'Yaşayan Otobiyografi' üçlemesinin düşündürdükleri: Geleceğe dair hayal kurarken bugünün ihtimallerine açık kalmak mümkün mü?

Deborah Levy’nin Gayrimenkul’ünü okurken ben de taşınmayı düşünüyordum. Bir gün başka bir şehirde yaşayabileceklerimin listesini çıkarıyor, ertesi gün neden gitmek istemediğimi anlamaya çalışıyordum. Levy’nin ev arayışıyla benimki yan yana yürüyordu. Ama sayfalar ilerledikçe düşündüğüm şey evden çok, hayatımın bundan sonraki biçimi olmaya başladı.

• Neyi yanımda götürmek istiyordum? Neyi artık sürdürmek istemiyordum? Henüz bilmediklerim varken nasıl karar verecektim?

Levy’nin üç kitabını okurken bazen bana yakın, bazen de benden epey farklı bir hayatla karşılaştım. Bir cümlesinde duruyor, kendi yaşadıklarıma dönüyor, notlar düşüyor, sonra onun hikayesini merak ederek okumaya devam ediyordum. İhtiyacım olan, hayatımın bundan sonrasını tarif eden bir plan kadar, henüz tam tanımlayamadığım boşlukta bana eşlik edecek bir sesti.

Yaşayan otobiyografi

1959 doğumlu Deborah Levy’yi Eve Yüzerken ve Sıcak Süt gibi romanlarıyla tanıyanlar olabilir. Yaşayan Otobiyografi serisi ise üç kitaptan oluşuyor: Bilmek İstemediğim Şeyler, Yaşamanın Bedeli ve Gayrimenkul. Güney Afrika’daki çocukluğundan İngiltere’deki yaşamına uzanan bu anlatıda yazmak, kadın olmak, evlenmek, boşanmak, annelik, geçinmek ve yeniden bir yaşam kurmak iç içe ilerliyor.

• “Yaşayan otobiyografi” ifadesini seviyorum. Bütün olaylar tamamlandıktan sonra geriye bakıp noktaları birleştirmekten farklı ve daha ferah bir tınısı var. İnsan henüz olan bitenin anlamını tam çözememişken de yazabilir. Bir şeyin başlangıç mı, son mu, yoksa arada yaşanıp geçecek bir dönem mi olduğunu bilmeden de yazarak düşünebilir.

Levy’yi okurken, tamamlanmış bir hayatın geriye dönük anlatısından çok, yaşadıklarına bakmayı sürdüren meraklı, bazen cesur, bazen kırılgan ve biraz da hınzır bir zihni takip ettiğimi hissettim.

Bir karşılaşma, bir eşya, bir yolculuk veya küçük bir jest… Gündelik hayatın ayrıntılarından söz ederken kendisine de yönelttiği soğukkanlı ironi, o günlerde bana iyi geliyordu. İnsan varoluşsal bir geçiş döneminin içindeyken hayatı fazla ciddiye alabiliyor. Her duygu bir işaret, her karar bir dönüm noktası, her tereddüt üzerinde çalışılması gereken ayrı bir mesele.

Oysa yaşadıklarımızın anlamını hemen çözmeden de onları anlatabiliriz. Hatta bazen ne yaşadığımızı, anlatmaya çalışırken fark ederiz.

Hikayemizi en son ne zaman güncelledik?

Kendi hayatını anlatmak yalnızca yazarlara özgü değil. Bir iş başvurusunda, bir ilk buluşmada kim olduğumuzu anlatırken, belki 5-10 yıldır görmediğimiz lise arkadaşlarımızla bir sınıf yemeğinde… Kendimizi anlatmamız istendiğinde, geçmişimizden bazı parçaları seçiyor, onları bugün bulunduğumuz yerden bakarak bir araya getiriyoruz.

• Bir zamanlar uzun uzun anlattığımız bir deneyim artık iki cümleye sığabiliyor. Daha önce sözünü etmediğimiz bir uğraş ise hikayemizin merkezine yerleşebiliyor. Bazen de kendimizi anlatırken hâlâ kullandığımız bir tanımın artık bize tam oturmadığını fark ediyoruz.

Hayatın önemli eşikleri de hikayemizi böyle gözden geçirdiğimiz zamanlar. Bundan sonrasını düşünürken yalnızca geleceğe bakmıyoruz. Bugüne nasıl geldiğimizi, kendimizi hangi seçimlerle, rollerle ve isteklerle tanımladığımızı da yeniden ele alıyoruz.

Levy’nin üçlemesinin ilk kitabı Bilmek İstemediğim Şeyler, bu açıdan yazmak kadar insanın kendi deneyimiyle kurduğu ilişkiyi de düşünmeye alan açıyor.

