aposto-logoCuma, 3 Şubat 2023
Cuma, Şubat 3, 2023
Upgrade to Premium

İrem Denli

İrem Denli
Tech editor @ Aposto


War of Technology: USA vs. China

The gross domestic product (GDP) of the US, the world's largest economy, accounts for 24 per cent of the global economy, while China, the world's second largest economy, accounts for 15 per cent. The fact that these two rival countries dominate the global economy to such an extent means that this rivalry affects the whole world. One of the fronts where the war between the two rages on is technology. Arguing that Chinese technologies are a 'national threat' to military, politics and US citizens' data, the US imposed restrictions on China one after another last year. Accordingly; the US government announced that 36 more companies were included in the trade blacklist, expanding the scope of export restrictions already imposed on China-based technology companies. This means that companies added to the blacklist, known as the ' Entity List ', will be restricted from accessing certain US-produced goods, software and technologies that are subject to US export regulations, and will face 'stringent licensing requirements' if they want to access these technologies. Among the companies subject to export restrictions are Yangtze Memory Technologies and Shanghai Micro Electronics Equipment, both of which are among the largest chip manufacturers in China and the world. US vs China: Milestones in the technology war CHIPS and Science The ' Creating Helpful Incentives to Produce Semiconductors' Act, or more commonly known as CHIPS and Science Act, is designed to increase US competitiveness, innovation and national security. It was signed into law by US President Joe Biden on 9 August 2022. Aiming to catalyse investments in domestic semiconductor manufacturing capacity, the law aims to accelerate R&D and commercialisation of technologies such as quantum computing, artificial intelligence, clean energy and nanotechnology, and to create a larger, more inclusive science, technology, engineering and mathematics (STEM) workforce through new regional high-tech centres. The CHIPS Act calls for $280 billion to be spent over the next decade on domestic chip technology and science to be produced in the US. Of this amount, $200 billion is earmarked for scientific R&D and commercialisation, with $52.7 billion for semiconductor manufacturing, R&D and workforce development, and $24 billion in tax credits for chip manufacturing. Another $3 billion is earmarked for programmes for advanced technology and wireless supply chains. These subsidies, which promise to provide the necessary support for semiconductor companies to develop and diversify their workforces, offer the opportunity for a step change in digital manufacturing and related workforce skills. It is thought that this approach could be the key to surviving the race to reduce the size and power of chips while improving performance at the same time. However, utilising this funding comes with a number of disadvantages: New geographic restrictions for manufacturing. The CHIPS Act prohibits US-based companies that would benefit from the fund from carrying out semiconductor production in countries defined by US law as national security threats, particularly China. These restrictions apply only to new facilities, provided that an existing manufacturing facility does not predominantly produce obsolete semiconductors for the market of any country identified as a national security threat. According to US government statistics, the US now accounts for 12 per cent of total semiconductor production , up from 37 per cent of global semiconductor production in the 1990s. On the other hand, many US companies are dependent on chips produced abroad. Export controls In early October of 2022, the US announced new rules that are among the broadest export controls ever in its race with China over the control of semiconductor supply. Under these new rules, companies that manufacture supercomputing and artificial intelligence-oriented chips using US-made tools or software and export them to China, regardless of where in the world they are manufactured, must obtain a number of special licences that are very difficult to obtain. However, the new rules also include a clause preventing US citizens and green card holders from working for certain China-based companies. This means that a significant and substantial pipeline of American talent travelling to China to work will be cut off, and as a result, high-end semiconductor development will be adversely affected. Alan Estevez, Under Secretary of the US Department of Commerce, stated that the purpose of these new measures, which make it very difficult for China to access advanced chips for the latest technologies, is to prevent China from purchasing US-produced 'sensitive technologies with military applications'. Commenting on the restrictions, Jim Lewis, a technology and cybersecurity expert at the Centre for Strategic and International Studies in Washington DC, said that the measures would 'set China back years'. On the other hand, these export restrictions are not the first time the US has imposed strict rules against China regarding tech. To see when the restrictions really started to get serious, we need to look back, before the Biden administration. It all started with him: Trump Matt Dunne/Vox After months of speculation, then-President Trump signed a decree in May 2019 authorising the federal government to block the purchase of foreign telecommunications equipment by US-based companies if it is deemed to pose a national security risk. Although there was no statement that this decision was made for a single company, this new authority was seen by many as a move against China-based Huawei , which some US lawmakers saw as a security threat. In short, this ban meant that China-based technology giants such as Huawei and ZTE could no longer sell their products in the US or work with big names in the field such as Google or ARM for important software and licences. About a year after this decision was made, Trump decided to extend the validity of the decree until May 2021. In November 2021, new US President Joe Biden signed the Secure Equipment Act, which prevented companies such as Huawei and ZTE from obtaining network licences. With the new law, which was passed by 420 votes to 4 in the House of Representatives, the Federal Communications Commission (FCC) was completely stripped of its authority to issue licences to companies on the FCC List of Equipment and Services.'It is time to close this glaring loophole [...] Once we have determined that Huawei or other gear poses an unacceptable national security risk, it makes no sense to allow that exact same equipment to be purchased and inserted into our communications networks as long as federal dollars are not involved.' said FCC Commissioner Brendan Carr. This decision was officially implemented by the FCC on 25 November 2022. The US argues that the Chinese government, its main rival for world power leadership, could spy on American networks through equipment from companies like Huawei. Huawei has repeatedly denied that this could happen, while Ren Zhengfei, the company's CEO and founder, has challenged the US campaign against the company, saying it will not stop its international expansion. In February 2019, the heads of major US intelligence agencies such as the FBI, CIA and NSA warned US citizens not to use Huawei or ZTE phones, while the government also pressured allies to stop using Huawei-made telecoms equipment in national infrastructure. Cause and effect In 2016, the Chinese government announced plans to spend $150 billion over 10 years to develop the Chinese semiconductor industry. Until then, the US-China conflict had not started in earnest, but Beijing's announcement set off alarm bells in the US defence establishment. Experts warned that China's plan to increase its presence in the semiconductor sector puts US national security at risk: In a few decades, Chinese firms could be able to produce more advanced microchips than the US, meaning that Chinese missiles, lasers or air defence systems could become the most sophisticated in the world. To prevent this from happening, the US found the solution in a package of hundreds of billions of dollars of support for its own domestic semiconductor production, as well as a halt to the purchase of equipment from Chinese companies, especially for military and telecommunications, and a halt to the export of chip manufacturing equipment that China needs to buy from the US for chip production. These measures, in addition to supporting domestic chip production, would have dealt a blow to Chinese production and prevented the use of Chinese equipment against the United States. However, the repercussions of these US measures on the semiconductor industry, which has not yet fully recovered from the crisis and is therefore very fragile, are far more than just affecting China, because the companies that produce chips, export them all over the world, including China, and develop technologies using these chips are being hit the hardest. According to Brady Wang, deputy director of Counterpoint research in Hong Kong, the export restrictions that came in October cover high-end computer chips such as NVIDIA's A100/H100 and Intel's GPU. The rules, some of which take effect immediately, build on restrictions sent earlier last year in letters to top toolmakers KLA, Lam Research and Applied Materials, requiring them to halt shipments of equipment to wholly Chinese-owned factories producing advanced logic chips. The US Department of Commerce states that the export controls restricting China’s ability to obtain advanced computing chips, develop and maintain supercomputers, and manufacture advanced semiconductors. The chip ban is described by veteran China analyst Bill Bishop as a 'massive escalation' in trade and geopolitical tensions between the US and China. 'We are all still trying to understand the impacts of the new controls,” he said in his newsletter, 'and frankly I think many underestimate just how significant they are, both for technology supply chains and future developments but more broadly for the US-China relationship'. International research firm GlobalData, for its part, says the restrictions "go beyond the semiconductor industry" and are essentially about nothing more than world economic leadership. "It's about the dominance of [artificial intelligence], which underpins what many are calling the fifth industrial revolution, and ultimately global economic leadership over the next few decades," says Josep Bori, the firm's director of thematic research. Although they have another year to comply with the restrictions, Asian semiconductor manufacturers such as market leaders Taiwan's TSMC, SK Hynix and Samsung are also threatened by them. Can China use locally produced chips instead? China consumes more than three-quarters of the semiconductors sold globally, but produces only about 15 per cent of global output. Experts say that China's equipment makers lag four to five years behind their overseas rivals, which is holding them back from replacing equipment lost from US suppliers such as KLA Corp, Applied Materials and Lam Research. According to Boston Consulting Group estimates for 2021, a country needs at least $1 billion in additional upfront investment to establish a fully self-sufficient domestic chip supply chain. However, it is assessed that the new restrictions may encourage Chinese chipmakers to try to produce advanced chips using creative engineering solutions with older technologies that are not subject to sanctions. Counterpoint's Brady Wang states that "the latest US restrictions will greatly slow down China's advanced semiconductor industry and derivative technologies such as artificial intelligence, supercomputers, self-driving training", and this may cause China to direct its production capacity to "concentrate on mature technologies and utilise services outside China". The 'TikTok' of it all Along with all these, the US's war with China is also quite fierce on the 'social media' wing. Yes, we are talking about TikTok. Bea Vaquero/Dribbble The US government, which has been trying to ban TikTok, which is owned by the China-based technology company ByteDance, is getting closer and closer to its goal despite all the efforts of TikTok to prevent this. As an output of the pandemic, the efforts to ban TikTok, which became popular in a very short time by taking advantage of the distress of people stuck in their homes during the long quarantine period, first coincides with the Trump era. On 6 August 2020, President Trump tried to block TikTok in the US with a decree banning operations between ByteDance and US citizens, citing 'national security concerns'. Eight days later, Trump 'backtracked' with another executive order that presented ByteDance with an ultimatum to separate TikTok's US business from China within 90 days or sell TikTok to an American firm. ByteDance has been in talks to sell TikTok to Microsoft, Oracle and Walmart, but none of these talks has yielded results. As a result of a series of lawsuits filed by ByteDance and TikTok influencers, this ban was also prevented. In June 2021, President Biden cancelled Trump's executive order and launched an investigation into the security threats TikTok could pose. A year later, in June 2022, rumours of backdoor access to US user data by employees in China resurfaced. Federal Communications Commissioner Brendan Carr sent an open letter to Apple and Google, calling on them to remove TikTok from their app stores due to 'secret data practices'. Another reason for the stagnation of investigations and actions by US agencies is the role played by opposing factors. Accordingly, the answer to the question of how freedom of expression on the US internet works when hosted by a China-based app raises issues of foreign trade policy, political ideology, international data security and many other issues. On the other hand, the implications of this turmoil go far beyond TikTok. The reason for this is that any government decision on regulation or a ban on this short video application used by young people will set a precedent for how other giants such as Facebook and YouTube will be dealt with legally and politically in the coming years. For now, TikTok, which continues to defend that user data is securely stored on Oracle cloud servers in the US, is endeavouring to provide various assurances to US authorities in order to prevent a possible nationwide ban. The last of these efforts came last week. As reported by sources familiar with the matter, last week TikTok made an offer to the US government to conduct its operations more distantly and to be subject to external scrutiny. Accordingly, TikTok was proposing to expand the role of Oracle, the world's second largest software company after Microsoft, to ensure that TikTok's technology infrastructure is separate from ByteDance, i.e. China, and to create a 'proxy' board to manage TikTok's US division independently of ByteDance. However, according to the latest news, it seems that these efforts of TikTok may not yield results. Very recently, TikTok's parent company ByteDance published the results of an internal investigation into the company. According to this report, four employees of ByteDance in China had obtained the data of TikTok accounts belonging to two US journalists. The report did not specify the most troubling details, such as what the employees did with this information. In recent weeks, the government's bill to ban the use of TikTok on state-owned devices was passed by the Senate and sent to the House of Representatives for enactment. On the other hand, the use of TikTok on public devices is already banned in Texas, North Dakota, Louisiana, Oklahoma, South Dakota, Maryland, South Carolina, New Hampshire, Utah, West Virginia, Georgia, Idaho, Iowa, Tennessee, Alabama, Virginia, Nebraska and Montana. Considering all these, it is possible to say that the bill will pass through the House of Representatives more urgently. Moreover, it would not be too far-fetched to say that greater sanctions, measures and bans against TikTok are on the way.

01 Şub 2023

ChatGPT, eğitim için bir tehdit mi?

