Édouard Louis’den 'Monique Kaçıyor': Bir hayatı terk etmek için ne gerekir?

Édouard Louis’nin yazarlığını anlamak için en başa, o ilk kırılmaya dönmek gerekiyor. Eddy’nin Sonu bir çıkış kitabı olduğu kadar bir kopuşu temsil ediyor. Ama bu kopuş, geride bırakılan dünyayla bağları kesen temiz bir ayrılık değil, aksine o dünyayı yanında sürükleyen, onu sürekli yeniden yazan bir kopuş. 

• Louis’nin metinleri hep biraz geri dönerek ilerliyor. Yazdıkça uzaklaşıyor, uzaklaştıkça daha yakından bakıyor. Bu yüzden onun yazarlığında mesafe hiçbir zaman sabit değil. Ne tam içeride ne tam dışarıda. Hep o arada, biraz rahatsız, biraz huzursuz bir yerde.

Bu aradalık hissi, onun metinlerini edebi oldukları kadar politik ve etik bir zemine de yerleştiriyor. Çünkü Louis’nin yaptığı şey bir hayatı anlatmakla sınırlı kalmıyor, o hayatı mümkün kılan koşulları görünür kılmaya çalışıyor. Şiddeti bireysel bir sapma olarak değil, bir düzenin sonucu olarak okuyor. Erkekliği, yoksulluğu, aşağılanmayı, suskunluğu birer karakter özelliğinden daha çok bir sistemin ürettiği davranışlar olarak ele alıyor. Bu bakış, metinlerine belirli bir sertlik veriyor. Ama aynı zamanda bir açıklık da sağlıyor. Okur, anlatılan şeyin yalnızca “birinin başına gelenler” olmadığını hissediyor.

Yine de Louis’nin yazarlığı hiçbir zaman bu açıklıkla sınırlı kalmadı. Her kitapta bir tür geri çekilme, bir tür kendini sorgulama da var. Şiddetin Tarihi bunu en açık şekilde gösterir. Anlatılan olayın kendisi kadar, o olayın nasıl anlatıldığı da metnin konusu hâline gelir. Kim anlatıyor, nasıl anlatıyor, neyi unutuyor, neyi değiştiriyor… Louis burada yalnızca hikaye anlatmaz, anlatının güvenilirliğini de sürekli sarsar. Bu da metni daha kırılgan, daha açık bir hâle getirir.

Babamı Kim Öldürdü ile birlikte bu kırılganlık başka bir yöne evrilir. Metin daha doğrudan, daha keskin bir politik dile yaslanır. Bir babanın hayatı üzerinden, devletin ve ekonomi politikalarının bir bedeni nasıl aşındırdığı gösterilir. Bu kitap, Louis’nin yazarlığında önemli bir dönemeçtir. Çünkü burada anlatı, açık bir suçlama haline gelir. Sorumlular vardır, isimler verilir, kararlar işaret edilir.

Bir Kadının Kavgaları ve Dönüşümleri ise bu politik hattı kişisel bir düzleme geri çeker. Annenin hayatı, onun kaçışları, dönüşümleri, kırılmaları anlatılır. Bu kitapta ilk kez belirgin bir umut duygusu hissedilir. Monique evden ayrılır, başka bir hayat kurar, kendi bedenine ve zamanına sahip çıkmaya başlar. Ama bu umut hiçbir zaman tam anlamıyla yerleşmez. Her zaman bir ihtimal olarak kalır.

Monique Kaçıyor

Çok yakında Can Yayınları'ndan çıkacak Monique Kaçıyor kitabı işte tam bu ihtimalin çatladığı yerden başlar. Önceki kitapta kurulmuş gibi görünen hayatın aslında ne kadar kırılgan olduğu ortaya çıkar. Monique yeniden şiddetin içinde. Bu tekrar, Louis’nin bütün yazarlık projesini bir anda daha sert, daha karanlık bir zeminde görünür kılıyor. Çünkü burada mesele artık yalnızca geçmiş değildir, tekrarın kendisidir. Bir hayatın nasıl yeniden aynı noktaya dönebildiği.

• Ama bu kez anlatının yönünü belirleyen başka bir şey var: Louis’nin kendisi. Artık o dünyada yaşayan herhangi biri değil. “Edebiyatın merkezine” yakın bir yerde, görünür, tanınan bir yazar. Bu konum yalnızca sembolik bir dönüşüm anlamına gelmiyor, çok somut sonuçlar doğuruyor. 

Annesi kaçmak istediğinde bu kaçış bir fikir olmaktan çıkıyor, bir dizi eyleme dönüşüyor. Bir telefon, bir taksi, bir ev, bir ağ… Küçük ama hayati adımlar. Louis bu sürecin içinde aktif bir figür. Uzaktan ama etkili bir şekilde müdahil.

Burada metin bir anda yön değiştiriyor. Yazı ile hayat arasındaki mesafe daralıyor. Louis artık hem anlatan hem de bir şeyleri mümkün kılan biri. Bu durum metne tuhaf bir ağırlık kazandırıyor. Çünkü okur bir yandan bu müdahaleyi izlerken diğer yandan onun koşullarını da düşünmek zorunda kalıyor. Bu kaçışın mümkün olmasını sağlayan şey ne? İrade mi? Cesaret mi? Yoksa para, bağlantı ve hareket alanı mı?