Kitap, George Orwell’in “Neden Yazıyorum?” denemesine bir kadın yazarın deneyiminden yanıt veriyor. Levy, Orwell’in yazma nedenlerini sıraladığı dört başlığı kendi anlatısının çatısı olarak kullanıyor. Apartheid döneminde Güney Afrika’daki çocukluğuna, babasının hapsedilmesine ve İngiltere’deki gençlik yıllarına dönerken yazma isteğinin nasıl oluştuğunu araştırıyor. Kadınlık ve annelik deneyimini de bu anlatının içine katıyor. Böylece “neden yazıyorum?” sorusunu yanıtlarken, bir kadının kendi deneyimini anlatabilmek ve kendi sesine yer açabilmek için verdiği mücadeleyi de görünür kılıyor.

Kendi deneyimine söz hakkı vermek meselesi, hayatın devamını düşünürken de karşımıza çıkıyor. Bugüne kadar anlattığımız hikâyede hangi isteklerimize yer vardı? Hangileri geri planda kaldı? Bir zamanlar hevesle seçtiğimiz bir rolü artık başka türlü yaşamak istiyorsak, kendimizi nasıl anlatacağız?

Bunların cevapları cillop gibi bir berraklıkla gelmiyor. Değişimin ve akışkanlığın hâkim olduğu dönemler bunlar. Geçmişimiz ile henüz belirmekte olanı uzlaştırmaya çalışıyoruz. Belirsizlik ve potansiyel bir arada.

Elimizde bir senaryo yoksa?

İkinci kitap Yaşamanın Bedeli, tam da böyle belirsizlikle potansiyelin kesiştiği; hayatın ilk yarısındaki daha bilindik haritanın bittiği kıyıda başlıyor.

Bana kalırsa seri, yazarın “yaşayan otobiyografi” tanımlamasının hakkını ve lezzetini de esas olarak bu kitapla vermeye başlıyor. Kahramanımızın yirmi yıllık evliliğinin sona ermesinin ardından başlayan anlatı boyunca, biz de okur olarak bir günlük tadında ve neredeyse şimdiki zamanın içinde yeni bir yaşam kurma mücadelesinin ve macerasının içine çekiliyoruz.

Levy, Londra’nın kuzeyinde bir apartman dairesine taşındığı ve elektrikli bisikletiyle yokuşları aşarken hayatını yeniden kurmaya çalıştığı dönemi anlatıyor. Kızlarının büyüdüğü, annesinin hastalığı ve kaybıyla yüzleştiği, bir kadın ve yazar olarak bağımsız yaşamanın hem maddi hem manevi bedellerini sorguladığı bir dönem bu. Özgürleşmek yeni bir enerji getiriyor; ama geçinmek ve bakım vermek gibi hayati ihtiyaçları ve sorumlulukları ortadan kaldırmıyor.

Akşam yemeği için aldığı tavuk, alışveriş çantası yırtılınca yola düşüyor ve üzerinden araba geçiyor. Yazabilmek için bulduğu bahçe kulübesini bir derin dondurucuyla paylaşması gerekiyor. Levy bana ferahlık veren kendine özgü mizahı sayesinde, yaşama inadı ile hayatın bir türlü plana göre işlemeyen ayrıntıları arasındaki mesafeyi görünür kılıyor. Bir yerde şöyle yazıyor:

“Hayat zordu ve elimde bir senaryo yoktu. Belki ben bir tane yazıyordum.”

• Bu cümlenin yanına kendi sorularımı da not düşmüştüm: Hazır bir senaryoya razı olmak istiyor muydum? İstemiyorsam kendi senaryom neydi? Onu biliyor muydum?

Bir değişimi istemekle onun içinde nasıl yaşayacağını bilmek aynı değil. William Bridges’in değişim ile geçiş arasında yaptığı ayrım bu nedenle faydalı: Taşınmanın, ayrılığın, emekli olmanın ya da yeni bir işe başlamanın takvimde bir tarihi var. Bunlar hayatımızda gerçekleşen değişimler. Ama gündelik ritmimizi, ilişkilerimizi ve kendimizi tanımlama biçimimizi yeniden düzenlemenin öyle kesin bir tarihi ve süresi yok. Böylesi geçiş dönemleri, değişimin yarattığı küçük ya da büyük sarsıntıya cevap ürettiğimiz, aşamalı ve meşakkatli bir inşaat süreci. Eski düzen artık geçerli değil; yenisine ise tam yerleşememişiz. 

Bazen de görünürde henüz hiçbir şey değişmemiştir ama içimizde bir geçiş başlamıştır. Bir arayış, bir arzu belirir. Eski hayatın, işin, ilişkinin ya da ritmin artık bize uymadığını sezeriz. Bu içsel hareket bizi zamanla somut bir değişime götürebilir.

Bu arafın duyguları da öyle kolay hizaya girmiyor. Rahatladıysam neden üzülüyorum? Bunu ben seçtiysem niye korkuyorum? Yeni bir şeye heves duyarken eskisini özlemem ne anlama geliyor?

Bir değişimin tam ortasındayken onunla hem yüzleşmek hem de anlamlandırmak kolay değil. Isı çok yüksek. Elini ateşe tutmak gibi. Değişim ve geçişin bu dansı bizden zaman, anlayış ve demlenme hakkı istiyor.