OpenAI’ın 1 Aralık’ta beta sürümünü yayımladığı ve lansmanından sadece 1 hafta sonra 1 milyondan fazla kullanıcıya erişen yapay zeka aracı ChatGPT’yi duymayan artık kalmamıştır. Doğal insan diline oldukça yakın biçimde ve bir insan tarafından yazılmış kadar gerçekçi metinler ortaya koyabilen bir yapay zeka sohbet robotu olan ChatGPT, gelecekte potansiyel olarak Google aramalarının yerini alması da dahil olmak üzere yayımlandığı günden bu yana pek çok tartışmanın odağı hâline gelmiş bulunuyor. Ne yapıyor? Üretken bir dil modeli olarak tanımlanan; ancak pratikte doğal sohbetler geliştirmek üzere eğitilmiş ve tasarlanmış bir yapay zeka sohbet robotu olan GhatGPT’nin pek çok farklı amaca hizmet eden ve faydalı dahi sayılabilecek uygulamaları mevcut. Bunlardan bazılarını sıralayacak olursak: GPT ile çok çeşitli stillerde, konularda ve dillerde tutarlı ve iyi yazılmış metinler, haber özetleri, ürün açıklamaları veya hikayeler oluşturulabilir. Sorunlar analiz edilebilir; sorulara çözümler veya cevaplar üretilebilir. Çok çeşitli bağlamlarda -bir sohbet robotuna göre- tutarlı yanıtlar üretmek için kullanılabilir. Sosyal ağlarda paylaşmak için ilgi çekici gönderiler ve mesajlar yaratmada kullanılabilir. Üretkenlik uygulamaları için raporlar, e-postalar ve diğer içerikler oluşturulabilir. Büyük veri setleri analiz edilerek bunlardan yararlı bilgiler çıkarılabilir. Örneğin ChatGPT, iş başvuru sürecinin en sancılı kısımlarından biri olan özgeçmiş hazırlamada size yardımcı olabilir. ChatGPT’yi kullanarak, başvurduğunuz her iş ilanına göre özelleştirilmiş bir özgeçmiş oluşturabilir, ya da ChatGPT’den iş mülakatınıza hazırlanmak için yardım alabilirsiniz. ChatGPT’yi karmaşık matematik problemlerini çözmesi için kullanabilir veya ilişki tavsiyesi bile alabilirsiniz. Bunlara ek olarak ChatGPT’den hemen hemen her müzik türüne uygun şarkı sözü yazmasını isteyebilir; yazdığınız bir koddaki sorunları tespit etmesi için kullanabilir, birden fazla dilde içerik üretebilir, herhangi bir konu üzerinde kompozisyon yazdırabilirsiniz. Bütün bunları yapmasının yanı sıra, ChatGPT’yi asıl özel kılan şey ise bu istemleri yerine getirirken diğer benzer işlevlerdeki sohbet botlarının aksine “robotiklik”ten uzak olması. Ancak tüm bunlar, ChatGPT’ye karşı olan birtakım önyargıların haksız yere ortaya çıktığı anlamına gelmiyor. Eğitimde endişeler ChatGPT son dönemde eğitim alanındaki artan kullanımıyla daha sık gündeme gelmeye başladı. Üniversite profesörleri başta olmak üzere pek çok eğitimci, öğrencilerin ChatGPT tarafından üretilen yazıları kendileri yazmış gibi göstererek yapay zekayı dersleri geçmek için kullandığını bildiriyor . Yapay zeka ile üretilen metinlerin tespit edilmesi için var olan uygulamalara rağmen bunların bir noktada yetersiz kalacağından endişelenen profesörler, bir noktada kopyanın önüne geçmek için öğrencilerin sınıf ortamında kendi elleriyle yazdıkları sisteme dönebileceklerini belirtiyor. Dünyanın en prestijli yükseköğretim kurumlarından bazılarını bünyesinde toplayan Ivy League üyelerinden Pennsylvania Üniversitesi işletme fakültesi Wharton School’da "Operasyonlar, Bilgi ve Kararlar" Bölüm Başkanı olan Profesör Christian Terwiesch tarafından yapılan yeni bir araştırmaya göreyse ChatGPT’nin eski bir versiyonu olan GPT-3’ün, Wharton School için tasarlanan ve iş insanlarına yönelik olarak geliştirilmiş “İşletme Yönetimi Yüksek Lisansı” (MBA) programının final sınavını geçtiği aktarılıyor. GPT-3’ün sınavdan B- ile B arasında bir puan aldığını belirten Terwiesch, GPT-3’ün “vaka çalışmalarına dayalı olanlar da dahil olmak üzere temel operasyon yönetimi ve süreç analizi sorularında harika bir iş çıkardığını" ve eğitimcilerin, öğrencilerinin bu tür yapay zeka sohbet robotlarını kullanarak ev ödevlerinde ve final sınavlarında kopya çekiyor olabileceğinden endişe etmeleri gerektiğini söylüyor. Bir başka çalışma ise ChatGPT’nin, öğrencilerin genellikle dört yıllık tıp fakültesi ve yaklaşık iki yıllık klinik rotasyon gerektiren üç aşamalı bir sınav olan ABD tıbbi lisanslama sınavı USMLE'yi geçebileceğini ortaya koyuyor. Aralarında Harvard Tıp Fakültesi'nden isimlerin de bulunduğu araştırmacılar, sohbet robotunun "herhangi bir özel eğitim almadan her üç sınavda da geçme eşiğinde ya da buna yakın bir performans sergilediğini" ve "açıklamalarında yüksek düzeyde uyum ve içgörü gösterdiğini" tespit ettiklerini ve bu araştırmanın, sohbet robotlarının tıp eğitimine ve "potansiyel olarak klinik karar verme sürecine" yardımcı olma potansiyelini vurguluyor. Öte yandan, tüm bu bulgular yapay zeka uzmanları ve akademisyenler tarafından dile getirilen endişeleri daha da artırıyor. New York il yerel eğitim müdürlüğünün daha önce yaptığı açıklamada, "içeriğin güvenliği ve doğruluğuna ilişkin endişeleri" gerekçe göstererek sohbet robotunun öğrenim üzerindeki olumsuz etkilerinden endişe duyduğunu belirtmesi ve ChatGPT’nin öğretmen ve öğrenciler tarafından kullanılmasını yasaklaması ise tartışmaları daha da alevlendiriyor. ChatGPT’nin kullanımı şu anda dünya genelinde pek çok okulda yasaklanmış bulunuyor. ChatGPT’ye olan güvensizliğin ardında ne yatıyor? Öğrencilerin işini kolaylaştırması ve bunun da ödevleri değerlendirirken eğitimcilerin kimin gerçekten ne öğrendiğini değerlendirmesini zorlaştırmasını geçecek olursak, ChatGPT’ye yönelik önyargının başlıca nedenlerinden bir diğeri de ChatGPT’nin “çok iyi bir yalancı” olması. Daha önce teknoloji yayınımız Quando’da ChatGPT üzerine ele aldığımız yazıda da bahsettiğimiz üzere ChatGPT’nin, bazı örneklerde daha inandırıcı olmak için gerçekte olmayan şeyleri “uydurabildiği” biliniyor. Mesela, Microsoft’un üç aylık kazançlarıyla ilgili bir makale üretmesinin istendiği bir örnekte ChatGPT, makalenin inandırıcılığını artırmak için Microsoft CEO’su Satya Nadella’dan “sahte” bir alıntı yapmış, Nadella’nın daha önce söylemediği bir şeyi sanki söylemiş gibi göstermişti. Daha kötüsü ise, ChatGPT’nin olmayan şeyleri olmuş gibi gösterme yeteneği o kadar gelişmiş durumda ki konu hakkında hâlihazırda bilgi sahibi olmadığınız takdirde robotun yalan söyleyip söylemediğini anlamanız da hayli zor. Yazılımcılar arasında popüler bir platform olan Stack Overflow, ChatGPT yayımlandıktan kısa bir süre sonra ürettiği yanıtların doğru gibi görünmesine rağmen genellikle yanlış olmasını gerekçe göstererek sohbet robotunun platformda kullanılmasını yasaklamıştı. Farkı nasıl anlayacağız? Bir içeriğin insan mı yoksa yapay zeka tarafından mı oluşturulduğunu nasıl anlayabileceğimizi ChatGPT’ye soran bir AP muhabiri, sohbet robotundan şu yanıtı alıyor: "Bir şeyin bir insan mı yoksa bir yapay zeka tarafından mı yazıldığını belirlemek için, kişisel deneyimlerin veya duyguların yokluğuna bakabilir, yazı stilinde tutarsızlık olup olmadığını kontrol edebilir ve dolgu kelimelerin veya tekrarlayan ifadelerin kullanımına dikkat edebilirsiniz. Bunlar metnin bir yapay zeka tarafından oluşturulduğuna dair işaretler olabilir." Bununla birlikte, OpenAI tarafından ocak ayının başlarında yapılan ve ChatGPT’ye karşı duyulan endişelerin ele alındığı bir açıklamada şirket, "ChatGPT'nin okullarda veya başka herhangi bir yerde yanıltıcı amaçlarla kullanılmasını istemiyoruz, bu nedenle bu sistem tarafından oluşturulan metnin anlaşılmasına yardımcı olacak önlemler geliştiriyoruz." ifadelerini kullanıyor. Şirket ayrıca, bunu gerçekleştirmek için eğitimcilerle birlikte çalışmayı planladığını da sözlerine ekliyor.

01 Şub 2023

Kriptoda iflas dosyası: 2022'de "elveda" dediklerimiz

2022, kripto dünyası için oldukça zorlu geçti. 2021 yılında yaklaşık 3 trilyon dolar ile en yüksek değerine ulaşan kripto para piyasasının değeri, kayıplarla geçen 2022 yılının ardından Ocak 2023 itibarıyla yaklaşık 993 milyara kadar geriledi. Bu akıl almaz düşüş sırasında en büyük iki dijital para birimi olan Bitcoin ve Ether de dahil olmak üzere pek çok kripto para birimi büyük zarar gördü. CNBC’nin hesaplamalarına göre 22 Aralık 2022 itibarıyla Bitcoin %63; Ether ise %67 değer kaybetti. 2021’de 68.789,63 dolardan işlem gören Bitcoin’in değeri, Haziran 2022’de 20 bin doların altındayken bu rakam Aralık 2022’de 17 bin doların altındaydı. Bu çöküş sırasında, 7 Mayıs'ta, sözde 1 dolara sabitli olması gereken ve o zamanki değeri 18 milyar dolar olan algoritmik stabilcoin terraUSD'nin (UST) fiyatı sallanmaya başladı ve UST, sabitliğini kaybederek 9 Mayıs'ta 35 sente düştü. UST'nin fiyatını dengelemesi beklenen tamamlayıcı token LUNA ise 12 Mayıs'ta 80 dolardan sadece birkaç sente düştü. Binlerce yatırımcının etkilendiği ve diğer kripto birimlerin de değer kaybetmesine neden olan çöküşün, kripto piyasasına tamı tamına 300 milyar dolara mal olduğu tahmin ediliyor. TerraUSD ve kardeş token Luna'nın arkasındaki proje olan Terraform Labs'in kurucusu Do Kwon içinse Interpol tarafından kırmızı bülten yayınlandığı ve Kwon'un tutuklanmak üzere dünya çapında kolluk kuvvetlerince arandığı biliniyor. Güney Kore yetkilileri tarafından yapılan son açıklamalara göreyse suçsuz olduğunu ve "kaçmadığını" söyleyen Kwon şu an Sırbistan'da saklanıyor. Do Kwon/Bloomberg Bunlara ek olarak, Solana ve AMP %93, Cardano %80, Dogecoin’in ise %55 değer kaybı yaşadı. Kısa bir süre önce uzun bir aranın ardından 20 bin doların üzerine çıkan ve bu satırların yazıldığı cumartesi akşamı 23 bin doların biraz daha üstünde işlem göre Bitcoin 2023’e güzel bir başlangıç yapsa da, piyasadaki çöküşün etkisi birbirine son derece bağlı sektördeki şirketleri vurmaya devam ediyor. Gelin, son bir yılda sektördeki çöküş sırasında aldığı yaraları bütün çabalara rağmen bir türlü iyileşmeyen ve iflaslarıyla kripto dünyasının içinde bulunduğu durumu çok daha sancılı bir hâle getiren kripto firmalarını hatırlayalım. Three Arrows Capital Kripto hedge fonu Three Arrows Capital , Mart 2022’de yaklaşık 10 milyar dolarlık varlığın yönetiminden sorumluydu ve bu da onu dünyanın önde gelen kripto hedge fonlarından biri olarak konumlandırıyordu. Ancak zirvedeyken yaklaşık 560 milyon dolar gibi önemli bir pozisyona sahip olan LUNA ve Terra’nın mayıstaki çöküşüyle, bu iki birime olan bağı nedeniyle Three Arrows Capital da düşüşe geçti. Bundan çok kısa bir süre sonra, 1 Temmuz 2022’de ise Three Arrows Capital iflas başvurusunda bulundu. Voyager Digital Terra ve LUNA’nın çöküşü ve Three Arrows Capital’ın iflası, kripto sektöründe kelimenin tam anlamıyla bir iflas trendi başlattı. Three Arrows Capital’ın 650 milyon dolardan fazla değere sahip bir kripto kredisinde temerrüde düşmesinin ardından New Jersey merkezli kripto kredi kuruluşu Voyager Digital , 6 Temmuz 2022’de ABD’de iflas başvurusunda bulundu. Reuters Lider kripto borsası Binance’in ABD’deki iştiraki, aralık ayında Voyager’ın kripto kredi platformunu yaklaşık 1 milyar dolar değerinde bir anlaşmayla satın almayı planladığını duyurdu; ancak Binance’in bu planının önünde birtakım engeller olabilir gibi gözüküyor. Ne gibi engeller? ABD Yabancı Yatırım Komitesi ( CFIUS ), Binance’in 1 milyar dolara Voyager Digital’ı satın almasına yönelik yürüttüğü inceleme sonucunda satın almanın ertelenebileceğini ya da engellenebileceğini açıkladı. CFIUS’un son zamanlarda ABD hükümeti tarafından ülkedeki Çin yatırımlarını engellemek için giderek daha fazla kullanılan bir araç hâline geldiği biliniyor. Daha önce ABD’de bir kara para aklama soruşturmasına dahil olan Binance ise Çin doğumlu Changpeng Zhao’ya ait. Öte yandan, ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu ( SEC ) ise Binance.US'in Voyager Digital'ı satın alma teklifine sınırlı bir itirazda bulundu. Regülatör, satın alma anlaşmasının bazı ayrıntılardan yoksun olduğunu belirterek anlaşmanın ardından Binance.US'in ticari faaliyetlerinin niteliği hakkında daha fazla bilgi istediğini söyledi. Celsius TerraUSD ve Luna'nın çöküşüyle yıkılan bir diğer şirket ise kripto kredi şirketi Celsius oldu. 14 Temmuz'da ABD’de iflas başvurusunda bulunan Celsius’un adı o zamandan bu yana dolandırıcılık soruşturmaları, müşteri hesaplarına farklı muamele, müşteri gizliliği ve yeni bir Bitcoin madencilik tesisi için yaptığı harcamalarla ilgili anlaşmazlıklarla anıldı. FTX Bir dönemin en büyük kripto borsalarından olan Bahamalar merkezli FTX , müşterilerin sadece 72 saat içinde yaklaşık 6 milyar dolar para çekmesinin ardından 11 Kasım 2022’de iflas ederek kripto dünyasında devasa bir şok etkisi yarattı. FTX’e bağlı hedge fonu Alameda Research'ün de iflas başvurusunda bulunmasıyla, eski milyarder Sam Bankman-Fried tarafından kurulan şirketlerin çöküşü kripto sektöründeki en yüksek profilli başarısızlıklardan biri olarak tarihe geçti. Bu süreci daha önce Quando'da "Bir kripto trajedisi: Yükselişi ve çöküşüyle FTX" isimli yazıda sizlerle detaylı bir şekilde paylaşmıştık. Bloomberg 12 Aralık’ta yaşadığı Bahamalar’da tutuklanan, daha sonrasında ise ABD’ye sevk edilerek 2 Ekim’deki duruşmaya kadar kefaletle serbest bırakılan Bankman-Fried, para transferi dolandırıcılığı, kara para aklama ve kampanya finansmanı ihlalleri dahil olmak üzere sekiz ayrı suçtan yargılanıyor. Olay federal savcılar tarafından " ABD tarihindeki en büyük mali dolandırıcılıklardan biri" olarak tanımlanırken, suçlu bulunması hâlinde 100 yıldan daha fazla hapis cezasına çarptırılacağı tahmin edilen Sam Bankman-Fried, yatırımcıları kandırarak milyarlarca dolar zarara uğrattığı yönündeki suçlamaları reddediyor. BlockFi Kripto kredi şirketi BlockFi , FTX'in çöküşünden yaklaşık iki hafta sonra kasım ayının sonlarına doğru ABD’de iflas başvurusunda bulundu. Konuya ilişkin yapılan açıklamada, BlockFi’ın FTX’e ciddi ölçüde maruz kalmasının bir likidite krizine yol açtığı aktarıldı. New Jersey merkezli kripto kredi kuruluşu, rakip kripto kreditörleri Voyager Digital Ltd ve Celsius Network'ün 2022'nin başlarında iflas etmesinin ardından ayakta kalmak için temmuz ayında FTX ile imzalanan bir anlaşma uyarınca 400 milyon dolarlık bir döner kredi imkanı elde etmiş; bunun karşılığında FTX ise 240 milyon dolara kadar satın alma opsiyonuna sahip olmuştu. Core Scientific ABD’de bulunan halka açık en büyük kripto madencilik şirketlerinden biri olan Core Scientific , 21 Aralık 2022’de iflas başvurusunda bulundu. Core Scientific, iflasın nedeni olarak düşen Bitcoin fiyatlarını, Rusya’nın Ukrayna’yı işgali ışığında giderek artan enerji maliyetlerini ve Celsius Network'ten kalma 7 milyon dolarlık ödenmemiş borcu gerekçe gösterdi. Core Scientific’in iflası sırasından Bitcoin 16 bin dolardan işlem görüyordu. Buna karşılık, iflastan iki ay kadar önce yayımlanan bir rapora göre 1 Bitcoin üretmek 19 bin dolardan fazlasına mal oluyordu. Genesis Global Capital Kripto iflaslarının son kurbanı ise, adı bir zamanlar en büyük kripto kredi kuruluşları arasında olan Genesis oldu. FTX’in iflasının ardından kasım ayında müşteri itfalarını donduran, ABD merkezli risk sermayesi şirketi Digital Currency Group bünyesindeki Genesis Global Capital, en az 3,4 milyar dolar borçla 20 Ocak 2023’te iflas başvurusunda bulundu. Bununla birlikte, firma, 100 binden fazla alacaklısı olduğunu tahmin ettiğini bildirdi.