• Louis bu soruyu doğrudan sormuyor. Ama metnin içinde sürekli dolaşıyor. Kaçışın ne kadar somut bir mesele olduğu açıkça görülüyor. Şiddetten çıkmak çoğu zaman bir “karar” meselesi gibi anlatılır. Burada bunun ne kadar eksik bir bakış olduğu ortaya çıkıyor. Bir hayatı terk etmek için başka bir hayatın maddi koşullarına sahip olmak gerekiyor. Bu koşullar yoksa kaçış, Louis’ye göre, neredeyse imkansız.

Bu durum metni başka bir gerilime taşıyor. Louis’nin yazarlığında başından beri var olan “ihanet” meselesi burada yeni bir biçim alıyor. İlk kitapta ailesini yazmak bir tür ihanet gibi görünürken, burada yazı sayesinde elde edilen imkânların aileye geri dönmesi bir tür telafi hissi yaratıyor. Louis annesine yardım ediyor, ona bir alan açıyor, bir çıkış yolu sunuyor. Geçmişte yazıyla açılan yaraların kapatılmasından da yazı sorumlu kılınıyor.

Ama bu telafi hissi de tam olarak huzur vermiyor. Çünkü yardım etmek ile yön vermek arasındaki sınır hiçbir zaman sabit değil. Monique’in hikayesi anlatılırken onun özne olarak varlığı korunmaya çalışılıyor. Kendi hayatını seçen bir kadın olarak çiziliyor. Ama aynı zamanda bu seçimin gerçekleşmesinde Louis’nin rolü o kadar belirgin ki, bu öznelik ister istemez gölgeleniyor.

Metnin tonunda da bu ikilik hissediliyor. Bir yandan çok açık bir umut var. Monique’in kendi hayatını kurması, Paris’te yeni bir düzen oluşturması, görünür olması… Bütün bunlar güçlü bir dönüşüm duygusu yaratıyor. Okurken yer yer bir masalın akışı hissediliyor. Uzun süre bastırılmış bir hayatın bir anda açılması, genişlemesi, nefes alması.

Ama bu masalsı akışın altında başka bir şey de var: Bir tür yapay kapanma hissi. Hayatın bu şekilde toparlanabileceği, bir noktada düzene girebileceği fikri. Oysa Louis’nin kendi metinleri bunun ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor. Monique’in daha önce “kurtulmuş” gibi görünen hayatının yeniden aynı döngüye girmesi, bu kapanma hissini bozabilecek en güçlü anlardan biri. Ama bu an metinde uzun süre açık kalmıyor. Hikaye yeniden akmaya başlıyor.

Louis’nin dil tercihi bu hissi güçlendiriyor. Yazı son derece sade, doğrudan, neredeyse kuru. Bu kuruluk bilinçli. “Güzel yazı”dan özellikle kaçınıyor. Cümleler açık, açıklayıcı, yer yer didaktik. Bu, onun dünyayı anlaşılır kılma iradesinden kaynaklanıyor. Ama aynı zamanda metni belirli bir forma doğru itiyor. Hikaye kendi kendine bir yapı kuruyor. Başlangıç, gelişme, sonuç.

• Bu yapı, hayatın da bu şekilde okunabileceği hissini yaratıyor. Oysa Louis’nin yazdığı dünya böyle işlemiyor. Orada her şey sürekli kırılıyor, yeniden kuruluyor, tekrar bozuluyor. Bu yüzden Monique Kaçıyor’u bir son olarak okumak zor. Daha çok bir an gibi. Bir kesit. Bir nefes.

Duygu meselesi de burada devreye giriyor. Louis’nin anlatımı mesafeli. Büyük duygusal patlamalar yok. Anlatılan şey ne kadar ağır olursa olsun ton değişmiyor. Bu mesafe metne bir soğukkanlılık kazandırıyor. Ama aynı zamanda okuru rahatsız ediyor. Çünkü okur bazen anlatıcının daha fazla sarsılmasını, daha fazla tepki vermesini bekliyor. Louis bu beklentiyi boşa çıkarıyor. Bu da metni daha sert, daha kapalı kılıyor.

• Bütün bunlar bir araya geldiğinde Monique Kaçıyor tek bir yerden okunabilecek bir kitap olmaktan çıkıyor. İçinde bir kaçış hikayesi var ama o hikayeyi mümkün kılan koşullar da var. İçinde bir umut var ama o umudun ne kadar kırılgan olduğu da sürekli hissediliyor. İçinde bir telafi arzusu var ama o telafinin sınırları da açıkça görülüyor.

Kitabın bir noktasında beliren neşe duygusu bu yüzden tam anlamıyla yerleşmiyor. Daha çok bir anlık hafiflik gibi. Bir yükün kısa süreliğine azalması. Ama tamamen kaybolmaması.

Édouard Louis’nin yazarlığı zaten tam olarak bu noktada duruyor. Ne tam bir çözüm sunuyor ne de tamamen bir çıkmaz çiziyor. İkisi arasında, sürekli hareket hâlinde bir yerde kalıyor. Monique Kaçıyor da bu hareketin bir parçası. Bir durak değil, bir geçiş.

Ve belki de en çok bu yüzden önemli. Çünkü bir hikayeyi bitirmek yerine onu açık bırakmayı tercih ediyor. Okuru rahatlatmak yerine biraz huzursuz bırakıyor. Bu huzursuzluk da metnin asıl gücü.