Üç gün etkisi: Doğada zaman geçirmek beynimizi nasıl reset’liyor?

1980’ler boyunca rafting eğitmenliği yaptıktan sonra Salt Lake City’de sahaflığa geçiş yapan Ken Sanders’ın zihninin işleyişinde fark ettiği bir değişliklik, bilim insanlarına yeni bir araştırma alanının kapılarını açtı: Üç gün etkisi. Anarşist çevre korumacı ve yazar Edward Abbey’nin de yakın arkadaşı olan Sanders, yaban alan gezilerinin üçüncü gününde duygu ve düşünce durumunda bir dönüşüm gözlemlemişti: Zihni sakinleştiren, algıyı keskinleştiren, zamanı ve mekanı yavaşlatan bir bilinç durumu…

Sanders, bu dönüşümü her seferinde üçüncü günde yaşadığını tespit ettikten sonra gözlemini Utah Üniversitesi’nde nörobilimci ve cep telefonlarının beyin ve dikkat üzerindeki etkileri konusunda dünyanın önde gelen uzmanlarından David Strayer ile paylaşarak “üç gün deneyleri”ni başlatmış oldu.

Doğanın iyileştirici gücü, insanlığın başlangıcından bu yana kayıtlara geçirdiği bir olgu ancak bu iyileşmenin tam olarak ne zaman ve nasıl yaşandığını tespit etmeye soyunan Strayer, 2012 yılında gönüllü bir grubu, yanlarında teknolojik hiçbir eşya olmadan üç günlüğüne doğada kamp yapmaya yolladı ve bu deneyimin öncesinde ve kamp dönüşünde katılımcıların yaratıcı düşünme testi puanlarında ortalama %47’lik bir artış olduğunu gözlemledi. Bunun üzerine bu alanda daha fazla araştırma ve deney yapılmaya başladı.

Minnesota’daki göllerde birkaç gün kanoyla dolaşan insanlar, aynı testi kapalı alanda yapanlara kıyasla çok daha iyi sonuçlarla karşılaştı. Altı günlük yaban yaşam kampına katılan gazilerde ise stres semptomları önemli ölçüde azaldı. UC Berkeley’deki araştırmacılar, Utah’ın güneyinde dört günlük rafting gezisine çıkan ABD'li gazilerin bir hafta sonra bile olumlu etkileri hissetmeye devam ettiğini; PTSD (travma sonrası stres bozukluğu) semptomlarında %29 azalma, genel stres seviyelerinde %21 düşüş, ikili ilişkiler ve yaşamdan keyif almada kayda değer bir artış yaşandığını kaydetti.

Adım adım berrak beyin

Strayer'ın doğanın psikolojik faydalarını konu alan yüksek lisans dersini alan Ruth Ann Hopman, dersin final projesi için öğrencileri dört günlüğüne ABD'nin en tenha destinasyonlarından biri olan Utah’taki Sand Island'daki bir kamp alanına götürdü ve beyin dalgalarını inceledi. Kampın ilk gününde katılımcıların beyinleri çoğunlukla yoğun stres, telaş, zorlu bilişsel görevler ve koşturmacayla ilişkilendirilen beta dalgaları yayarken üçüncü günde alfa ve teta dalgalarında keskin bir yükseliş gözlendi.

• Daha nadir görülen bu dalgalar, düşünce yapısını yenileme, beyni canlandırma ve tükenmişlik hissini yatıştırma özellikleriyle biliniyor.

Teoriye göre, günlük rutinlerden, kalıcı stres faktörlerinden ve ayrıntı yönetiminden uzak kalmak, beynin ön korteksinin dinlenmesini sağlıyor. Ön korteks sakinleştiğinde beynin algı, empati ve hayal kurma ile ilişkili diğer bölgeleri daha aktif hâle geliyor.