30 Oca 2023

Sosyal medya çağında kamusal alan ve toplum

Kentsel yerleşimlerin gelişimi için kilit öneme sahip olan kamusal alan kavramı; siyasi, sosyal yaşam tarzı, dinî ve sosyal faaliyetler ile birlikte zaman içinde evrimleşmiştir. Bu değişimdeki en büyük etkenlerden biri ise şüphesiz teknolojidir. 2010'lu yılların başında dijital teknolojinin kentsel mekânların yaratılması ve yönetilmesinde etkili olması, bazı insanların kamusal alanın artık herhangi bir mekânsal yazılıma ihtiyaç duymayacağını ve fiziksel kamusal mekânların artık gerekli olmayacağını düşünmesine yol açtı. Son yıllarda telekomünikasyon, dijital teknoloji, elektronik, sosyal medya, Wi-Fi ve sensörler gibi görece yeni olduğu söylenebilecek teknolojik gelişmeler hızla gelişmeye devam ederken bu durum, yerel bir kimliğe sahip fiziksel unsur ve dijital alandaki sanal gerçeklik olmak üzere iki farklı ortam arasında da bir etkileşim yaratıyor. Dijital ağların kullanımı günlük yaşamın önemli bir parçası hâline geldikçe, mevcut kentsel peyzaja yeni bir dijital katman ekleniyor. Son zamanlarda gündem olan e-scooter’ların yol ve kaldırımları istilasından artık yüzümüzü çevirdiğimiz her yerde internet dizi ve filmleri ile son teknoloji cihazların boy boy reklamlarıyla karşılaşmamıza kadar teknoloji, kamusal alanın her bir köşesinde karşımıza çıkıyor. Bu noktada, kamusal alanı en çok etkileyen elementlerin başında da “sosyal medya” gerçeği bulunuyor. Sosyal medya ışığında kamusal alanın değişimi İnanılmaz boyutlara genişleyen ağ kapasitesiyle sosyal medya, günümüzde hepimizin bir parçası hâline geldiği; dahil olduğu bir olgu. İnternet devriminin ardından pek çok kişi dünya toplumunu internetin etkilediği gibi etkileyen bir devrim daha yaşanmayacağını düşünürken sosyal medyanın da bu denkleme dahil olması, gelişimi çok daha başka bir aşamaya taşıdı. Dünyanın her bir köşesinden, toplumun her katmanından bireyler sosyal medyaya giriş yaptıkça bu durum, yeni bir tür ağ toplumunun ortaya çıkmasına yol açtı. Sosyal medyanın günlük hayatımızdaki etkileri apaçık bir şekilde ortada; ancak sosyal medyanın tüm bağlamdaki doğru yeri konusunda hala büyük bir boşluk mevcut. Bu da, sosyal medyayı kamusal alan ve kitle iletişim araçları gibi kavramları da içeren bağlamsal bir çerçeveye oturtma ihtiyacını doğuruyor. Bunun için de ilk olarak bu çerçevede sosyal medya, kitle iletişim araçları ve kamusal alan gibi kavramları tanımlamak gerekiyor. New World Encyclopedia tarafından tanımlandığı üzere, kitle iletişim araçları, çok sayıda insana ulaşma kapasitesine sahip bir medya sektörünü ifade ediyor. Televizyon ve radyo gibi geleneksel mecraların kitle iletişim araçları kümesinin birer üyesi olduklarını biliyoruz; ancak New World Encyclopedia dahil pek çok kaynak, internet ve yeni iletişim teknolojilerini de kitle iletişim araçları kümesinin bir parçası olarak kabul ediyor. Bununla birlikte, sosyal medya kavramını da bilgi ve firiklerin ortaya atılmasını ve daha geniş kitlelerle paylaşılmasını kolaylaştıran bilgisayar (ve tabii ki de internet) tabanlı teknolojiler olarak betimleyebiliriz. Konu kamusal alan kavramı olduğunda ise kamusal alanın, oldukça uzun zamandır süregelen iletişim çalışmalarının ve siyasi tartışmaların odağında yer aldığının altını çizmemiz gerekiyor. Kamusal alanı geniş bir şekilde tanımlama çabalarından biri ise eleştirel teori ve pragmatizm geleneğine mensup Alman bir sosyal teorisyen olan; çalışmalarında genellikle iletişimsel rasyonalite ve kamusal alan konularını ele alan Jürgen Habermas’tan geliyor. Habermas, kamusal alan için kamuoyu tarafından oluşturulabilecek bir toplumsal yaşam alan tanımında bulunuyor. Buna ek olarak, kamusal alan için insanların bir araya gelerek gündelik yaşam sorunlarını tartıştıkları bir gündelik yaşam alanı tanımı da yapılıyor. Bu kavramsal haritadan yola çıkacak olduğumuzda, sosyal medyanın günümüzde dönüştürücü gücü üzerine bir tartışma sürdürmek kulağa daha mantıklı geliyor. Avusturyalı bir sosyal bilimci ve medya profesörü olan Christian Fuchs , 2014 tarihli makalesinde internet, sosyal medya ve kamusal alanın genellikle yeni teknolojilerin dönüştürücü gücüyle birlikte anıldığına dikkat çekiyor. Bu konu üzerine çalışmalar yürüten akademisyenler çoğunlukla konunun kültürel, siyasal ve toplumsal boyutlarıyla ele alma eğilimi göstermekte; işin siyasal ekonomik boyutunu ise arka plana atmaktadır. Fuchs ise makalesinde oldukça makul bir soruyu gündeme getiriyor: İnternet platformlarının sahibi kim? Sosyal medyanın sahibi kim? Sosyal medyanın günümüz dünyasındaki rolünü düşünecek olduğumuzda, hikayenin politik ekonomik kısmını görmezden gelmememiz gerektiği çok daha net bir şekilde ortaya çıkıyor Sosyal medya platformları ilk ortaya çıktığında, kamusal alanın geleceğine ilişkin büyük bir olumlu öngörü hakimdi. Sosyal medya etkisi, otoriter hükümetler ve büyük şirketler yönetimindeki kitle iletişim araçlarının sorunlarına önemli bir çözüm olarak görülüyordu. Sosyal medya platformlarının çoğunlukla yeni kurulan şirketler olması ve dünyayı değiştirmek isteyen sıradan genç insanlar tarafından sahiplenildiği gerçeği ise durumun gerçekten de öyle olduğunu gösteriyordu. Gelgelelim; sosyal medyaların ilk parlamaya başladığı o zamanlardan bu yana işler pek de beklendiği şekilde gelişmedi. Dramatik bir şekilde, akıl almaz boyutlarda büyüyen sosyal medya platformları, bununla paralel olacak şekilde dramatik bir şekilde ticarileşti de. Bu ticarileşmenin dünyanın dört bir yanından sıradan insanları içerdiği gerçeği ise bugün sosyal medya platformlarının hepimizi içine alarak kapsayan büyük bir reklam dünyasına ev sahipliği yaptığı anlamına geliyor. Kitle iletişim araçları ve klasik kamusal alan anlayışı büyük ölçüde kısıtlanmış; medya organları siyasi ve ekonomik aktörlerin kontrolü altına girmiş ve alınan bilgiler sistematik bir şekilde filtrelenmiş; kamuoyunun şekillendirildiği kamusal alan da aynı kaderi paylaşmıştır. Kitle iletişim araçlarının kontrol mekanizması ve bilgi paylaşımı, kamusal alanın kısıtlanmasına yol açmıştır. İnternetteki sosyal medya devriminden sonraysa bu gerçeklik tamamen yeniden şekillendi. Bireysel bilgi kaynaklarına dönüşen insanlar, sınırsız paylaşım topluluğunun bir parçası hâline geldiler ve bu da "eski bilgi düzeninin" zincirlerinin kırılmasıyla sonuçlandı. Bu yeni gerçeklik, sosyal medyanın eski düzen olarak adlandırılabilecek kitle iletişim anlayışını değiştirdiğine işaret ediyordu. Ancak daha sonra internet ve sosyal medya platformlarındaki çeşitli gelişmeler, yeni düzenin de kendisini yeni algoritmalara sahip yeni bir yapıya dönüştürmesine yol açtı; bu da kısaca yeni bir “filtreleme” tarzı anlamına geliyordu. Kitle iletişim araçlarının izleyicilerine uyguladığı gibi kısıtlamalar olmasa da bu yeni gerçekliği de kısıtlama yaratmanın başka bir yolu olarak değerlendirmek mümkün. Özetleyecek olduğumuzda, sosyal medya platformlarının arkasındaki politik ekonomik ilişkiler aslında klasik medya ilişkilerinden pek de farklı değil. Başka bir deyişle, Fuchs'un da dediği gibi, sosyal medyada öne çıkarılan üstyapısal kavramların arkasında güçlü ekonomik itici güçler ve aktörler olduğu söylenebilir. Güçlü ekonomik itici güçler? Statista verilerinde göre, 2021 yılında yaklaşık olarak 116 milyar dolar seviyesinde gerçekleşen küresel sosyal medya reklam harcamalarının 2022 yılında 130 milyar doları aştığı; 2023 yılında ise bu rakamın 146 milyar doların üzerinde olacağı tahmin ediliyor. Dahası, bu rakamın artmaya devam ederek 2028 yılına kadar tüm zamanların en yüksek seviyesi olan 262 milyar dolara ulaşacağı öngörülüyor. Yine Statista verilerine göre, 2021’de 48,48 milyar dolar reklam geliri elde ederek ABD’de en fazla reklam geliri elde eden sosyal medya platformunun Facebook olduğu ve onu 25,05 milyar dolar ile onu Instagram’ın takip ettiği aktarılıyor. Bu verilerden yola çıkarak pazarın büyüklüğü de göze alındığında, “güçlü ekonomik itici güçler” etkisi daha da anlaşılır bir şekilde öne çıkıyor. Tartışmanın bir başka yönü de sosyal medyanın siyasi durumlar üzerindeki rolü olarak karşımıza çıkıyor. Pek çok kişi, sosyal medyanın siyasi alanda bir değişim yaratacak kadar güçlü olduğunu düşünüyor; ancak bu ne kadar doğru? İnternet teknolojileri ve gazeteciliğin sosyal ve ekonomik etkileri üzerine çalışan ABD’li bir yazar ve danışman Clay Shirky , Foreign Affairs’de yayımlanan makalesinde sosyal medyanın etkisinin genelleştirilemeyeceğini vurguluyor. Bazı siyasi örneklerde sosyal medya büyük bir etki yaratırken bazılarında da protestolarını sosyal medya platformları üzerinden yürüten ve organize eden muhalifler için ciddi sonuçları olduğu görülüyor. Kısaca, sosyal medyanın siyasal değişimde kitle iletişim araçlarına kıyasla daha büyük bir rol oynayabileceği doğru; ancak devletlerin ve şirketlerin teknolojik ve bilimsel kontrolü iktidarda kalmaya ve geleneksel sistemin bir parçası olmaya devam ettiği sürece sosyal medyanın bu alandaki etkisi tartışmaya oldukça açık. Geçtiğimiz dönemde Joe Biden’ın oğlu Hunter Biden’ın bilgisayarında ortaya çıkan ve Biden ailesinin kirli ilişkilerini gösterdiği iddia edilen yazışmalar tartışma konusu olmuştu. Kısa bir süre önce Twitter’ın yeni sahibi Elon Musk, bu yazışmaların haberleştirilmeye başlanmasıyla Twitter’ın, olayın daha geniş kitleler tarafından duyulmasını engellemek amacıyla platformda geniş çaplı bir sansür uyguladığını ve bu sansürün, seçimin kaderini değiştirerek Biden’ın eski ABD Başkanı Donald Trump’a karşı kazanmasını sağlayacak boyutta olduğunun kanıtlarını ortaya koymuştu . Benzer sansürlerin Facebook ve TikTok gibi diğer sosyal mecralarda da uygulandığı biliniyor. Üstelik sadece seçimle ilgili durumlarda değil; hükümetler, terör saldırıları gibi olağanüstü durumlarda da sosyal medyayı keyiflerine göre bükebiliyor ki bunun benzer bir örneğini kısa bir süre önce İstiklal Caddesi’nde meydana gelen bombalı saldırıda yaşamıştık. Başka bir deyişle, aslında en başından beri kamuya ait olmayan ve her şey gibi hükümetin keyfi kontrolünde olan bir alandan bir “kamusal alan” beklentisi içinde olmak kulağa pek de mantıklı gelmiyor. Sosyal medya, toplumu öldürüyor mu? Tüm bunları bir kenara bırakacak olursak; internet ve sosyal meydanın (ya da kısaca teknolojinin) toplumu öldürdüğüne dair yaygın bir inanç bulunuyor. Yaygın varsayıma göre, mobil cihazların insanların kamusal alandaki davranışlarını domine etmeye başladığı, izolasyonun artmasına ve insan etkileşiminin azalmasına neden olduğu düşünülüyor. Ancak bu tartışmada çoğumuz cevaplanması gereken bir soru olduğu detayını atlıyor: Taşınabilir elektronik cihazlar çağından önce kamusal alanda gerçekte ne kadar insan etkileşimi vardı ve varsa ne kadarı kayboldu? Teknolojinin sosyal iletişim üzerindeki etkisini çevreleyen akademik tartışmalarda öne çıkan bir ses olan Keith Hampton’ın günümüz dijital dünyasında kamusal alandaki davranışların nasıl değiştiğini anlamak amacıyla yaptığı bir inceleme ise bu sorulara cevap sunuyor. 1970 ve 80'lerde hem William "Holly" Whyte hem de Project for Public Spaces (PPS), kamusal alandaki insan davranışlarını analiz etmek için hızlandırılmış fotoğrafçılık kullandı ve çığır açan sonuçlar elde etti. Ancak bu arşiv görüntülerini çağdaş gözlemlerle karşılaştıran ilk ekip olan Hampton’ın ekibi, Whyte ve PPS çalışmalarındaki aynı kamusal alanları benzer açılardan çekerek ve yakalanan davranışları titizlikle karşılaştırarak bazı şaşırtıcı sonuçlar buldular. Araştırma sonucunda, popüler görüşün aksine, son 30 yılda ABD’lilerin, teknolojinin yaygınlaşan kullanımına rağmen kamusal alanda sosyal olarak daha az izole oldukları ortaya çıktı. Araştırmaya göre, insanların gruplar hâlinde vakit geçirme oranında, kadın ve erkeklerin birlikte vakit geçirme oranında ve genel olarak kamusal alanda kadınların oranında belirgin bir artış vardı. Araştırmanın en şaşırtıcı sonuçlarından biriyse mobil cihaz kullanıcılarının korkulduğu gibi kamusal alanı istila etmedikleri; kamusal alanı işgal edenlerin yalnızca %3'ü ila %10'unu oluşturduklarıydı. Konuya ilişkin olarak Hampton, "Görünüşe göre yalnız olduklarında ve birilerinin onlara katılmasını beklediklerinde ya da geçiş alanlarında [varış noktaları arasındaki alanlar] kullanıyorlar ki bunu kamusal alan için bir kayıp olarak görmüyorum ve aslında bu, insanların zamanlarını kamusal alanı daha iyi kullanacak şekilde yeniden yapılandırmalarına olanak sağlayabilir." ifadelerini kullanıyor. Hampton daha da ileri giderek mobil cihaz kullanıcılarının aslında mekanların sosyal yaşamına bir dizi fayda sağladığını savunuyor. Hampton'ın kamusal alanlarda WiFi kullanımına ilişkin bir makalesi de dahil olmak üzere önceki araştırmaları, birçok cihaz kullanıcısının, yalnız olma olasılığı daha yüksek olsa da sosyal ağlar, haberleri kontrol etme, blog okuma veya telefonla konuşma gibi sosyal faaliyetler gerçekleştirdiğini gösteriyor. Bu nedenle Hampton, insanlar cep telefonu kullandığında bunun bir şekilde toplumsal bir kayba işaret ettiği varsayımını kafa karıştırıcı bulduğunu belirtiyor. Hampton, daha geniş anlamda, teknolojiyi dikkate alan tasarımın şehirlerin geleceği için çok önemli olduğunu savunuyor. Konuya ilişkin olarak Hampton, "İnsanları mekanlarda vakit geçirmeye teşvik etmek, onlara mahremiyet sağlamak ve grup etkileşimini kolaylaştırmak için ağaçları, suyu ve diğer olanakları kullandığımız kadar, başka bir altyapıyı nasıl kullanabileceğimizi de düşünmeye başlamamız gerekiyor. Tıpkı su çeşmeleri, yiyecek veya diğer kolaylıkları sağladığımız gibi, bu teknolojilerin altyapısının kamusal alanlara nasıl uyacağını düşünmeliyiz. “ şeklinde aktarıyor.

