Dünya edebiyatının zarif devrimcileri: 'Latin Amerika Patlaması' üzerine

Latin Amerika ve İspanyolca edebiyatın dört çığır açan isminin eserleri, dostlukları, yazışmaları ve dayanışma ruhu müthiş bir edebi hareket olarak değerlendirilmiş, adına da "Latin Amerika patlaması" denmişti. Bu dörtlünün dostluklarındaki gönülden zarafeti anlamak için Julio Cortazar'ın 1968 yılında Marquez ve eşi için kullandığı ifadelere kulak verelim:

"O da, Mercedes de muhteşem kişiler; hayat karşına böyle varlıklar çıkardığı zaman dostluk bir pınar gibi doğuyor."

Bazı diller bahtıyla yayılmış yeryüzüne; yaklaşık yirmi ülkede 640 milyona yakın insanın konuştuğu İspanyolca mesela. Neden bahtlı olduğuna gelince... Kanada'dan güneye doğru seyahate çıkan Meksika kökenli bir gezgin, koca bir kıtayı Güney Amerika'nın en ucundaki Tierra del Fuego'ya kadar hiç Google Translate'e ya da bir mini çeviri cihazına ihtiyaç duymadan gezebilir. Uğradığı ülkelerin şehirlerindeki kiosklardan kendine kitap ya da gazete alabilir, kaldığı otellerde televizyon izleyebilir. 

• ABD'de Shakira'yı, Meksika'da Thalía'yı, Guatemala'da Gaby Moreno'yu, Nikaragua'da Luis Enrique'yi, Kosta Rika'da Debi Nova'yı, Şili'de Violeta Parra'yı, Kolombiya'da Juanes'i, Arjantin'de Mercedes Sosa'yı, Küba'da Buena Vista Social Club'ı dinleyebilir.

Daha ağırbaşlı bir örnek verecek olursak İspanya'nın en havalı, en prestijli edebiyat fakültesi olan Salamanca'daki bir Facultad de Filología öğrencisi, Neruda'yı, Borges'i, Asturias'ı, Carpentier'i, Infante'yi, Sabato'yu ve dünya edebiyatında iz bırakmış yüzlerce İspanyolca yazarın sayısız eserini kendi dilinde okuyabilir. 

Ahbaplar konsorsiyumu

İşte bu uçsuz bucaksız Hispanik illerinde öncelikle 1959-1975 arasında, sonrasında aralıklarla 80'lerin ortalarına kadar süren, bu dilin görkemini yansıtan müthiş bir edebiyat olayı patlamıştı: Latin American Boom!

Bu patlamanın seyrini yıllar boyunca dört romancı Julio Cortázar, Carlos Fuentes, Gabriel García Márquez ve Mario Vargas Llosa arasındaki yazışmalardan takip ediyoruz. Birbirlerine sundukları entelektüel katkı ve destekle, kıskanılacak dostluklarıyla, usta-çırak ilişkileriyle, boynuzların kulakları geçmesiyle izlenebilecek bir ahbaplar konsorsiyumu.

Öyle kıskanılası bir grup ki aralarındaki dostluğun her aşamasına kendilerince bir tabir icat ediveriyorlardı. Mesela zamandan ve maddiyattan yana büyük özveri isteyen kıtalararası, Atlantik ötesi buluşmalarına pachanga diyorlardı; yani şenlik, eğlence ve cümbüş! Editörlerin tabirlerini ödünç alırsak:

"Bir an (saniye saniye geçen sonsuz bir şimdiki zaman)... Bir hareket ya da bir tarz... Beatles gibi şaşaalı bir grup, bir kulüp, bir cemaat, belki de Kare Masa Şövalyeleri Tarikatı, olayların ve siyasi çatışmaların göstereceği gibi gelip geçici bir ittifak, bir oyun, dostça bir rekabet, bir gıdım çekişme,  sonu gelmez tartışma, elbette Latin Amerika tarzı bir eğlence, kankalar arası bir kutlama, Latin Amerika romanını ilahlaştırma, hepsinden önemlisi, bütün bir kıtanın en belirleyici, en heyecan verici, en iyimser döneminde ve modern tarihinin en ütopik ânında kendini bu kıtanın edebi ve siyasi bakış açısını tartışmaya adamış -tamamı erkek- bir kuartet!

