Bibliyoterapi'de bu hafta: Hayal kuramayanların ufkunu açacak kitaplar

İki hafta önceki Bibliyoterapi'de 52 yaşında artık hayal kuramadığını söyleyen bir hanımefendinin derdine derman bulmaya çalışmıştık. Bu yazıya pek çok yanıt geldi, meğer 50’li yaşların dertlerinden biriymiş. Ancak R.N. hanımefendi gönderdiği mesajda çok daha düşündürücü bir soru sormuştu:

 "Yaşım 46, hiç hayal kurduğumu hatırlamıyorum. Belki çocukken kurdum ama ondan bile emin değilim. Sanırım beceremiyorum. Takılıp tıkanıyorum sanki. Tam olarak ne istediğimi dahi bilmediğim şeyler var. ‘Var bir hayalimiz’ diye post atanlara çok imreniyorum ya da çocukluk hayalimdi gerçekleşti çok mutluyum diyenlere. Ya hayallerini gerçekleştirmek için adım adım, ilmek ilmek ilerleyenlere ne demeli? Peki ben nereden başlamalıyım? Ne okumalıyım?"

Soruyu iki haftadır aralıksız düşünüyorum ve işin doğrusu ne kadar önemli bir mesele olduğunu da düşündükçe daha iyi anlıyorum. Her zaman olduğu gibi önce R.N.’nin ve onun gibi hiç hayal kurmamışların muhtemel psikolojik altyapısına bakalım. 

Hayal kuramamak ne demektir bir düşünün. Hayal kuramamak aslında isteyememektir. Biraz daha ileri gidelim. İstemeyi güvenli bulmamaktır. Bazı insanlar hayal kuramaz evet ama bu hayalsiz oldukları için değil, hayal kurmanın erken dönemde güvenli bulunmadığı bir psikolojik iklimde büyüdükleri içindir.

Açayım: Hayal, çocuk zihni için masum bir oyun değil. Hayal beklenti üretir, umutlandırır ve kaçınılmaz olarak hayal kırıklığı ihtimali taşır. İşte bazı çocuklar için bu risk, çok erken yaşta ve çok ağır hissedilir. Bu çocuklar henüz gelişimsel olarak hayal kırıklığını tolere edecek bir iç kapasiteye sahip değilken, çevresel gerçeklik onlara şunları öğretir: İstemek risklidir, beklemek inciticidir ve umut kaybedilebilen bir şeydir. Bu bilgi bilinçli olarak kazanılmaz elbette, çocuk zihniyle tamamen hayatta kalmaya yönelik bir kararla birlikte gelir. 

• Elbette R.N.’nin aile yapısını, kendi ev ortamında isteklerine ne kadar ket vurulup vurulmadığını bilemiyoruz, ancak şunu yapabiliriz: Bugün 46 yaşında olan bir kadının çocukluğunun geçtiği dönemden ve coğrafyadan ipuçları edinebiliriz. 

Hanımefendi 1980 doğumlu. Toplumsal zemini bir düşünelim: Zaten hayalin lüks sayıldığı bir kültürün içindeyiz. Zira belirsizlikle şekillenmiş bir toplumsal zeminde hayal, özel bir alan olmaktan çıkıyor, ayıp, gülünç ya da tehlikeli bir faaliyet olarak kodlanıyor. Politik istikrarsızlık, ekonomik kırılganlık ve kuşaklararası aktarılmış kaygılar şu cümlelerle gündelik hayata sızıyor ki bunları benim gibi o dönemde büyüyenler hatırlayacaktır: “Ayağını yorganına göre uzat”, “Gerçekçi ol”, “Önce ekmeğini eline al”, “Hayaller karın doyurmuyor.” 