29 Oca 2023

Yeniden çizilen “sınırlar”: Teknoloji ve firma

Yadsınamaz bir gerçek var ki iş dünyası ve teknoloji , birbirlerinin ayrılmaz birer parçasıdır. Teknolojik gelişmelerden faydalanarak girişimler bunu beceri ve biraz da şans aracılığıyla kârlı ürünlere dönüştürürken, teknoloji de firma ve şirketlerin çalışma şeklinin dönüştürerek değiştirir. Çoğunlukla ünlü uçurtma deneyi ve 100 dolarlık banknotların üzerindeki portresi ile tanınan Benjamin Franklin’e atfedilen, tarihin en önemli keşiflerinden biri olarak kabul edilen elektriğin keşfi , merkezî bir buhar gücü kaynağına olan ihtiyacı ortadan kaldırarak daha verimli fabrikaların kurulmasına giden yolu açtı. E-postanın icadı ise mektubun bir iletişim aracı olarak kullanılmasındansa romantikleştirilmiş nostaljik bir kavrama dönüşmesini sağladı. Gelgelelim, günümüzde var olan yeni teknolojiler iş dünyasını çok daha ince ve derinden bir şekilde etkilemektedir. Bu bağlamda, teknolojinin şirketlerin yalnızca iş yapma anlayışını değil, ne yaptıklarını ve ne yapmadıklarını da değiştirdiği söylenebilir. Engineering 1760 ile 1830 yılları arasında İngiltere’de başlayan, 1850’den sonra Batı Avrupa’nın geri kalanıyla Kuzey Amerika ve Rusya’ya sıçrayarak Japonya’ya da uğrayan Sanayi Devrimi, şirketlerin hammadde temin ettiği ancak üretimi evden çalışarak ürettikleri ürüne göre ücret alan serbest meslek sahibi zanaatkârlar aracılığıyla sağladığı üretim sisteminin sonunu getirdi. Doğrudan istihdam edilen ve saat başına ücret alan işçiler ile işyerleri arasındaki bağ, fabrikalar ile birlikte güçlendi. Telgraf, telefon, konteynerli taşımacılık ve gelişen bilgi teknolojisi (BT), çok uluslu şirketlerin daha fazla işi daha fazla yere taşeron olarak gerçekleştirmesini sağladı. Çin dünyanın fabrikası, Hindistan ise arka ofisi hâline geldi. Öte yandan, Covid-19 pandemisinin hayatımıza girmesinden yaklaşık üç yıl sonra, teknolojinin “firma” anlayışının sınırlarını yeniden çizdiği gerçeği daha önce hiç olmadığı kadar açık bir şekilde ortada. Günümüzde hızlı geniş bant teknolojisi, Zoom ve Microsoft Teams gibi uygulamalar, iş günlerinin üçte birinin uzaktan yapılmasına olanak sağlarken işler, büyük şehirlerdeki şirket merkezlerinden küçük kasabalara ve taşraya kaymaya başlamış bulunuyor. Bununla birlikte, bir iş arkadaşı, serbest çalışan veya başka bir firmayla işbirliği yapmak arasındaki bir zamanlar çok belirgin olan o çizgi de giderek daha bulanık bir hâle geliyor. Şirketler, bulut bilişimden insan sermayesine kadar ortak kaynak havuzlarından yararlanıyor. Buna göre, 2018'de yaklaşık 135 milyar dolar kazandığı belirtilen Amerika’daki vasıflı serbest çalışanların 2021'de 247 milyar dolar kazandığı tahmin ediliyor. Öte yandan, Amerika ve Avrupa'daki en büyük firmaların giderek daha fazla beyaz yakalı işi dışarıdan sağladığı ifade edilirken altı büyük gelişmekte olan pazardan yapılan ticari hizmet ihracatının, pandemi başladığından bu yana yılda %16,5 arttığı, pandemi öncesinde ise bu oranın %6,5 olduğu aktarılıyor. Firmalar, işleri sınırlar arasında giderek daha fazla dağıtıyor. Singapur'da bir işe alım girişimi olan Glints'i yöneten Oswald Yeo, firmasının çalışanları ülkelere göre gruplar hâlinde işe aldığını ifade ederek bunun yeni işe alınanların yurttaşlarla yüz yüze bağ kurmasına yardımcı olduğunu ve Glints'in yetenek havuzunu genişlettiğini, genellikle de zaman farkının az olduğu Endonezya gibi ülkelere odaklandığını belirtiyor. Amerikan firmaları içinse bu genellikle Kanada oluyor. İlk Kanada ofisini 1985'te açan Microsoft, 2022'de Toronto'da yeni ve büyük bir ofis açarken Google da Kanada'daki işgücünü üçe katlayarak 5,000'e çıkarıyor. Bir emlak firması olan CBRE tarafından geçen yıl Amerika ve Kanada'da en çok teknoloji çalışanının bulunduğu 50 şehir üzerinde yapılan bir araştırmaya göre, ilk on şehirden dördünün Kanada’da olduğu aktarılıyor. Bu dört şehrin 2016 ile 2021 yılları arasında %39'luk bir artışla 180.000 teknoloji işi sağladığı belirtilirken, bu sayının ilk dört Amerika şehri için sadece 86.000 olduğu, bunun da %8'lik bir istihdam artışına denk geldiği ifade ediliyor. Tabii bu sonuçta düşük yaşam maliyetlerinin etkisi oldukça fazla çünkü Kanada’daki söz konusu dört şehir, konut açısından gruptaki en ucuz 16 şehir arasında yer alıyor. Bununla birlikte, göçün önündeki engellerin, firmaların yüzlerini yurt dışına dönmesinin ardındaki bir başka faktör olduğu söylenebilir. Geçen yıl Atlanta Federal Rezerv Bankası tarafından yaklaşık 500 Amerikan firması arasında yapılan bir ankete göre, firmaların %18'i önceki yıllara kıyasla daha fazla bağımsız taraf kullanırken buna karşılık sadece %2'si daha az kullandığını belirtiyor. Bunun da ötesinde, şirketlerin %13'ü kiralık işçilere daha fazla güvendiğini ifade ediyor. Bir işgücü yönetim firması olan MBO Partners, haftada en az 15 saat bağımsız çalışan Amerikalı işçi sayısının 2019'da 15 milyon olduğunu ve bu sayının 2022'de 22 milyona çıktığını tahmin ediyor. Çalışma İstatistikleri Bürosu'nun rakamları ise 2020'nin başına kıyasla yaklaşık 1 milyon daha fazla Amerikalının serbest meslek sahibi olduğunu gösteriyor. Bu değişim ise yine teknoloji sayesinde, özellikle de serbest çalışma platformlarının yaygınlaşmasıyla mümkün hâle geliyor. 2000 yılında Amerika'daki işgücünün %9'unu oluşturan serbest meslek grubunun, 2018'e geldiğimizde %11'e çıktığı belirtiliyor. Teknoloji, çalışan olmayanlardan yararlanmayı kolaylaştırmanın yanı sıra, şirketlerin diğer işletmelerle daha sorunsuz bir şekilde işbirliği yapmasını sağlıyor. Birçok işyerinde tercih edilen mesajlaşma platformu Slack, 2020'de kullanıcıların dışarıdaki firmalarla kendi kuruluşları içinde olduğu gibi iletişim kurmasını sağlayan bir özellik başlattı ve bu özellik, gelire göre Amerika'nın en büyük firmalarının yer aldığı Fortune 100 listesinin %70'inden fazlası tarafından kullanılıyor. Atlanta Fed tarafından gerçekleştirilen bir anket ise ankete katılan firmaların %16'sının yurt içi dış kaynak kullanımını artırdığını ve %6'sının daha fazla dış kaynak kullandığını ortaya koyuyor. Şirketlerin bu tür şeylerin reklamını yapmadığını düşündüğümüzde, firmaların dışarıya ne kadar bağımlı olduğunu saptamak oldukça zordur. Bu ölçümü Amerika ve Avrupa’da borsaya kayıtlı büyük firmaların mali raporlarına dayanarak yapan The Economist’e göreyse şirketler giderek başkalarına daha bağımlı hâle geliyor. Buna göre, ortalama dış kaynak kullanımı yoğunluğunun 2005’deki %11’e kıyasla son veri yılında %22’ye ulaştığı; bu büyümenin özellikle Apple ve Microsoft gibi teknoloji devleri arasında belirgin olduğu aktarılıyor. Maddelerle özetleyecek olursak: Teknolojik gelişmeler, iş anlayışını nasıl değiştiriyor? Sonuç olarak, teknoloji geliştikçe firma kavramının sınırları da değişiyor. Şirketlerin yeni yerlerde yeni görevler için yeni çalışanlar bulma konusunda daha fazla esneklik kazanmasını sağlayan teknoloji, küçük işletmelerin daha büyük kuruluşlarla aynı seviyeye gelmesini de sağlayarak şirketlerin iş yapma biçiminde devrim yaratıyor. Küçük işletmeler, ekonomik pazarda rekabet avantajları geliştirmek için sunuculardan mobil cihazlara kadar bir dizi teknolojiyi kullanıyor ve bu da işletme sahiplerinin mevcut en etkili teknolojiyi kullanarak operasyonlar oluşturmasına olanak tanıyor. Peki, teknoloji, işin sınırlarını hangi açılardan ne şekilde değiştiriyor? İletişim kurma + bilgi paylaşma İletişim ve bilgi paylaşımı her işletme için kritik öneme sahiptir ve her zamankinden daha fazla yol sunan günümüz ortamı ve mevcut teknoloji bunu daha hızlı, daha kolay ve daha verimli hâle getiriyor. Slack, Zoom, Microsoft Teams gibi uygulamalar, sosyal medya platformları, sohbet robotları ve daha fazlasından her gün yararlanılırken satış etkinleştirme; alıcı-satıcı görüşmelerini takip etme ve kullanıcı davranışlarına dayalı analizler alma olanağı sağlıyor. Daha derin istihbarat ise müşteri bilgilerini elde etmeyi ve bunları müşteri deneyimini geliştirmek için kullanmayı kolaylaştırıyor. Microsoft İletişim, teknolojinin kişiselleştirilmiş mesajlar oluşturmaya yardımcı olmak için müşteri bilgilerine ulaşmaya yardımcı olmasıyla daha etkili bir hâle geliyor. Çeşitli kanalları kullanan otomatik iletişim, işletmelerin pazarlama verimliliğini artırmasına ve müşterilere ulaşmasına da yardımcı oluyor; ancak çok ileri gidildiğinde müşteri ilişkileri kurma becerisinin ve markalardaki insani dokunuşun kaybolabileceğini de akılda bulundurmak gerekiyor. "Mobil Öncelik"li iş ortamları Doğru yazılıma sahip akıllı cihazlar veya tabletler, işin her yönünün uzaktan yönetilmesine olanak tanır. Satış etkinleştirme, içerik pazarlama ve müşteri ilişkilerinden sevkiyat ve faturalama gibi arka uç süreçlere kadar her şeyin tek bir düğmeye tıklamayla elinizin altında olmasını sağlar. Ancak bu noktada, mobilin tüketiciler için de son derece önemli olduğu unutmamak gerekiyor; sonuçta Y Kuşağı'nın yükselişiyle birlikte, her gün daha fazla insan satın almak, satmak, alışveriş yapmak, yerel işletmeleri bulmak ve perakende deneyimlerini arkadaşları, tanıdıkları, potansiyel müşterileri ve Instagram'daki yabancılarla paylaşmak için mobil cihazları kullanıyor. Bu yeni paradigma, potansiyel müşterilere pazarlama kitabının yeniden yazılmasını sağlıyor. Teknoloji aynı zamanda hepimizin iletişim hâlinde kalabilmesini de kolaylaştırıyor. İster iş arkadaşlarınızın ve çalışanlarınızın metin/video sohbeti yoluyla her an ulaşılabilir olması, ister ön elemeyi geçen müşterilere yakınlardaki işletmelerde alışveriş yaparken hedefli promosyon e-postaları gönderebilmek olsun, mobil teknolojinin yükselişi iletişim yazılımıyla neredeyse kusursuz bir şekilde harmanlanarak gerçek zamanlı bilgilerden oluşan hiper-gerçek bir ağ yaratıyor. Uzaktan çalışmanın hayata geçirilmesi Uzaktan çalışma son 15 yılda istikrarlı bir şekilde artmış olsa da Covid-19, hâlihazırda uzaktan çalışma ortamını teşvik etmeyen şirketleri beklenenden daha hızlı bir şekilde geçiş yapmaya zorladı. Şirketler, ekiplerinin uzaktan oturum açmayı destekleyecek doğru teknolojiye ve altyapıya, video konferansı idare edecek bant genişliğine ve ekiplerin projeler üzerinde çalışmaya devam edebilmesi ve durumu birlikte güncelleyebilmesi için proje yönetim araçlarına erişebilmelerini sağlamak için hızlı bir şekilde hareket etmek durumunda kaldı. Bu, liderlerin, ofiste geçirilen saatlere göre yönetmek yerine çalışan çıktısını ölçmeye geçmesi gerektiği anlamına geliyordu. HBS Tabii bu “yeni normalin” pek çok faydası oldu. Sadece yetenekleri çekmeyi ve elde tutmayı daha kolay hâle getirmekle kalmadı, aynı zamanda üretkenliği de artırdı. İki yıllık bir süreyi kapsayan bir Stanford araştırmasına göre, uzaktan çalışanlar arasında her hafta bir tam gün çalışmaya eşdeğer inanılmaz bir üretkenlik artışı meydana geldi. Dahası, bu durum, yüksek emlak maliyetlerinden tasarruf edilmesini, karbon emisyonlarının azalmasını ve şirketlerin daha çevik ve ölçeklenebilir hâle gelmesini mümkün kıldı. Yapay zeka kullanımı Yapay zeka, iş ve tüketici pazarlarında dünyayı yeniden şekillendiriyor ve günlük yaşamın ana akımlarından biri hâline geliyor. Teknolojinin bu uygulaması neredeyse her sektörde iş süreçlerini değiştiriyor ve rekabet avantajını korumak isteyenler için giderek daha zorunlu bir stratejiye dönüşüyor. Makine öğreniminden güvenlik, CRM ve hatta finans ve emlak sektörlerine kadar yapay zekanın yapabileceği pek çok şey bulunuyor. Satış etkinleştirme alanında yapay zeka, alıcıları izlemek ve arama kalıplarına, neleri görüntülediklerine, açtıklarına ve daha fazlasına bakarak satın alma niyetlerini tahmin etmek amacıyla kullanılıyor. Bazıları yapay zekanın eninde sonunda işsizliğe yol açacağından endişe etse de genel kanı, bu yeni ortama geçişi kolaylaştırmak için iş yaratma ve yeni rollerin ortaya çıkmasına ihtiyaç duyulacağı yönünde. Örneğin, yapay zeka uzun süredir devam eden iş akışlarının yerini aldıkça, insanların bunları entegre etme ihtiyacının bir gereklilik hâline geleceği tahmin ediliyor. Azalan maliyet / artan işlevsellik İş için yazılım çözümleri söz konusu olduğunda iki şey bir araya gelerek bir "alıcı pazarı" yaratır. Bunlardan ilki, bu yazılım çözümlerini geliştirmek için gerekli donanım ve yazılımların kullanımının ve satın alınmasının giderek daha kolay hâle gelmesiyken ikincisi, bu tür yıkıcı engellerden yararlanabilecek teknoloji meraklısı ve girişimci beyinlerin sayısının katlanarak artması olarak karşımıza çıkıyor. Bilgisayar programları ve iş yazılımları genellikle çalışanların manuel yöntemlerden daha fazla bilgiyi işlemesine olanak tanıyor. İşletme sahipleri, işletme işlevlerindeki insan emeği miktarını azaltmak için iş teknolojisini de uygulayabiliyor. Bu, işletmelerin çalışanlara sağlanan faydaların yanı sıra işgücü maliyetlerini ödemekten kaçınmasına olanak tanır. Çok da uzak olmayan bir geçmişte multi-milyon dolarlık bir şirketin bir yılda oluşturabildiği bir arka uç envanter sistemini günümüzde birkaç yeni üniversite mezunu birkaç haftada bir araya getirebiliyor. Bu çözümler uygun fiyatlarla sunuluyor ve genellikle işletmelerin bunları kullanmak için özel çalışanlar işe alması veya uzun vadeli hizmet sözleşmeleri imzalaması ihtiyacını ortadan kaldırıyor. Artan işbirliği Mola odasında sohbet edememek, koridorda yürüyerek bir iş arkadaşının ofisine gidememek ve hatta bir toplantı odasında beyaz tahtanın önünde bir araya gelememek, işbirliğine duyulan ihtiyacı büyük ölçüde artırdı. Çalışma süresinin %60'ından fazlasının işbirliği yaparak, bilgi toplayarak veya e-postalara yanıt vererek geçirildiğini ortaya koyan McKinsey Global Institutes Raporu’nu göz önünde bulundurduğumuzda, şirketlerin Google Drive/Docs, Slack, Microsoft SharePoint ve OneDrive gibi benimsediği işbirliği araçlarının sayısının oldukça fazla olduğu gerçeği daha da anlam kazanıyor. Bu araçlar; ekip tartışmaları, dosya paylaşımı, proje işbirliği, görevler ve depolama için birlikte çalışma yöntemlerini basitleştirerek insanların ve hedeflerin uyumlaştırılmasını, projelere ilişkin gerçek zamanlı içgörü sağlanmasını ve daha verimli sonuçlar elde edilmesini mümkün kılıyor. Bulut bilişim + dijital dönüşüm Değişim hızı her zamankinden daha hızlı artıyor. Dijital dönüşüm kuruluşların çalışma, iç kaynakları optimize etme ve müşterilere değer sunma biçiminde temel bir değişim yaratarak daha çevik, işbirlikçi ve müşteri odaklı olmaları için gerekli olan temeli oluşturuyor. Bulut bilişim ise işletmelerin operasyonlarının bir kısmını internet bağlantısı üzerinden erişilebilen üçüncü taraf sunuculara taşımasına olanak tanıyor ve bu da kesinti, çökme veya kalıcı veri kaybı korkusu olmadan değişken veri paketleri, talep üzerine hızlı genişleme ve mobilite sağlıyor. Bulutu benimseyen şirketler hızlı bir şekilde yenilikler yaparak verimli bir şekilde ölçeklenebiliyor ve hatta yeni pazar yeteneklerini daha hızlı bir şekilde sunabilir. Bunun, küçük ve orta ölçekli işletmelerin geçmişte kendileri için maliyet engelleyici olabilecek kaynaklara erişmelerine ve çok daha büyük finansmana sahip şirketlerle rekabet etmelerine yardımcı olduğunu da belirtmek gerekiyor. Hassas Bilgilerin Güvenliğini Sağlama İşletme sahipleri, hassas iş veya tüketici bilgilerini korumak için güvenli ortamlar oluşturmak amacıyla teknolojiden faydalanıyor. Birçoğu “kullanıcı dostu" olan iş teknolojisi veya yazılım programı ile işletme sahipleri, bilgi teknoloji konusunda derin geçmişleri olmasa bile bu teknolojilerin araçlarından ve özelliklerinden en iyi şekilde yararlanabilir.

