Bibliyoterapi'de bu hafta: 'Benim mutluluğum başkalarını mutsuz mu ediyor?'

"2022'de radikal bir karar alıp yıllardır içinde olduğum perakende sektörünü bıraktım. Kurumsal bir restoranda iki yıl çalıştım, ardından iki yıldır da farklı bir firmada çalışmaktayım. Dört yıldır gerçekten çok mutluyum. Restoran sektörü ve aşçılık benim mesleğimmiş. Kendimi tanıdım, ama asıl sorun benim mutluluğumun bazen çevreme mutluluk getirmiyor olması. Özel sektörde birini işinden etmek için siz de az çok bilirsiniz iki kişinin biraraya gelmesi yeterli. İnsanları işinden etmiyorum ama onları alıştıkları düzenden ediyorum. Bir ilişkim oldu ve kız arkadaşım bu yönümü çok eleştirdi ve benden ayrılma nedenlerinden biri de buydu. Hem ayrılık yaşadım hem de kendimi sorguluyorum. Acaba benim mutluluğum insanlara mutsuzluk mu getiriyor diye. U.T."

Sevgili U, bu soru için size minnettarım. Kendinizi böylesine şeffaf ifade etmeniz çok kıymetli. İnsanın aklına, özellikle de son zamanların kişisel gelişim trendlerinden dolayı hemen ilk olarak "Boşver başkalarını, sen mutluysan bunun için özür dilememelisin" demek geliyor ama işte siz duyarlı biri olarak bu sorgulamayı kendiniz başlatmışsınız zaten. Bana da elimden geldiğince yardımcı olmak düşer. 

Burada birbirine geçmiş birkaç soru var gibi görünürken çekirdek soruya inmek için çok dikkatli olmak gerekiyor. "Mutlu olurken zarar veriyor muyum?" diye soruyorsunuz ama esas soru şu sanırım: 

"Benim mutluluğum meşru mu?"

Ve aslında bu soru sandığımızdan daha yaygın, özellikle güçlü bir pozisyona, karar alan konumuna geçen, rütbesi yükselen insanlarda...

Dostoyevski'den 'Suç ve Ceza'

Konuyu fazla uzatmadan hemen ilk kitaba geçeceğim, çünkü bu sorgulamada kendinizi tam olarak yerine koyarak okuyabileceğiniz mükemmel bir kurgu karakter var Rus edebiyatında: Raskolnikov. Suç ve Ceza’da Dostoyevski, Raskolnikov’u başka bir insanın hayatı üzerinde güç kullanma hakkına sahip olduğuna kendini ikna eden genç bir adam olarak kurgular. 

• O, “olağanüstü” bireylerin, eylemleri nihai olarak daha yüksek bir amaca hizmet ediyorsa ahlaki kuralları çiğneyebileceği yönünde bir teori geliştirir. Bu düşünceye dayanarak da tefeciyi öldürmeyi mantıklı, hatta toplumsal açıdan yararlı bir adım olarak görür.

Gelin görün ki roman, bu gerekçeyi adım adım çürütür. Cinayet, tarihsel olarak zorunlu bir eylem gibi değil, aksine, Raskolnikov’un “olağanüstü” insanlar arasında yer alıp almadığını sınama arzusundan beslenen keyfî bir girişim olarak sunulur. Sonuçları ise dalga dalga yayılır. Masum hayatlar sarsılır, beklenmedik acılar yaşanır ve Raskolnikov’un da kendi ruhsal bütünlüğü parçalanır. 

• İşlediği cinayetin ardından içsel tutarlılığını koruyamaması bize şunu anlatmaktadır: Adaletsiz güç ile psikolojik bütünlük birarada var olamaz.

Gelelim Sonya’ya. Bu karakteri de pek âlâ eski kız arkadaşınızın bir temsili olarak okuyabilirsiniz. Sonya farklı bir güç modelini temsil etmektedir. Gücün kendisinin kötü olmadığını, asıl yozlaştırıcı olanın, kişinin kendisini ortak ahlaki kuralların üzerinde konumlandırması olduğunu düşünmektedir. 

• Yavaş yavaş, tahakküm kurmadan, dayatıcı olmadan, aşağılamadan, yargılamadan Raskolnikov’a rehberlik eder, onunla yüzleşir ve sonunda cinayeti itiraf etmesine zemin hazırlar.

İşte bu yönüyle roman, hangi düzlemde olursa olsun kendi gücünü sorgulayan sizin gibi bir okura bir ayna sunmaktadır. Kullandığınız güçle ilgili hesap verebilir durumda mısınız? Yoksa ego kendini haklı çıkarma ihtiyacına mı hizmet etmektedir? Bizim verdiğimiz kararlar, etkilenenlerin insanlığını gözetmekte midir? Anlayacağınız romanda işlenen suçtan ziyade Raskolnikov’un suçu haklı çıkarma çabası önem kazanıyor.

Albert Camus'nün 'Yabancı'sı

Şimdi… Kendi vicdanımızı yokladık ve hatta kendimizi mahkemeye çıkartıp yargıladıysak ikinci önemli noktaya gelelim. Toplumun ahlak beklentisi ile bireyin iç hakikati arasındaki çatışma. Burada özellikle değinmek istediğim konu eski kız arkadaşınızın sizi kendi ahlak değerleriyle yargılamış olması ve yaptığınızdan hoşnut olmadığı için sizden ayrılma sebeplerinden biri olarak bunu göstermesi. Soru şu:

"Ben kimin ahlakıyla kendimi yargılıyorum?"