Hopman'ın bu deneyinde katılımcılar “huzur” hissinin kademe kademe gelişimini şöyle kayıt altına aldı:

• İlk gün, sağlık ve stres göstergelerinde iyileşmeler başlasa da üşümek, telefonsuz kalmak gibi nedenlerle doğaya alışmak zordu. “Ütüyü fişten çektim mi?”, “Ofiste neler oluyordur acaba?” gibi sorular sık sık akla geliyordu.
• İkinci gün, zihin yavaş yavaş durulmaya başladı. Geride bırakılanlara dair düşünceler azaldı; çevredeki kokular, sesler, renkler ön plana çıkmaya başladı.
• Üçüncü gün, tamamen doğayla bütünleşme hissi yaratan meditatif moda geçildi. Doğanın verdiği bazı zorluk ve rahatsızlıklar bile hoş karşılanan duygulara dönüştü.

Hopman araştırma bulgularını şöyle özetliyor:

"Olumlu duygular yaratan alfa ve teta dalgalarını kısa doğa gezilerinde görmüyoruz. O yüzden yılda en az bir kez uzun, gerçek bir doğa kampına gitmek çok önemli."

Dikkat yenileme kuramı

Doğanın, insan beynine etkileri üzerine literatüre geçen araştırmalar yapan Rachel ve Stephen Kaplan da 1980’lerde Dikkat Yenileme Kuramı'nı (ART) ortaya atmıştı. Bu teoriye göre, modern yaşam, yönlendirilmiş dikkat üzerinde yoğun bir baskı oluşturuyor. Bu tür "odaklanmış dikkat" zamanla tükenerek tahammülsüzlük, verimlilikte düşüş ve konsantrasyon güçlüğü gibi belirtilere yol açıyor ve doğada zaman geçirmek dikkatin yenilenmesini sağlıyor. Bu yenilenmenin sağlanması için dört faktörün birarada bulunması gerekiyor.

• Uzakta olmak (being away): “Uzakta olmak”, günlük hayatın gerekliliklerinden kaçış hissini ifade ediyor. Orman ya da park gibi doğal ortamlar, gündelik stres unsurlarından zihinsel olarak kopma ve rahatlama imkanı sunuyor; bu da yenilenmeyi destekliyor.
• Nazik büyüleyicilik (soft fascination): Doğanın nazik büyüleyiciliği, Dikkat Yenileme Kuramı’nın (ART) en önemli unsurlarından biri. Durmaksızın gürültü ve görsel uyaranlarla bizi boğan kentlerden farklı olarak, doğa dikkatimizi nazikçe çekiyor. Yaprakların hışırdamasını izlemek ya da kuşların ötüşünü dinlemek gibi deneyimler zihnimizi, mental kaynaklarımızı tüketmeden meşgul ediyor.
• Kapsam (extent): Yenileyici bir ortam, belirli bir kapsam, yani hem fiziksel hem de zihinsel olarak keşfetme isteği uyandıran, ferah ve insanı içine çeken bir atmosfer sunmalı. İster büyük bir park, ister bir orman patikası, isterse kapalı bir botanik bahçesi olsun; ortam kişinin ilgisini sürdürebilecek zenginlikte olmalı.
• Uyumluluk (compatibility): Son faktör olan uyumluluk, ortamın kişinin ihtiyaç ve amaçlarıyla örtüşmesini ifade ediyor. Rahatlama, ilham verici bir deneyim ya da zihinsel bir mola... Amaç her ne olursa olsun, ortam bu ihtiyacı desteklemeli.

Nerelere gidilir?

Türkiye, karmaşa ve kalabalığına rağmen her şeyden uzaklaşabileceğiniz onlarca destinasyon barındıran topraklar üzerinde uzanıyor. Telefonu, bilgisayarı ardınızda bırakıp zihninizi yalnızca doğanın ses ve renklerine emanet edebileceğiniz “zihin reset'leme” garantili bazı tatil destinasyonlarına bakalım.