23 Oca 2023

Tartışmaların odağında "elektrikli scooter"

Kadıköy Belediye Başkanı Şerdil Dara Odabaşı, “Kaldırımda yayanın hakkının önüne hiçbir şeyin geçmesini istemiyoruz” diyerek ilçedeki elektrikli scooter (e-scooter) sayısının kontrolden çıktığını, bu sayının yasalar tarafından belirlenen sınıra inmesi gerektiğini; aksi takdirde e-scooter’ların toplanacağını açıkladı. Odabaşı'nın açıklamasından günler sonra ilçedeki e-scooter'lar, zabıta ekiplerince toplanmaya başladı. Denetimlere katılan Odabaşı, e-scooter'ların toplandığı anları kayda aldı. " Ekiplerimizle sabah itibarıyla scooter denetimlerimiz başladı. Uygunsuz park eden, yaya geçişini engelleyen e-scooterları kaldırıyoruz" diyen Belediye Başkanı, görüntüleri Twitter'dan paylaştı. Odabaşı, konuya ilişkin daha önce yaptığı açıklamada, e-scooter sorununu basit bir yazılımla engellenmesinin ve e-scooter’ların park edileceği noktaların belirlenmesinin mümkün olduğunu; asıl ‘isyan’ının buna rağmen hiçbir şey yapmayan scooter kiralama şirketlerine olduğunu ifade etmişti. Öte yandan, Ataşehir Belediyesi de "sayılarının kontrolsüz artışı"nı gerekçe göstererek kaldırımlardaki e-scooter’ların toplanması kararı aldı. Belediye, konuya ilişkin şu açıklamayı yaptı: Kadıköy Belediyesi'nin bu hamlesi, sosyal medyada çeşitli şekillerde karşılık buldu. Bir kısım kullanıcı e-scooter’ların kaldırımları kaplayarak yayalara adım atacak alan bırakmamasından yakınarak e-scooter’ların tamamen yasaklanması gerektiğini savunurken bir kısım kullanıcı ise ortada bir sorun olduğu gerçeğini tanıdıklarını; ancak çözümün kısa mesafe ulaşımında oldukça kullanışlı olabilen e-scooter’ların toplatılmasından değil de regüle edilmesinden geçtiğini savundu. Bununla birlikte, e-scooter’ların toplatılmasına sert şekilde karşı çıkanlar da mevcuttu ki onlardan biri de durumu Twitter’dan eleştiren e-scooter girişimi Martı’nın kurucusu Oğuz Alper Öktem'di. Konuya dair yaptığı paylaşımda Öktem, Kadıköy’de daha fazla e-scooter olmasını isteyenlerin sayısının, e-scooter’lardan şikayetçi olanların sayısından daha fazla olduğunu ifade ederek, “Sayın Odabaşı, her gün onlarca şikayet gelse alabileceğiniz maksimum şikayet 99x365 gün = 36.135. Oysa son 12 ayda sadece Martı’ya “Kadıköy’de daha fazla e-scooter istiyoruz” diyen Kadıköylü sayısı 101.874.” dedi. Öktem e-scooter’ların kilitlerinin zabıtalar tarafından kesilmesine ise "millî servetin ziyan olması" şeklinde tepki gösterdi. Öktem'in bu açıklamasına pek çok kullanıcıdan tepki geldi: Kadıköy’ün kişi başına düşen paylaşımlı elektrikli araç kullanımında dünyada birinci sırada olduğunu, Kadıköy'ü Berlin Mitte, Paris Zone-1 ve Brüksel merkez ilçelerinin takip ettiğini aktaran Öktem, Odabaşı’nı Martı ofisine davet ederek Martı’nın yeni kaldırım tanıma sensörlerini, Türk mühendisler tarafından üretilen e-scooter beyinlerini ve daha sokağa çıkmamış araba prototiplerini kendisine göstermek istediğini ifade etti. Öktem'in bu açıklamalarına da bazı kullanıcılardan tepkiler yükseldi: Mobilite şirketi Hop ise e-scooter’ların toplanmasına dair olarak bir duyuru yayımladı. Her belediyeye özgün belirlenen e-scooter sayısına ilk günden bu yana dikkat ettiklerini, verilerini anlık olarak Ulaştırma Elektronik Takip ve Denetim Sistemi (U-ETDS) ile paylaştığını belirten Hop’un duyurusu şu şekildeydi: Konuyla ilgili açıklamada bulunan bir diğer isim ise BinBin oldu. e-scooter’ların şehir yaşamını destekleyecek şekilde var olması için yapılan tüm düzenlemeleri desteklediklerini belirten BinBin, açıklamasında şunları kaydetti: “Park edilen e-scooter’ların yayaların geçişine engel olmasının önüne geçmek için park alanlarının önemine inanıyoruz. Bu yüzden İstanbul Büyükşehir Belediyesi Ulaştırma Daire Başkanlığı ile gerekli verileri paylaşarak, e-scooter yoğunluğunu tespit etmelerine ve ortaya çıkan ısı haritasına göre oluşturacakları park alanlarını daha etkin bir şekilde tespit etmelerine katkıda bulunuyoruz. Ayrıca BinBin olarak herkesin örnek alacağı e-scooter park istasyonu çalışmamızı sektöre girdiğimiz günden bu yana geliştirerek hayata geçiriyoruz. Bugün itibarıyla 8 şehirde toplu taşıma durakları ve AVM önlerinde toplam 58 e-scooter park istasyonu oluşturduk. Yeni istasyonlar oluşturmak için çalışmalarımız kesintisiz olarak sürdürüyor, 2023 sonuna kadar park istasyonu sayımızı 5 katına çıkarmayı hedefliyoruz.” Bu olayların ardından Martı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) yöneticileriyle 2 aydır bir proje üzerinde çalıştığını açıkladı. Son olaylar nedeniyle erken açıklandığı belirtilen proje kapsamında ilk etapta 100, sonrasında ise 500 adet e-scooter park yeri inşa edileceği ve İBB’ye hibe edileceği; bu alanlara park edilen Martı yolculuklarında %20 indirim uygulanacağı aktarıldı. Bununla birlikte, yapılan açıklamada 1,5 metreden dar kaldırımların haritasının çıkartılacağı ve Martıların daha rahat kullanılabilmesi için belediyelerin bisiklet ve yaya yollarının sayısını artırıp kaldırımları genişleteceği de ifade edildi. Verilerle “e-scooter” Kadıköy’deki e-scooter hamlesinin ardından Ulusal Mobilite Platformu , Kadıköy ilçesine dair bazı veriler yayımladı. 485 bin nüfusa sahip Kadıköy’de son 12 ay içinde MERNİS kontrolü yapılmış, 16 yaşından büyük 101 bin 494 kişinin operatör uygulaması aracılığıyla 191 bin 199 kez “Kadıköy sınırları içinde daha fazla elektrikli e-scooter istiyorum” ifadelerine yer verdiğinin aktarıldığı ve Kadıköy’ün trafik sıkışıklığı açısından dünyada 1. sıradaki ilçe olduğuna dikkat çekilen açıklamada, ilçede son 3 yılda en az 682.246 tekil kişinin e-scooter kullandığı ve toplamda en az 8.172,83 kez yolculuk yapıldığı belirtildi. Platform, bu veriler ışığında Kadıköy’de e-scooter sayısının ve bisiklet yollarının kilometresinin artırılması, trafikteki otomobil sayısının ise düşürülmesi gerektiğini tespit ettiğini ifade etti. Sorun, Türkiye sınırlarını aşıyor Türkiye’de durum bu şekilde; ancak e-scooter karmaşasının sadece Türkiye ile sınırlı olduğunu söylemek pek de doğru değil. Birkaç gün öne Paris Belediye Başkanı Anne Hidalgo , e-scooter kiralama hizmetlerinin kentte faaliyet göstermeye devam edip etmemesine karar verilmesi için referanduma gidileceğini duyurdu. Le Parisien gazetesine verdiği demeçte konunun “son derece ayrıştırıcı” olduğunu belirten Hidalgo, 2 Nisan’da yapılması planlanan referandumda kendisinin de e-scooter hizmetlerinin yasaklanmasından yana olduğunu; ancak Parislilerin oylarına saygı duyacağını aktardı. E-scooter’ların büyük bir problem teşkil ettiği yerlerden biri de San Francisco olarak karşımıza çıkıyor. San Francisco’da e-scooter’ların kaldırımlarda kullanımına yönelik geçtiğimiz yıl kısıtlama getirilmiş; bu soruna bir çözüm sunmak amacıyla, şehirde faaliyet veren üç e-scooter operatörü olan Lime, Scoot ve Spin de kaldırımlardaki sürücülerin tespit edilmesi ve yavaşlatılması çeşitli teknolojilerle donatılmış e-scooter’lar kullanmaya başlamıştı. Öte yandan, ABD Tüketici Ürünleri Güvenliği Komisyonu'nun yakın tarihli bir raporuna göre, ABD'de e-scooter ile ilgili acil servis ziyaretlerinin sayısı 2017'deki 7.700'e kıyasla 2021'de 42.200'e çıkarak yaklaşık %450 arttı. Komisyon, gerçek sayının bu tahminlerin çok daha üstünde olabileceğini belirtiyor.