Bizler ister istemez hayallerimiz, yani aslında isteklerimizi askıya almak zorunda kalmış çocuklarız. Hayal kurmanın bile isyan sayılabileceği bir ortamda büyüdüğümüz yadsınamaz bir gerçek. O iklimde ödüllendirilen şey hayal değil, uyumdu. Kişisel yönelimlerimizden ziyade durumu idare edebilme becerisi önemliydi. Hayal kuran değil, uyumlanan, sessiz kalan, yük almayan çocuk takdir görüyordu. Bu aile içinde de, siyasi ortamda da böyleydi.

Bu çocuklar uyum, erken sorumluluk alma, durumu idare etme, erken olgunluk becerilerini geliştirdi. Ve bakın bugünlerde çok konuşulan ve dalgası geçilen X kuşağı ortaya çıktı. Yani yetişkinliklerinde çok iş başaran, “ne iş olsa” yapan ve hâlâ da yapmaya gönüllü bir nesil. Ama bir şey eksikti: İçten gelen yön duygusu. Yani mesele bastırılmış bir arzudan çok hiç şekillenememiş bir arzu alanı.

Uzun zamandır didiklediğim bir başka fikrimi de paylaşmak isterim. 1968 kuşağı Türk yazarlarının hayal kurmayı bir kenara bırakıp gerçeklerle yüzleşmeye davet eden romancılığının o dönem genç Türk insanı üzerindeki psikolojik etkileri. Bunu çok düşünmüş, çok da kızmışımdır yalan yok. Büyüklerim lütfen bunu açık bir yürekle okusunlar. 

1968 kuşağı Türk romancılığı yalnızca estetik ya da ideolojik bir kırılma değildi, kolektif bir psikolojik iklim kurma girişimiydi. Hayali askıya almaya bir davetti. O dönemin yazarlarının önemli bir kısmı, romanı hayal kurdurmak için değil, uyanık tutmak için yazmıştı. Bu da okuru “Başka bir hayat mümkün” düşüncesine yönlendirmiyordu, tam tersi bizi “İçinde bulunduğun gerçeklikten kaçamazsın” fikriyle yüzleştiriyordu. (Beni kurtaranın 11 yaşında İngilizcesiyle tanıştığım Mark Twain olduğunu düşünüyorum.) 

Bu estetik bir tercih olmanın ötesine geçmişti, tarihsel ve ahlaki bir zorunluluktu. En nihayetinde onlar da sert gerçeklerle büyümüş bir kuşaktı ve okura bunu anlatmayı görev edinmişlerdi. O yüzdendir ki bugün hâlâ Türkiye’de içinde siyasi fikir bulunmayan romanlar biraz daha “önemsiz” ve “işlevsiz” addedilir. O kuşağın okuru da bu fikre alışmıştır ve hayalî kurguyu; burjuva kaçışı, lüks, zayıflık olarak değerlendirir. 

Bütün bunları neden anlatıyorum sevgili R.N.? Geriye dönüp baktığımızda anlıyoruz ki böyle bir ortamda hayal kurmak neredeyse direnmek demekmiş. Belki de hayal kuranların azınlıkta olduğu bir dönemden bahsediyoruz. Bunu bizim üniversite yıllarımızdan on kişiden dokuzunun işletme okumasından da pek âlâ çıkarabilirdik, lafı uzatmış oldum. 

Oğuz Atay'dan Tutunamayanlar

Peki bizim derdimize deva olacak romanlar nelerdir? Öncelikle şunu söyleyelim: Hayal, psikolojik gelişimin en üst basamağıdır. Alt basamaklar kurulmadan sizi hayal kurmaya zorlamak doğru olmaz. Önce kendinize şu soruyu sormanızı tavsiye ederim:

"Ben ne istemiyorum? Zira istememek, istemenin kapısı."

İlk romanımız Oğuz Atay’dan Tutunamayanlar. Yıllarca sevmekte zorlandığım ama 40’lı yaşlarımda okuduğumda birdenbire benim için önemli bir kılavuz hâline gelen bu romanın adı zaten konuyu bütünüyle anlatmıyor mu? 