Ve bize bu soruyu en iyi sorduran kurgu romanlardan biri her zaman Albert Camus’nün Yabancı’sı olmuştur. Meursault’nun tuhaf, toplumdan kopuk bir karakter olduğunu az çok okuyan herkes söyleyebilir, ancak şunu da biliriz ki Meursault’nun asıl suçu cinayet değil, toplumun tuttuğu yas şekline uygun davranmamasıdır. 

Yabancı toplumun “iyi insan” tanımı ile kendi değerlerinizi ayırmanızı ve dış yargının nasıl bir süreçle iç yargıya dönüştüğünü görmenizi sağlayacaktır. Sizin sorunuz şu: "Güç sahibi olarak iyi kalmak mümkün mü?" Ya da “Başkası acı çekerken nasıl mutlu olabilirim?” İşte Camus bunu yeniden ele alıyor:

"Ya asıl tehlike güce sahip olmak değil de başkasının ahlaki kurallarına göre yaşamaksa?"

Meursault, duyguları hakkında yalan söylemeyi reddeder, ancak bu reddediş, toplum için tahammül edilemez bir şeydir. Sizin açık açık mutluyum deyişiniz bana bu duruşu hatırlatıyor ve neden başkalarının rahatsızlık duyabileceğini anlayabiliyorum. 

• Bu sizinle Bibliyoterapi aracılığıyla ikinci buluşmamız. İlki 2023’teymiş. Anlıyorum ki kendini incelemeyi seven bir okuyucusunuz. O hâlde Camus size şu soruları sorduracaktır: "Kendimi ödünç alınmış standartlara göre mi yargılıyorum?", "Suçluluğum gerçek mi, yoksa dayatılmış mı?", "'Vicdan' dediğiniz ses size mi ait yoksa topluma mı?"

Douglas Adams’tan 'Otostopçunun Galaksi Rehberi'

Şimdi hadi biraz hafifleyelim ve konuya başka bir açıdan bakalım. Douglas Adams’tan Otostopçunun Galaksi Rehberi üçüncü tavsiyem. Hemen yerinizde zıplamayın, biliyorum bu roman güç sahibi olmak, ahlak ve mutluluk hakkında ciddi bir sohbete dahil olmak için fazla komik, fazla absürt görünüyor. Ancak ciddiyeti ortadan kaldırdığı için, başka bir şeyin ortaya çıkmasına izin veriyor: Kontrolün imkansız olduğu durumlarda mutluluk nasıl görünür? Bunu doğrudan temel sorularınızla ilişkilendirelim:

"Benim mutluluğum başkalarını mutsuz mu ediyor? Güç kötülükle eşdeğer mi?"

Adams'ın evreninde dünya uzaylılar tarafından yok edilir. Bu düşmanca bir yok ediş değildir; galakside yapılacak olan bir otoyol için yerküre ortadan kaldırılarak yer açılmış olur. Bütün kararlar son derece bürokratik olan uzaylılar tarafından alınmaktadır. Dünya yok olmadan önce oradan kaçmayı başaran ve galaksiye savrulan Arthur böylesine bir evrende anlam arayışının ne kadar saçma olduğunu tekrar tekrar görecektir. 

Bu absürtlük karşısında insan ancak mizah ve uyumla hayatta kalabilir. “Büyük anlamlar” yerine, küçük anlar ve merak duygusu değer kazanır. Şunu demek istiyorum aslında: Arthur ne güç sahibidir, ne bir karar verebilmektedir, ne de kimse onu kendi ahlak değerlerine göre yargılamaktadır. Arthur boşlukta gezinmektedir. Yani roman, düzenli bir evrende önemli aktörler olduğumuz yanılsamasını ortadan kaldırır. 

• Peki bu neden önemli? Çünkü artık kendinize sorduğunuz soru değişiyor. “Gücümü kötüye mi kullandım?”ın yerini “Neden bir güç sahibi olduğumu düşünüyorum?” alıyor.

Ayrıca kararlarınızın önemli olmadığı bir evrende suçluluk duygusu var mıdır? Bu romanda evren insanı fark etmez bile. Yani siz “Benim mutluluğum bir başkasını mutsuz ediyor?” derken Douglas Adams şunu söylemektedir:

“Kozmos bu kadar simetri için fazla kayıtsız.”

Otostopçunun Galaksi Rehberi aslında bize şunu hatırlatır: Kötülük o kadar da büyük değildir, daha çok sıradandır. Bu da şu anlama gelir: Sıradan sorumluluklarınızı yerine getirmeniz yozlaştığınız anlamına gelmez, siz de muhtemelen milyonlarca insan gibi, sadece idari bir gerçekliği yaşıyorsunuz. 

Arthur Dent güçlü değildir ve hayatta kalabildiği için de özür dilemez. Kontrolün kendisinde olmadığını, olayların geçiciliğini ve evrenin insana karşı kayıtsızlığını kabul eder ve bu kabulden de hafiflik doğar. Şimdi size sorsam acaba siz de kozmik öneminizi abartıyor olabilir misiniz? Çünkü bazen suçluluk, kendi varlığımızın önemini abartmaktan da doğar.

Derim ki düşünün, irdeleyin, sorgulayın elbet ama evrensel acının mimarı değilseniz, özür dilemeden çayınızı içebilirsiniz.

Reçete

• Fyodor Mhailoviç Dostoyevski, Suç ve Ceza, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 704 syf. 
• Albert Camus, Yabancı, Can Yayınları, 112 syf. 
• Douglas Adams, Otostopçunun Galaksi Rehberi, Alfa Yayınları, 248 syf.

Nasıl ulaşabilirsiniz? Sorularınızı [email protected] e-posta adresi ya da @bibliyoterapi_asliperker Instagram hesabı üzerinden, ister isminizle isterseniz de bir rumuzla gönderebilirsiniz.