20 Oca 2023

Does the cure for cancer lie within mRNA technology?

The US-based biotechnology company Moderna, whose name we often heard during the pandemic, came out with some news that inspired hope in millions. Moderna announced that the 'personalised cancer vaccine' developed with the US-based pharmaceutical company Merck (MSD), when used with an immunotherapy drug, reduces the recurrence rate of the disease and the risk of death in melanoma patients, one of the most dangerous types of skin cancer, by 44% compared to drug use alone. It was stated that the cancer vaccine, developed 'specially' for each patient with the mRNA technology used by Moderna in the coronavirus vaccine, uses genetic code fragments obtained from the tumours of cancer patients and 'trains' the body to fight against cancer. How does it work? To develop the vaccine, scientists first analysed DNA taken from each patient's cancerous cells through biopsy and identified mutations called neoepitopes in tumour cells. They then identified a few dozen of these neoepitopes that they thought would generate the strongest immune response in a patient, and added 'messenger RNA', or mRNA technology, the molecule that carries the genetic code of these neoepitopes and a cell's instructions to produce proteins, to the vaccine. It was discovered that when mRNA enters the body, the patient's cells are instructed to produce neoepitopes, which triggers an immune response that allows cancer cells to be better targeted and destroyed. Tthe testing process The vaccine was tested on a total of 157 patients with stage 3 and 4 melanoma, the most lethal type, in combination with a course of Keytruda, an immunotherapy drug developed by Merck that releases barriers in the immune system to fight cancer, in nine doses every three weeks. By comparing this group of patients, who received the treatment after their tumours had been surgically removed, with a control group of high-risk melanoma patients who had undergone surgery but only received the immunotherapy Keytruda treatment, it was discovered that the new treatment achieved 44% success rate. Stating that the results are extremely 'encouraging' for cancer treatment, Stéphane Bancel, CEO of Moderna, said, 'mRNA has been transformative for COVID-19, and now, for the first time ever, we have demonstrated the potential for mRNA to have an impact on outcomes in a randomized clinical trial in melanoma.' Bancel announced plans to test the vaccine on other cancer types with the purpose of offering personalised cancer treatments to cancer patients. Obstacles on the road to a cancer vaccine According to Elias Sayour, a neurosurgeon at the University of Florida who works on cancer vaccines at the RNA Engineering Laboratory, it is theoretically possible for an mRNA manufacturer to produce a personalised cancer vaccine in as little as four weeks. In practice, however, Sayour says, much more mutation detection algorithms and much more testing are needed before mRNA vaccines are ready for routine use in cancers. Sayour underlines that mRNA will probably work better for some cancers than others. Stating that not all cancers are immunogenic, that is, they do not trigger an immune response, Sayour states that it is difficult to know which protein should be encoded in an mRNA vaccine without an immune response. On the other hand, according to Henry Wang, a professor of chemical engineering at the University of Michigan who works on vaccine production, the production of the vaccine is a much bigger problem than Sayour emphasises. Producing an mRNA vaccine for cancer is quite different from producing an mRNA vaccine for Covid-19. This raises questions such as how to scale up the production of a drug that requires such careful and detailed customisation, and how to manage the process. Of course, there is also the financial dimension. Although it raises hope that humanity can prevail in the war against cancer, it seems that Moderna's new vaccine may not be accessible to everyone. Similar cancer vaccines currently cost about 100 thousand dollars per dose.

17 Oca 2023

Taht kavgası: TikTok, Google'ın yerini alabilir mi?