Narköy

Nar Eğitim ve Danışmanlık Merkezi’nin eğitim odaklı sürdürülebilir turizm merkezi ve organik tarım çiftliği olan Narköy, tarihî İpek Yolu üzerinde bulunan limanlardan Kerpe’ye üç kilometre mesafede, üç tarafı ormanla çevrili 100 dönüm arazi üzerinde 2014 yılından bu yana bir eko-otel olarak hizmet veriyor. Bünyesinde bir tohum bankası ve ekolojik çiftlik de bulunan tesiste servis edilen yemekler, çiftlikten toplanan atalık tohumlarla yetiştirilmiş ürünlerle hazırlanıyor. Burada yıl boyunca rehberli orman yürüyüşü, hasat buluşmaları ve ekolojik kamp gibi doğa odaklı etkinlikler de yapılıyor. İster özenle tasarlanmış oda ya da süitlerde isterseniz ormanın içindeki kamp alanında konaklayabilirsiniz.

Hindiba Doğa Evi

Bolu'nun Mengen ilçe sınırları içinde Yedi Göller Millî Parkı yolu üzerinde yaklaşık 3,5 dönüm ormanlık alan üzerine kurulu Hindiba’da standart odaların yanında bungalov, hobbit ev, otağ çadırı ya da kamp ve karavan alanlarında konaklama seçenekleri mevcut. 

Nefes koçu olan ve kişisel gelişim programları ile ilgilenen Coşkun Bey'in 2008 yılında kendi yaşam alanını misafirlerle de paylaşma fikriyle hizmete açtığı, adını bina inşa edilmeden önce tarlada var olan hindiba çiçeklerinden alan tesiste yıl boyunca motivasyon, masal, nefes, yoga ve inziva kampları düzenleniyor.

Sunset Houses

Sunset Houses, sürdürülebilir tatil ve ileri dönüşüm felsefesiyle çoğu, kimseye rastlayamacağınız doğal alanlarda eşsiz gün batımı manzaralarına tanıklık edebileceğiniz ve doğanın sesleriyle başbaşa kalabileceğiniz kısa dönemli kiralık evler sunuyor. 

Bozcaada, Kaş, Datça, Geyikbayırı, Bodrum, Antalya ve Karaburun'da bulunan gün batımı evlerinin bazıları ekolojik çiftliklerin içinde bazıları ise ıssız plajların ve muhteşem manzaralı yamaçların sessiz köşelerinde bulunuyor. Platformdaki köy evleri, dağ evleri ve "sıra dışı" evler, akışını doğanın belirlediği bir deneyim yaşamak için ideal.

Pastoral Vadi

Fethiye'nin Yanıklar Köyünde çam ormanlarıyla çevrili; keçi, koyun, tavuk, ördek ve at gibi çiftlik hayvanlarının da yer aldığ bir vadide 42 dönümlük alanda hizmet veren Pastoral Vadi'nin taş, ahşap ve kerpiç evleri ekolojik mimari anlayışıyla tasarlanmış. 

Dileyen misafirler ekolojik prensiplerle işletilen çiftlik ve mutfaktaki çalışmalara katılabiliyor. Buranın doğayla buluşmak üzere yola çıkanlara vadettiği en etkileyici deneyimlerden biri de Toroslar'dan çıkıp ağaçlar arasından kıvrılarak Akdeniz'e ulaşan Kargı çayının uğultusu.

Olive Garden Kabak

Son yıllarda spiritüel arayışa girenlerin ilk adresine dönüşse de Kabak Koyu, ulaşımın zor olması ve bakir doğasıyla hâlâ hem kendi kendinize kalabileceğiniz hem de yemyeşil yamaçlarında doğanın sesine kulak kabartabileceğiniz en etkileyici destinasyonlardan. 

Adını, arazisinde dikili 2-3 asırlık zeytin ağaçlarından alan işletmede standart ahşap kabinlerde ya da jakuzi ve deniz manzaralı lüks kabinlerde konaklama opsiyonu mevcut. Gün içinde sahilde biriken kalabalığı göz ardı edenler Kabak'ın dik yamaçlarında gözlerden ve insan seslerinden uzak bir deneyimin tadına varabilir.