Ne demektir tutunmak? Topluma uyum sağlamaktır. Bunun için ne gerekmektedir? Normal olmak, işe yaramak, ayıp etmemek, elâleme göre yaşamak ve para kazanmak. Böyle bir dünyada hayal kurmak tabii ki gülünçtür. Bütün bir roman boyunca bir kurgunun peşinden gitmekten çok birini tanımaya çalışırız. Selim Işık. Ve sevgili R.N. Selim’in sizin yolunuza da ışık tutacağına inanıyorum. Kaldı ki belki de yazar bu seçimi bilinçli yapmıştır. 

Romanın hayalî kahramanı Olric’in görevi ise aslında tamamen psikolojik analizdir. Onların istediği gibi yaşamak istememektedir. Hatırlayın, ne demiştik, önce neyi istemediğinizi kendinize sorun. Bu "Bir sonraki yılbaşını ailemle kutlamak istemiyorum" olabileceği gibi "Başkaları gibi olmak istemiyorum" da olabilir.

Ayşe Kulin'den Füreya

İkinci romanımız Türk edebiyatının çok satan yazarlarından Ayşe Kulin’den Füreya. Kulin’in eserlerini bir görev bilinci ile okuyan biri olarak bu romanın sizin durumunuzla birebir örtüştüğünü ve okudukça bugüne kadar sizdekinin bir eksiklik değil, bilhassa sizde eksik bırakılmış bir şey olduğunu anlayacağınızı düşünüyorum. 

Zira Füreya’nın kadın oluşu, hayalin askıya alınması durumunu iki kat güçlendirir. Çünkü kadınlardan beklenen “fazla istememek”tir. Kendin için yaşamak bencillik gibi algılanır. Üstelik Füreya’nın bu kalıbın dışına çıkmaya çalışması bile yine bir tür uyumluluk çerçevesinde olur. Seçtiği meslek fantastik ya da romantik değildir, yine işlevseldir. Seramik nihayetinde maddiyata da dönüştürülebilen kadim bir sanattır. 

• Peki Füreya bunu ancak ne zaman yapabilir?  Hayal kurmasına izin verilen bir yaşa geldiğinde. Füreya hayal kurmayı değil, yön bulmayı öğrenir. Doğru başlangıç noktası neden bu olmasın ki?

Gail Honeyman'den Eleanor Oliphant Gayet İyi

Üçüncü romanımız okumaktan çok zevk alacağınızı düşündüğüm Eleanor Oliphant Gayet İyi. Hayatı boyunca değil hayal kurmak bir hayali olabileceğini bile bilmemiş bir kadının hikayesi. Eleanor tuhaf, kimselere benzemeyen, antisosyal bir kadın ama kendini arayışı devam ediyor, hatta belki de bir hayali olabileceğini, üstelik bunun gerçeğe dönüşebileceğini yavaş yavaş anlıyor. 

Yıllarca annesinin manipülasyonları altında ezilmiş, nefes almaya çalışmış, boğulmuş, başına gelen talihsizliklere rağmen hayatta kalmayı çok iyi öğrenmiş ama istemeyi hiç öğrenememiştir. Sık sık ettiği “Gayet iyiyim” lafı bir savunmadır aslında. Şunu demektedir: Bu kadarı bana iyi, daha fazlasını istemiyorum ve hayal kırıklığı riskini almıyorum. 

Şimdi bu noktaya kadar biraz toplumu, biraz tarihsel gerçekleri ve belki aileyi sorumlu tuttuk ama tabii kendimize şu soruyu da sormamız gerekecek:

"Ben hayal kırıklığına uğrama riskini alabiliyor muyum?"

Son düşünce olarak da bunu ortaya koymuş olayım ve reçetemize geçeyim:

• Gail Honeyman, Eleanor Oliphant Gayet İyi Pegasus Yayınları, 376 syf.
• Oğuz Atay, Tutunamayanlar İletişim Yayınları, 724 syf. 
• Ayşe Kulin, Füreya Everest Yayınları, 424 syf.