Covid-19 pandemisinin bir getirisi olan uzun karantina dönemlerinde eve tıkılıp kalan insanların duyduğu sıkılmışlık ve bu durumun neden olduğu boşluk hissinden yararlanarak hızla yükselişe geçen kısa video bazlı sosyal medya platformu TikTok’un popülaritesi; ABD’nin uygulamayı ülke içinde yasaklama çabalarına rağmen her geçen gün artmaya devam ediyor. TikTok’un yakaladığı bu başarı; Instagram, YouTube ve Twitter gibi diğer sosyal medya devlerinin de dikkatini bir hayli çekmiş olacak ki bu platformlar da TikTok’a rakip olmak adına algoritmalarını kısa video formatına ağırlık verecek şekilde değiştiriyor. Instagram bunu özellikle de içerik üreticilerinin hesaplarını platformda daha çok öne çıkarmaları için Reels üzerinden içerik üretmeye zorlayarak yaparken, YouTube da kısa video formatı Shorts ile yapıyor. YouTube’un 1 Şubat’ta kullanıma sunulacak olan, içerik üreticilerinin Shorts’da gösterilen reklamlardan pay almasını sağlayan yeni programının da bunu kanıtlar nitelikte olduğunu söylemek mümkün. Twitter’ın ise TikTok’taki gibi tam ekran video formatını ve yine TikTok’a benzer bir “For You” sekmesini platformuna uyguladığı biliniyor. Öte yandan, sosyal medya devlerinin yıllardır süregelen düzenini böylesine rahatsız eden TikTok’un yakın gelecekte çok daha büyük bir teknoloji şirketinin daha tahtına aday olabileceği konuşuluyor. Evet, Google’dan bahsediyoruz. Backlinko 7’den 70’e kadar oldukça geniş bir kullanıcı kullanıcı profiline sahip olan TikTok’un, 12 Ocak 2023 tarihli güncel verilere göre 150’yi aşkın ülkede 1 milyardan fazla kullanıcısı bulunuyor. Bununla birlikte, TikTok’un sadece ABD’de 210 milyondan fazla indirildiği aktarılıyor. TikTok’un sahip olduğu 1 milyardan fazla aktif kullanıcıya karşılık Facebook’un 2,9 milyar, YouTube’un 2,2 milyar, Instagram’ın 1,4, Snapchat’in 500 milyon, Pinterest’in 480 milyon ve Twitter’ın 300 milyon aylık aktif kullanıcısı bulunuyor. Ayrıca, 2020’nin ilk çeyreğinde TikTok’un 315 milyon kez indirildiği ve bunun, herhangi bir uygulamanın şimdiye kadar elde ettiği en yüksek rakam olduğu belirtiliyor. Comscore verilerine göre, ABD’de yaşayan TikTok kullanıcılarının %32’sini 10 ila 19, %29,5’ini 20 ila 29, %16,4’ünü 30 ila 39, %13,9’unu 40 ila 49 ve %7,1’lik kısmını da 50 ve üstü yaş grubu oluşturuyor. Küresel çapta bakacak olduğumuzda ise 1997 ila 2012 yılları arasında doğanları kapsayan “Z kuşağı”nın, TikTok kullanıcılarının %60’ını oluşturduğunu görüyoruz. Önümüzdeki yıl ise ABD 74 milyon insanın Z kuşağı’nın bir parçası hâline geleceği ve bunun, Z kuşağını en kalabalık kuşak hâline getireceği belirtiliyor. Başka bir deyişle, TikTok, oldukça kalabalık genç dominant bir kullanıcı profiline sahip ve bu gerçek, aynı zamanda TikTok’un Googla’a rakip konuma gelmesinin ardındaki en büyük sebep. Genç kuşak, TikTok'u Google'a tercih ediyor Google merak ettiğimiz sorulara cevap bulmak için kullandığımız bir arama motoru iken TikTok, eğlence amaçlı bir platform olarak biliniyor. Ya da en azından biliniyordu, çünkü bu kalıp giderek yıkılıyor gibi gözüküyor. Yapılan araştırmalara göre gençler ve genç yetişkinler için TikTok, yerleşik internet devlerinin işlevlerini üstlenerek giderek bir bilgiye ulaşma aracı hâline geliyor. The Washington Post Google'ın kıdemli başkan yardımcılarından Prabhakar Raghavan, 2022 Temmuz’unda TechCrunch'a verdiği bir röportajda, 18 ila 24 yaş arası ABD’li kullanıcılarla yapılan bir ankete göre, günümüzde gençlerin yaklaşık %40'ının öğle yemeği yiyebilecekleri mekan önerileri ararken Google yerine Meta bünyesindeki Instagram’ı ya da TikTok’u kullandığını ifade ediyor. Gençlerin sordukları soruların tamamen farklı olduğunu belirten Raghavan, konuya ilişkin olarak, "Yeni internet kullanıcılarının bizim alıştığımız beklentilere ve zihniyete sahip olmadıklarını tekrar tekrar öğrenmeye devam ediyoruz." şeklinde aktarıyor. Video tabanlı bir sosyal medya platformu olduğunu göz önüne aldığımızda TikTok’un yemek tarifleri, dizi-film önerileri, seyahat ve mekan önerileri ve eğitici “Nasıl yapılır?” videoları gibi içerik türleri için kullanılması kulağa son derece mantıklı geliyor; ancak TikTok’un sınırları tabii ki de burada sona ermiyor. Hatta, Birleşik Krallık’ın iletişimden sorumlu düzenleyicisi Ofcom tarafından 2022 yılında yürütülen bir ankete göre TikTok’un, Birleşik Krallık’taki yetişkinler tarafından haber kaynağı olarak kullanılma hızı giderek artıyor. Ofcom’un yayımladığı rapora göre YouTube ve her 10 gençten üçü tarafından güncel haberleri takip etmek için kullanılan Instagram hâlâ daha lider haber kaynakları olarak öne çıkıyor. Ancak, raporda TikTok’un, yetişkinler tarafından kullanılan “en hızlı büyüyen haber kaynağı” olduğu ve 2020’deki %1’lik orana kıyasla 2022'de 18 yaş üstü kişilerin %7’sinin TikTok’u bu amaçla kullandığı ifade ediliyor. Ofcom’un araştırması, haber kuruluşlarının platformda bir haber kaynağı olarak mesleği gazetecilik olmayan TikTok kullanıcılarıyla rekabet etmek zorunda kaldığına da dikkat çekiyor. Buna göre, TikTok'ta haber tüketenlerin %44’ünün ana kaynağının takip ettikleri diğer kullanıcılar, %32’sinin arkadaşlar ve aileler, 24’ünün ise haber kuruluşlarına ait TikTok hesapları olduğu ifade ediliyor. Bununla birlikte, TikTok'taki en popüler resmî haber kaynakları arasında Sky News, BBC ve ITV yer alıyor. Konuya ilişkin olarak Ofcom'un strateji ve araştırmadan sorumlu grup direktörü Yih-Choung Teh, "Günümüzde gençlerin gazete alma ya da TV haberlerini izleme olasılığı giderek azalıyor, bunun yerine sosyal paylaşım sitelerinde gezinerek gündemi takip etmeyi tercih ediyorlar" şeklinde aktarıyor. Birleşik Krallık haricinde, ABD'de hem Z kuşağı hem de 1981 ila 1996 yılları arasında doğanları kapsayan “Y kuşağı” yetişkinlerinin dörtte birinin haberlere erişmek için TikTok kullandıkları belirtiliyor. Pew tarafından düzenlenen Ekim 2022 tarihli bir ankete göre, haberleri TikTok’tan alan ABD’li kullanıcıların sayısının 2020’den bu yana üç kat arttığı ve ABD’li yetişkinlerin %10’unun artık haberleri düzenli olarak TikTok’tan aldığı; 30 yaş altı yetişkinler içinse bu sayının %26’ya çıktığı ifade ediliyor. Öte yandan, haberleri TikTok’tan alanların sayısının %22 olduğu 2020’ye göre TikTok günümüzde yükselişe geçerken, diğer platformlardan bunun tam tersi bir durumun söz konusu olduğu belirtiliyor. Buna göre, yetişkinlerin %54’ünün 2020’de haberleri Facebook’tan tükettiğinin belirtildiği araştırmada 2022’de bu oranın %44’e gerilediği aktarılıyor. Geçtiğimiz günlerde ise TikTok’un, Internet Movie Database (IMDb) ile işbirliği yaptığı ve bu işbirliği ile TikTok’un, 2020 itibarıyla 6,5 milyon yapımı kapsayan IMDb’deki tüm içerikleri lisansladığı bildirildi. Buna göre, işbirliği kapsamında dizi, film ya da program önerilerini içeren video içerikler üreten TikTok kullanıcılarının bu içerikler için etiket oluşturabileceği; videoyu izleyenlerin de bu etiketler aracılığıyla özel oluşturulmuş, IMDb bilgilerine ek olarak videodaki film, dizi ve programa dair başka video paylaşımlarının bulunduğu bir sayfaya yönlendirileceği belirtiliyor. TikTok’un IMDb ile birlikte gerçekleştirdiği bu hamle, pek çok kişi tarafından TikTok’un Google’ın yerini almaya yönelik attığı adımlardan biri olarak değerlendiriliyor. Sonuçta bu, kullanıcıların TikTok’taki bir videoda gördükleri dizi, film ya da programları Google’da aratmak zorunda kalmayacakları, etiket aracılığıyla direkt TikTok üzerinden bilgi alabilecekleri anlamına geliyor. TikTok'un arama motoru olarak kullanılması ne gibi tehlikeleri beraberinde getiriyor? TikTok'un başta Z kuşağı olmak üzere tercih edilen arama motoru olarak Google'ın yerini alması, birtakım endişeleri de beraberinde getiriyor. Bu endişelerin başında ise TikTok’taki “yanlış bilgi” yaygınlığı geliyor. NewsGuard tarafından yapılan yeni bir araştırma, her beş TikTok videosundan birinin bir tür yanlış bilgi içerdiğini ortaya koyuyor. American Scientist “2022 seçimleri” ve “mRNA aşısı” gibi toplam 27 haber konusu aratıldığında TikTok’ta çıkan ilk 20 sonucun analiz edildiği araştırmada, kullanıcıların “TikTok’ta öne çıkan haber konuları hakkında bilgi aradıklarında sürekli olarak yanlış ve yanıltıcı iddialarla beslendikleri” ortaya çıktı. Örneğin, bir kullanıcı "Covid aşısı" üzerine bir arama yaptığında TikTok öneri olarak "covid aşısı gerçekleri" veya "covid aşısı hiv" önerisinde bulunuyordu. Benzer şekilde, "iklim değişikliği" araması yapıldığında kullanıcılar, "iklim değişikliği çürütüldü" ve "iklim değişikliği yok" sonuçlarıyla karşı karşıya kalıyordu. Araştırmaya göre bu, arama sonuçlarının yaklaşık %19,4'ünün yani analiz edilen 540 videodan 105’inin yanıltıcı bilgi içerdiği anlamına geliyor. Ayrıca çalışmada, platformda kontrol edilmeyen çok sayıda potansiyel olarak tehlikeli videonun olduğu da tespit edildi. Örneğin TikTok'ta " hidroksiklorokin " araması yapıldığında, evde hidroksiklorokin yapımını anlatan en az dört sonuç ortaya çıktı. Reçeteli bir ilaç olan, reçeteli bir şekilde alınmadığı takdirde tehlike arz eden ve yalnızca kontrollü bir laboratuvar ortamında üretilmesi gereken hidroksiklorokinin evde nasıl yapılacağına ilişkin TikTok’taki videoların, tehlikenin boyutunun altını çizer nitelikte olduğunu söylemek mümkün. Bununla birlikte, araştırmaya göre platformda kürtaj için potansiyel olarak tehlikeli diğer bitkisel ilaçlar ve hiçbir bilimsel temeli olmayan düşük yaptırma yöntemleri de bulunuyor. TikTok’u, Google’a kıyasla daha çekici bir arama motoru kılan şey ne? Mashable'ın Z kuşağına mensup bir dizi TikTok kullanıcısıyla gerçekleştirdiği bir analiz göre, TikTok'un bir arama motoru olarak kullanımı üç faktöre dayanıyor: güvenilirlik, kullanım kolaylığı ve coğrafi konum. Google'ın arama motoru optimizasyonlu (SEO) bloglara öncelik veren algoritmasından bıkan Z kuşağı, markaların ve içerik oluşturucuların orijinal ve “gerçek” içerikleri için TikTok'a yöneliyor. Google'ın arama motoru sonuç sayfasının en üstünde yer alan içerikler genellikle işletmeler ve pazarlama uzmanları tarafından SEO kurallarına uygun olarak oluşturuluyor; ancak bu, tam da Z kuşağının karşılaşmak istemediği şey olarak karşımıza çıkıyor. Konuya ilişkin olarak 18 yaşındaki TikTok kullanıcısı Shan Sivakumar, TikTok'taki içerikler için "Sayfalar dolusu kelime arasında gezinmek yerine daha özgün bir his veriyor ve gerçek bir yerden geliyor," ifadelerini kullanıyor. Bir diğer TikTok kullanıcısı olan 21 yaşındaki Sharon Wong ise, Google'da sık sık aynı restoran ve markaların önerildiğini gördüğünü, oysa TikTok'un kendisine daha fazla seçenek sunduğunu ve söz konusu mekana gitmeden önce "mekanın ortamını az çok bildiğini" belirtiyor. Bunun yanı sıra, işletmeler ve restoranlarla ilgili bilgilerin Google'da genellikle güncel olmaması gibi bir sorun da mevcut. Google’da çalışır durumda gösterilen bir işletmeye gidip mekanın geçici veya kalıcı olarak kapalı olduğu sorunuyla karşılaşanlarınız illaki vardır diye düşünüyoruz. İşte TikTok, bu durumun aksine işletmenin hâlâ faaliyette olduğuna dair görsel kanıt sunarak platformdaki içeriğe daha fazla güven duyulmasını sağlıyor. Ve bu durum, platformdan aldığınız özgünlükle birleştiğinde, Z kuşağının neden TikTok'u Google Arama'ya tercih ettiğini net bir şekilde açıklıyor. Milieu Insights tarafından yapılan bir çalışma da insanların %43'ünün güncel bilgiler nedeniyle TikTok'u bir arama motoru olarak kullanmayı tercih ettiğini göstererek bu durumu kanıtlıyor. Kullanım kolaylığı da Google Arama ve TikTok arasındaki önemli bir fark olarak karşımıza çıkıyor. Uzun soluklu makaleler ve bloglarda gezinmekle uğraşmak istemeyen kullanıcıların, TikTok’ta genelde daha kısa ve öz şekilde sunulan videolar aracılığıyla bilgi almayı tercih etmesi oldukça anlaşılır bir durum. Günün sonunda TikTok, Google'ı tahtından edebilir mi? AIM Bütün bunları bir kenara bırakacak olursak, TikTok'un bir arama motoru olarak Google'ı geçemeyeceği bazı alanlar da yok değil. Yukarıda bahsetmiş olduğumuz yanlış ve yanıltıcı bilgi ise bunun başlıca nedenlerinden biri. Bu konuya dair 22 yaşındaki TikTok kullanıcısı Naveena Lee, "Dürüst olmak gerekirse, TikTok'u bir arama motoru olarak kullansam da, TikTok'ta aradığım içerik Google'da aradığımdan farklı. TikTok'ta aradığım bilgiler cilt bakımı veya saç rutinleri gibi daha çok fikir bazlı, ancak Google'da daha bilgilendirici içerikler arıyorum," ifadelerini kullanıyor. Bununla birlikte, TikTok’u yalnızca boş vakti olduğunda kullandığını belirten Naveena, acelesi olduğunda onca TikTok videosu arasından aradığını bulmaktansa Google’da arama yapmayı tercih ettiğini aktarıyor. Olayın en temeline inecek olduğumuzda TikTok'un temel değeri eğlence iken, Google daha çok anında bilgi vermeye odaklanıyor. TikTok, kullanıcıları ihtiyaçlarını karşılamak için platformunda tutan bir dahili arama modeli üzerinden çalışırken, Google web'i endeksliyor ve kullanıcıları diğer web sitelerine yönlendiriyor. Günün sonunda, çok daha kullanıcıya özel fikir bazlı bir bakış açısı sunması ve platformda var olan yanlış/yanıltıcı bilgi sorunu göz önüne alındığında, TikTok’un bir arama motoru olarak Google'ın yerini asla tamamen dolduramayacağını söylemek mümkün.