İkisi Nobel almış, diğer ikisi için 'Mutlaka almalıydı" denilen dört yazarın dünya edebiyatı arenasındaki gövde gösterisi!"

Boom! Bir eklemlenme bir bütünleşme!

Bu bağlamda editörlerin "giriş" bölümündeki şu ifadeleri çok çarpıcı:

"Dünya çapında bir etki yaratan kültürel fenomen 'Boom', bir eklemlenme, bir bütünleşme, o güne dek önemsiz ve meçhul bir coğrafya olarak görülen Latin Amerika kıtasının elli yıllık edebi evriminde bir doruk olmasının yanı sıra aynı zamanda, bu dört yazar arasındaki ilişki de eşi benzeri olmayan, büyüleyici bir durum!"

Edebiyat eleştirmenleri "Boom yazarları"ndan bahsettiklerinde özellikle bu dört romancıyı kastediyorlardı. Elbette tabir bundan ibaret değildi. Boom'un başlıca kronikçilerinden Şilili José Donoso, Kübalı Guillermo Cabrera Infante ve Juan Goytisolo (İspanyol olmasına rağmen), hepsi büyük yazarlar olsalar da hiçbir zaman o çemberin içine giremediler ve mensubiyetlerini zımnen tanıdılar. 

Yüce Kronop Julio Cortázar, (yazarın kendi icat ettiği bir kavram olarak kronop: çerçevenin dışına taşan, kural tanımaz, yaratıcı ve özgür ruhlu kişi demek.) Aztek Kartalı Carlos Fuentes, Albay ve de Gabo Gabriel García Márquez ve Büyük İnka Şefi Mario Vargas Llosa'nın mektuplarını okumak, bu dört dev yazarın rahle-i tedrisinden geçmek, 20. yüzyıl edebiyat tarihinin çok küçük ama devrimci dönemini idrak etmek, kalemin sultanlarından samimiyet, zarafet ve çelebilik dersi almak demek.

Süleyman Doğru'nun dilimize kazandırdığı Latin Amerika Patlaması - Boom Mektupları, yaklaşık 207 mektup ve mesaj, kitabın son bölümündeki yazarların birbiriyle yaptıkları söyleşiler, eserleri hakkında kaleme aldıkları deneme, eleştiri ve makalelerle; bir dönem ve dört yazarın yanı sıra daha önce alıntıladığım metinde vurgulandığı üzere edebiyat alanının dışına taşarak hiçbir bakımdan ciddiye alınmayan koca bir kıtanın dünyaya kendini kanıtlaması olarak da değerlendirilebilir.

Oyuna, eyleme, imana çağrı

Kitabın editörleri eseri "Mektupların kayda geçirdiği dört sesli diyalog elbette ki bir Homo ludens kurgusu, çok titiz kuralları olan ve Huizinga'nın 'kutsal karşısındaki coşku ile benzetim ve eğlencenin ayrılmaz ittifakı' diye adlandırdığı bir oyun ve kuartetin büyük romanlarının temelini teşkil eden arka plan da aynı oyun fikri" olarak nitelendiriyor ve bu bahse noktayı şöyle koyuyorlar:

"[Bu mektuplar] Fuentes'in La región más transparente (En Saydam Bölge) isimli romanında 'oyuna, eyleme, imana' çağrı, Cortázar'ın 'Seksek'inde belirsizliğe davet, Vargas Llosa'nın 'Kent ve Köpekler'inde zarlara bırakılan kader ya da García Márquez'in 'Yüzyıllık Yalnızlık'ında edebiyatta 'insanlarla dalga geçmek için icat edilmiş en güzel oyuncağı' keşfeden Buendía."