Belki o yüzden Levy’nin hikayesinde beni çeken, yalnızca yeni bir düzenin nasıl kurulacağı değil, henüz kurulmamışken hayatın nasıl sürdüğü. Bağımsızlık, bütün güçlükler geçtikten sonra başlayacak bir hayatın ödülü değil. Yazmaya, çalışmaya, insanlarla karşılaşmaya devam ederken nasıl yaşamak istediğini de araştırıyor.

Kendi hikayemizin yazarı olmak, bundan sonrasını bir oturuşta yazıp bitirmek değil ki. Terzi işi bir elbise gibi: Prova ediyor, giyiyor, orasını burasını düzeltiyor, yeniden deniyoruz.

Gayrimenkul: Aradığımız hayat nerede?

Üçlemenin son kitabı Gayrimenkul’de Levy altmışına yaklaşıyor. Kızlarının büyüyüp kendi hayatlarına yöneldiği, yazarlığının ona yeni karşılaşmalar ve hareket imkanları sunduğu bir dönemde, nasıl ve nerede yaşamak istediğini düşünüyor. Hayalinde bahçesinde nar ağacı olan büyük, eski bir ev var. Kitap boyunca dönüp dolaşıp o eve geliyoruz. Ama evin odaları ve bahçesi kadar, içinde nasıl bir hayat yaşanacağı da önemli.

“Öyle görünüyordu ki bir ev almak, yuva sahibi olmakla aynı şey değildi.”

O evi yıllardır içinde taşıdığını söylediğinde arkadaşı Agnes, bu çok ağır olmalı, diyor. Neden bırakmıyor ki? Levy’nin cevabı kesin: O eve kavuşma hayali olmasa dağılırdı. 

• Ben okurken sonunda o evi bulup bulmayacağını gerçekten merak ediyordum. Kendi taşınma düşüncemle onun arayışı birbirine karışmıştı. Levy’nin hayalindeki evin bir adresi olacak mıydı? Ben de başka bir yere yerleştiğimde hayatımın bazı sorularını çözmüş olacak mıydım?

Hayal kurmak güzel. Bizi ayakta tutan tam da zihnimizdeki o resim. Gelecekte bir ev, bir şehir, bir ilişki, yeni bir uğraş ya da başka türlü bir yaşam fikri, henüz ortada hiçbir şey yokken bile iyi geliyor.

Ama bir noktada bu denklem tersine dönebiliyor. Gelecek için kurduğumuz hayal, içinde bulunduğumuz hayatı ipotek altına alabiliyor. Sanki bugünkü hayatımız, esas gösteri başlamadan önce geçirdiğimiz uzun bir prova.

Şu koşullar bir gerçekleşsin, asıl o zaman yaşayacağım. 

Benim taşınma düşüncemin etrafında da biraz böyle bir bekleyiş oluşmuştu. Ama Levy yalnızca beklemiyor. Bir yandan seyahat ediyor, çalışıyor, insanlarla buluşuyor. Paris’te bir yazarlık bursuyla zaman geçiriyor; başka bir şehrin gündelik hayatına giriyor. Kitabın bir bölümünü de orada yazıyor. Hayalindeki eve henüz yerleşmemişken de hayatının yeni parçaları oluşmaya devam ediyor.

Levy’nin anlatısı kitabın sonuna doğru benim sorularımla yeniden buluşuyor. Hayalindeki evin peşinden giderken, zaten kurmuş olduğu hayat da bütün zenginliğiyle görünür oluyor: Kitapları, kızları, dostları, yolculukları, sohbetleri. Yazarlığının ona açtığı imkanlar ve kurduğu bağlar. 

Aradığı yuva fikri, arzuladığı mülkün ötesine yayılıyor. Kendine ait bir evin anlamı kaybolmuyor. Ama mevcut hayatını değerli kılacak yegâne varlık henüz sahip olmadığı o gayrimenkul değil. 

Olasılıklarla flört etmek

Geleceğe dair bir şeyler isterken bugünün ihtimallerine açık olmak da mümkün. Bazen ihtimallerle sadece flört etmek iyi bir şey. Flörtte dikkat var, merak var, şaşırma payı var. Ama henüz “bu benim kaderim” iddiası yok. Bir şeye yaklaşırsın, bakarsın, dinlersin. Belki devam edersin, belki etmezsin. Yine de o karşılaşma boşa gitmiş olmaz.

• Yeni bir şehre birkaç kez gitmek, başka bir ritmi denemek, bir işbirliğinin içinde nasıl biri olduğuna bakmak. Başka türlü yaşamanın nasıl hissettirdiğini sezmek. Büyük kararların ağırlığı yerine, küçük deneylerin hafifliği.

Kendimizi yalnızca düşünerek anlamıyoruz ki. Bazen başka bir masaya oturunca, bazen başka bir sokakta yürüyünce, bazen de hiç bilmediğimiz bir işe el atınca…

Aa, diyoruz, demek bu tarafım da varmış.