16 Oca 2023

CES 2023'ten geriye kalanlar

Teknoloji dünyasının en büyük isimlerinin 1967’den beri her yıl en son ve en iyi ürünlerini tüketicilerin beğenisine sunduğu Tüketici Elektroniği Fuarı (Consumer Electronics Show ya da CES) , bu yıl 5 Ocak’ta başladığı serüveninde dün sona geldi. Las Vegas Kongre Merkezi’nde düzenlenen; Samsung, Acer, Asus, HTC ve Lenovo gibi pek çok alanında lider şirketten teknolojileri daha yakından tanıma şansı bulduğumuz 4 günlük etkinliğe, internet sitesinde yer alan bilgilere göre 41 ayrı teknoloji alanına yayılmış 174 farklı ülkeden satıcılar katıldı. Yıllık takvimde yer alan en büyük teknoloji etkinliklerinden biri olmakla birlikte küresel öneme sahip olan CES, bir sonraki yıl tüketici teknolojisinden neler beklenebileceğinin ana hatlarını çizmesiyle biliniyor. Ancak daha da önemlisi, CES, kendilerini tüketici teknolojisi dünyasının içinde bulan tüm sektörlerin ruh hâlinin bir yansımasını bizlere sunuyor. CES, Covid-19 pandemisi nedeniyle son iki yıldır tam potansiyelinde düzenlenemiyordu. Henüz tüm dünyanın pandemi etkisi altında olduğu 2021 yılında CES, tarihinde ilk kez tamamen dijital bir etkinlik olarak gerçekleştirildi. Her ne kadar bundan bir yıl sonraki etkinliğin yüz yüze gerçekleştirilmesi kararı alınsa da, artan Covid enfeksiyon oranları kaynaklı endişeler nedeniyle pek çok katılımcı fuara katılmaktan vazgeçti ve CES 2022, başlangıçta planlanandan bir gün önce sonra ermek durumunda kaldı. Bu da CES 2023’ün, fuarın iki yılın ardından sonunda özüne döndüğü ilk etkinlik olduğu anlamına geliyor. Teknoloji devlerinin yanı sıra CES 2023’e Türkiye’den de birçok katılım gerçekleşti. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü koordinasyonunda çalışan İstanbul Kalkınma Ajansı (İSTKA), Türkiye’nin sınırları dışına çıkarak uluslararası pazara açılmak isteyen yaklaşık 50 yerli teknoloji girişimcisini CES 2023’e katılmak üzere Las Vegas’a götürdü. Fuara Türkiye’den katılım gösteren önemli Türk girişimlerden biri ise Togg oldu. Togg, 6041 numaralı stantta, 910 metrekarelik alan üzerinde kurduğu “Dijital Mobilite Bahçesi” ile konuklarına sürdürülebilir ve bağlantılı bir mobilite geleceğini deneyimle şansı tanıdı. egirişim Gelin, CES 2023’te tanıtılan ürünlere, yeni teknolojilere ve fuarın önemli anlarına birlikte göz atalım. CES 2023'ün açılışı BMW'den geldi Pek çok kişi yıllardır CES'i bir otomobil fuarına dönüştüğünü söyleyerek eleştiriyor. Ancak bu noktada CES’in bir otomobil fuarı hâline geldiği söylemektense otomobillerin tüketici elektroniği hâline geldiğini söylemek daha yerinde olacaktır. Bu yıl fuarın açılışını üstlenen BMW, elektrikli spor otomobili i Vision Dee’yi tanıtarak CES 2023’ü başlattı. 240 E Ink panelden oluşan bir dış cepheye sahip olan EV’nin bu panelleri sayesinde, tek bir düğmeye tıklayarak otomobilin renklerini değiştirmek mümkün hâle geliyor. BMW BMW i Vision Dee şimdilik sadece bir konseptten ibaret; ancak aracın bazı özelliklerinin BMW'nin “gerçek” otomobillerine de yansıyacağı aktarılıyor. Örneğin BMW CEO'su Oliver Zipse, şirketin i Vision Dee'ye yerleştirdiği yapay zeka destekli HUB teknolojisinin 2025 yılında gerçek otomobillere geleceğini belirtiyor. Asus, gözlüksüz 3D OLED ekranıyla öne çıktı CES 2023’te her biri OLED ekranlara ve en son Intel ve Nvidia yongalarına sahip Zenbook modellerinin yanı sıra 144Hz ekran ve RGB arkadan aydınlatmalı klavyeye sahip, bulut oyunlara özel tasarlanmış bir Chromebook sergileyen Asus’un asıl sürprizi, gözlük gerektirmeyen 3D OLED ekranları oldu. OLED teknolojisiyle çok daha etkili ve net bir 3D görüntüsü vaat eden, 3D deneyimi sağlamak için göz takibinden faydalanan “Spatial Vision” isimli teknoloji büyük beğeniyle karşılandı. Engadget Hem katlanan hem de uzayan mobil konsept Samsung, fuarda sol tarafı Galaxy Fold gibi katlanan; sağ tarafı ise kayarak uzayan mobil cihaz konsepti “Flex Hybrid”i katılımcıların beğenisine sundu. Bunun haricinde, akıllı ev, ekran ve TV alanlarında bir dizi ürün tanıtan Samsung’un, yemek pişirmeye yardımcı olmak ve yemeklerin yanmasını önlemek amacıyla yapay zeka ve kameralar kullanan yeni akıllı fırını da oldukça ses getirdi. Samsung Etkinlikte MiniLED ve 8k teknolojilerine odaklanan 2023 TV’lerini de tanıtan Samsung’dan öne çıkan bir başka şey ise MicroLED TV’lerinde kaydedilen ilerleme oldu. Görünen o ki Samsung, ilk olarak 2018’de, neredeyse bir ev fiyatındaki “The Wall” isimli 146 inçlik devasa TV ile ortaya çıkan bu teknolojiyi insanların oturma odalarına sığacak şekilde 50 ve 63 inçlik TV’lere getirmiş gibi duruyor. Etkinlikte tanıttığı TV’lerle adından söz ettiren bir diğer isim de tahmin edebileceğiniz üzere LG oldu. Bu yıl LG, CES’te birkaç yeni OLED TV tanıttı; ancak bunlardan en çok öne çıkanı 97 inç ve 4K ekranıyla Signature OLED M3 oldu. M3’ü bu kadar özel kılansa ekranı değil; içindeki teknolojiydi. LG'nin TV'den 30 fit uzağa yerleştirebileceğinizi söylediği ayrı bir kutu aracılığıyla kablosuz olarak video ve ses almak üzere tasarlanan M3, bir güç kablosu dışında herhangi bir kablo içermiyor. Bunun yerine M3, medya yayıncılarınızı, kablo kutunuzu veya oyun konsollarınızı bu kutu aracılığıyla, kablosuz bir bağlantı üzerinden yayınlıyor LG Şirket bu kablosuz iletim teknolojisini "Zero Connect" olarak adlandırıyor ve bu tescilli standardın WiFi 6'nın üç katı hız sağlayabileceğini iddia ediyor. Diğer bağlantıların yanı sıra Zero Connect kutusu, biri eARC portu olmak üzere 120Hz'de 4K oynatabilen üç HDMI portu içeriyor. Uçan arabalar (bu sefer) gerçek oluyor olabilir Elektrikli dikey kalkış ve iniş uçağı (eVTOL) geliştiren Kaliforniya merkezli şirket Aska, uçan arabası “A5”i CES 2023’te tanıttı. Üstelik A5’in bir konseptten çok daha fazlası olduğunu söylemek mümkün; çünkü Aska, 789 bin dolarlık araç için ön siparişleri açmış bulunuyor. Şirketin 2026 yılında bir yolculuk paylaşım hizmeti başlatmak için kullanmayı planladığı A5 için Aska’nın kurucu ortağı Guy Kaplinsky, Federal Havacılık İdaresi onayının "bir ay içinde" gerçekleşebileceğini belirtiyor. Aska Ufak bir öneri: Geleceğe yön veren teknolojileri geliştiren girişimleri incelediğimiz Quando: Analiz serimizin altıncı sayısında, bir başka eVTOL girişimi olan Çin merkezli EHang'i mercek altına aldık. "Herkesin" hayatını kolaylaştıran teknolojiler L'Oréal, fuara milyonlarca kişinin hayatını kolaylatşuracak yardımcı ruj aplikatörü “Hapta” ile katılım gerçekleştirdi. Hapta'yı yaratmak amacıyla el ve kol hareket kabiliyeti sınırlı kişiler için dengeleyici ve düzleştirici çatal bıçak takımı üreten mutfak eşyaları üreticisi Verily ile birlikte çalışan L'Oréal, çalışmalar sonucunda parmak becerisi veya gücü sınırlı olan bireylerin daha bağımsız bir şekilde ruj uygulamasına olanak tanıyan sağlam bir kavrama ve gimbal sistemi elde etti. Şirket, Hapta'yı aralık ayında piyasaya sürmeyi planlıyor. L'Oréal Sınırlı motor kontrolüne sahip bireylere özel oyun donanımı Sony, sınırlı motor kontrolüne sahip kişiler için özel olarak tasarladığı ilk oyun donanımı olan “Project Leonardo”yu tanıttı. PlayStation 5 ile kutudan çıkar çıkmaz çalışan, değiştirilebilir düğmeler, üçüncü taraf aksesuar bağlantı noktaları ve diğer özelleştirilebilir girişlerle kaplı iki dairesel oyun kumandası sunan bir kumanda kiti olan Project Leonardo, bir masa üzerinde düz bir şekilde durabiliyor, standart bir tripoda monte edilebiliyor ya da DualSense ile eşleştirilerek üç cihaz da tek bir oyun kumandasına dönüştürülebiliyor. PlayStation Bununla birlikte, Sony’nin etkinlikteki tek sürprizi Project Leonardo değildi. Giderek büyüyen elektrikli araç (EV) pazarına dahil olmak isteyen Sony, Honda ile işbirliğinden doğan elektrikli araç markası Afeela’yı ve girişimin sedanını tanıttı. Konuya ilişkin açıklamada aracın ön siparişlerinin 2025’in ilk yarısı için planlandığı ve satışların aynı yıl içinde başlayacağı; ilk sevkiyatlarında da 2026 ilkbaharında Kuzey Amerika’daki müşteriler ile gerçekleştirileceği aktarıldı. Sony Modern dizüstü bilgisayar tasarımına yeni soluk Geleneksel fiziksel klavyeyi rafa kaldıran, iki adet 13,3 inçlik OLED ekranla donattığı Yoga Book 9i ile Lenovo, modern dizüstü bilgisayar tasarımını on yıl önceki orijinal Surface Pro'dan bu yana görmediğimiz bir şekilde sarsabilir gibi gözüküyor. Engadget Yoga Book 9i’da çözülmesi gereken bazı sorunlar olduğu bariz bir şekilde ortada; ancak bu yeni tasarımın sunduğu potansiyel de bir o kadar büyük. İhtiyaçlarınıza bağlı olarak iki ekranı üst üste ya da yan yana koyabilme imkanı sağlayan Yoga Book, standart dizüstü bilgisayar modunda her ikisi de özelleştirilebilir widget'lara sahip sanal veya çıkarılabilir Bluetooth klavye arasında seçim yapma özgürlüğü sunuyor. Dahili kalem desteği ise geleneksel dizüstü bilgisayarların erişemeyeceği bir esneklik ve uyarlanabilirlik düzeyi olarak öne çıkıyor. Dahası, geçmişteki aşırı iddialı konseptlerin aksine bu çift ekranlı dizüstü bilgisayar 2023 baharına yaklaşık 2000 dolara piyasaya çıkıyor.

09 Oca 2023

Kanserin tedavisi, mRNA teknolojisinde mi saklı?

Pandemi süresince adını sık sık duyduğumuz ABD merkezli biyoteknoloji şirketi Moderna'dan milyonlarca insana “umut aşılayan” bir haber geldi. Moderna, ABD merkezli ilaç şirketi Merck (MSD) ile geliştirdiği “kişiselleştirilmiş kanser aşısının” bir immünoterapi ilacıyla kullanıldığında cilt kanserinin en tehlikeli türlerinden olan melanom hastalarında hastalığın nüksetme oranını ve ölümle sonuçlanma riskini yalnızca ilaç kullanımına kıyasla %44 azalttığını duyurdu. Moderna’nın koronavirüs aşısında kullandığı mRNA teknolojisiyle her hasta için "özel" geliştirilen kanser aşısının, kanser hastalarının tümörlerinden elde edilen genetik kod parçalarını kullandığı ve kansere karşı savaşması için vücudu “eğittiği” aktarıldı. Nasıl çalışıyor? Bilim insanları, aşıyı geliştirmek için önce her hastanın kanserli hücresinden biyopsi yoluyla alınan DNA’yı analiz ederek tümör hücrelerinde “ neoepitoplar ” olarak isimlendirilen mutasyonları tanımladı. Daha sonra bu neoepitoplardan bir hastada en güçlü bağışıklık tepkisini oluşturacağını düşündükleri birkaç düzinesini belirleyen bilim insanları, bu neoepitopların genetik kodlarını ve bir hücrenin protein üretme talimatlarını taşıyan molekül olan “messenger RNA”yı yani mRNA teknolojisini aşıya ekledi. mRNA’nın vücuda girmesiyle hastanın hücrelerine neoepitop üretme talimatı verildiği; bunun da kanser hücrelerinin daha iyi hedeflenip yok edilmesini sağlayan bir bağışıklık tepkisini tetiklediği keşfedildi. Test süreci Aşı, üç haftada bir dokuz doz olacak şekilde, Merck'ün geliştirdiği ve kanserle savaşabilmesi için bağışıklık sistemindeki engellerin serbest bırakılmasını sağlayan immünoterapi ilacı Keytruda' nın bir kürü ile birlikte, her birinde en ölümcül tür olan 3 ve 4'üncü evre melanom olan toplam 157 hasta üzerinde test edildi. Tümörleri ameliyatla alındıktan sonra tedaviyi alan bu hasta grubu ile ameliyat olmuş ancak sadece immünoterapi Keytruda tedavisi görmüş olan yüksek riskli melanomlu kontrol grubunun karşılaştırılmasıyla yeni tedavinin %44 oranında başarı sağladığı keşfedildi. Sonuçların kanser tedavisi için son derece “cesaret verici” olduğunu ifade eden Moderna CEO’su Stephane Bancel, “MRNA Covid için dönüştürücü oldu ve şimdi ilk kez mRNA'nın melanomda randomize bir klinik çalışmada sonuçlar üzerinde etkili olma potansiyelini gösterdik.” dedi ve kanser hastalarına kişiselleştirilmiş kanser tedavileri sunma hedefiyle aşıyı diğer kanser türleri üzerinde test etme planları yaptıklarını açıkladı. Kanser aşısına giden yolda engeller RNA Mühendisliği Laboratuvarı'nda kanser aşıları üzerinde çalışan Florida Üniversitesi'nden beyin cerrahı Elias Sayour'a göre, teorik olarak bir mRNA üreticisinin dört hafta gibi kısa bir sürede kişiselleştirilmiş bir kanser aşısı üretebilmesi mümkün. Gelgelelim Sayour, pratikte mRNA aşılarının kanserler üzerinde rutin kullanıma hazır hâle gelmesi için çok daha fazla mutasyon tespit algoritmasına ve çok daha fazla teste ihtiyaç olduğunu belirtiyor. Ayrıca Sayour, mRNA'nın muhtemelen bazı kanserlerde diğerlerine göre daha iyi sonuç vereceğinin altını çiziyor. Tüm kanserlerin immünojenik olmadığını, yani bağışıklık tepkisi tetiklemediğini belirten Sayour, bağışıklık tepkisi olmadan bir mRNA aşısında hangi proteinin kodlanması gerektiğini bilmenin zor olduğunu ifade ediyor. Öte yandan, Michigan Üniversitesi'nde aşı üretimi üzerine çalışan kimya mühendisliği profesörü Henry Wang'e göre aşının üretimi, Sayour'un vurguladığından çok daha büyük bir problem. Kansere yönelik mRNA aşısı üretmek, Covid-19 için mRNA aşısı üretmekten oldukça farklı. Bu da, bu kadar dikkatli ve ayrıntılı bir kişiselleştirme gerektiren bir ilacın üretiminin nasıl ölçeklendirileceği ve sürecin nasıl yönetileceği gibi soruları akla getiriyor. Bu işin tabii maddi boyutu da bulunuyor. İnsanlığın kansere karşı savaşta galip gelebileceği umudunu uyandırsa da Moderna’nın yeni aşısına herkesin ulaşması pek mümkün olmayabilir gibi gözüküyor. Denenen benzer kanser aşıları mevcut durumda doz başına yaklaşık 100 bin dolara mal oluyor. Bu da onaylanması hâlinde Moderna’nın mRNA teknolojili kanser aşısının fiyatının, bu satırların yazıldığı andaki dolar kuruna göre 1,874,320.00 lira civarında olabileceği anlamına geliyor. Başlıca 10 ölüm nedeninden 6’ncısı: Verilerle kanser Dünya Sağlık Örgütü’nün ( WHO ) verilerine göre, 2019'da başlıca 10 ölüm nedeninin o yıl yaşanan 55,4 milyon ölümün %55’ini oluşturduğu; 1,8 milyon ölüme neden olan trakea, bronş ve akciğer kanseriyle kanserin “İlk 10 ölüm nedeni” listesine 6'ıncı sıradan girdiği ifade ediliyor. Bununla birlikte, WHO verilerine göre, kanserin 2020'de yaklaşık 10 milyon ölümden, yani başka bir deyişle yaklaşık altı ölümün birinden sorumlu olduğu; en yaygın kanser türlerinin ise meme, akciğer, kolon ve rektum ve prostat kanseri olduğu belirtiliyor. Memorial Sağlık Grubu’nun internet sitesinde yer alan resmî verilere dayandırılan bilgilere göreyse her yıl tüm dünyada 8 milyon 800 bin kişi, kansere bağlı hastalıklar nedeniyle hayatını kaybediyor. Bu sayının, önümüzdeki 10 yıl içinde 14 milyona ulaşması bekleniyor. Türkiye’de her yıl 96 binini erkeklerin, 67 bini ise kadınların oluşturduğu 163 bin kişiye kanser teşhisi konuyor. Bu sayı, günlük bazda ise yaklaşık 447. Son 5 yılın verilerine baktığımızda, erkeklerde en sık akciğer ve prostat kanserine; kadınlarda ise meme kanserine rastlanıyor. WHO’nun Ankara, Antalya, Bursa, Edirne, Erzurum, Eskişehir, İzmir, Samsun ve Trabzon’daki kanser kayıt merkezlerinden gelen verilere dayandırdığı 2018 verilerine bakarsak 2018’de Türkiye’de 210 bin 537 yeni kanser vakası görüldüğünü ve bu hastaların 116 bin 710’unun hayatını kaybettiğini görüyoruz. İyileşme ihtimalinin hastalığın ne kadar erken teşhis edildiğiyle çok büyük oranda korelasyon gösterdiği kanserin bu derece ölümcül olmasının başlıca nedeni ise hastalığın, kesin bir tedavisi veya önlemi olmamasıyla birlikte, iyileşme sonrasında nüksedebilmesi. Bu nedenle kansere karşı tedavi geliştirmek tıp ve bilim dünyasının öncelikleri arasında başı çekiyor.

05 Oca 2023