Bibliyoterapi'de bu hafta: Kendini hayatın akışına bırakmak isteyenler için kitaplar

"Merhaba 22 yaşındayım ve herkes bana ‘hayat amacımı bulmamı’ söylüyor, ama bir amacım olması gerektiği yönündeki baskı çok yorucu. Sadece var olmanın da sorun olmadığını yazan bir kitap var mı?

Cem B."

Sevgili Cem, her şeyden önce aramıza hoş geldiniz, çünkü artık "Ben bu hayatta varım, birileri beni bu hayata getirmeyi seçti ve benim muhakkak bir amaç sahibi olmam gerektiğine karar verdi, ama bu hayata gönülsüz gelmiş biri olarak ne yapacağımı bilmiyorum" diyenler kulübünün bir üyesisiniz, tebrikler. 

• Toparlayacak olsam aslında anlatacağım her şeyin özeti bu, ama haydi gene işi biraz profesyonelleştirelim ve bakalım, bizim bu duygumuzun altında neler yatıyor?

Modern kültür, zaman içerisinde hiç çaktırmadan varoluşu yavaş yavaş bir performansa dönüştürdü. Eskiden kimliklerimiz miras alınan rollerdi. Anneydik, esnaftık, terziydik, çiftçiydik vesaire. Kimse insana "Git kendine bir amaç bul, yaşama nedenine göre bir iş yap" demiyordu. 

Bugün her şey değişti, özellikle sizin yaşınızdakiler için. Bizden kendimizin en iyi hâlimiz olmamız bekleniyor. Sosyolog Hartmut Rosa, buna “tırmanma mantığı” diyor, yani ne yaparsan yap şu an yaptığın şeyin yeterli olmaması, ne olursan ol senin yeterli olmaman. 

Hiç unutmam, 14 yaşımda babama takdir aldığımı söylediğimde, babam “Takdirden daha yüksek bir şey var mı?” diye sormuştu. Şok yaşadığım anlardan biri olarak bunu sayabilirim. O gün aslında hiçbir şeyin yeterli olmadığını anladım ve zihnimde bir yere not ettim: “Aslı ne yaparsan yap, daha fazlası beklenebilir.” 

Ama işin daha kötüsü biz bunu kendimizden bekleyebiliriz. "Katkıda bulunursam önemliyim" varsayımından hareket edebiliriz. Varsayım yerine yanılgı diyecektim, son anda kelimeyi değiştirdim, çünkü yanılgı değil belki de gerçektir.

Bu genellikle çocukluk döneminde gelişen bir duygu. Sevgi belki de şartlı değildir, ama çocuklar bazen onu bu şekilde algılayabilir. Annemiz iyi not aldığımızda sevinir, babamız aferin der, yetenekli olduğumuzda övülürüz, ailemize ya da başka birilerine yardımcı olduğumuzda gizli bir gurur görünür gülüşlerinde, olgun davranırsak zaten "çok iyi çocuğuzdur." Sonuç olarak deriz ki, başkalarını gururlandırırsam, mutlu edersem ben de iyi bir insanım. Ve kendimize bir amaç belirleriz, zira artık bu bizim kanıtımız olacaktır.

• Tabii Batı kültürünün üzerimizdeki etkisi de yadsınamaz. Üretken olan iyidir, çalışkan olan ahlaklıdır. Boş zamanlar bile üretken hâle gelmelidir. Dinlenmek daha fazla çalışmak için sadece bir toparlanma aracıdır.

Peki burada biraz daha öteye gidelim, daha derin bir konuya, ölüme gelelim mi? Ki beni tanıyanlar bilir; sevdiğim bir konudur: Öleceğimizi bilmek bizde kaygı yaratır. Kalıcı olmak isteriz, hatırlanmak isteriz, öldükten sonra bile sevilmek isteriz. İşte bu yüzden de hayatlarımızın kalıcı bir şeyin parçası olduğuna inanarak bu kaygıyı yönetiriz. Yaptığımız şey burada anlam kazanır. Bir şey yaparsak, bizden sonraya miras bırakırız Bizi hatırlar, bizi sevmeye devam ederler.

Fernando Pessoa'dan 'Huzurluğun Kitabı'

Neyse ki biz ne kadar empoze etmeye çalışırsak çalışalım yeni kuşaklar bu güdümden çıkmak için var güçleriyle direniyorlar. Belki siz de onlardan birisiniz. Ama inanın ki geçmiş nesillerden de bu konuya kafa yormuş, bunun kitaplarını yazmış insanlar var. Misal, bunlardan biri Fernando Pessoa. Pessoa’dan Huzursuzluğun Kitabı’na bakmadan önce Pessoa kimdir ona bakmamız şart.  

Portekizcede pessoa kelimesi “kişi” demektir. Latince persona kelimesinden türemiştir; “maske” ya da “karakter” anlamına gelmektedir.

• Çevirmenlik ve memurluk yapan Pessoa, hiç evlenmemiştir, çok az arkadaşı vardır, yalnız bir hayat sürer ama 70'ten fazla edebi kimlik icat edip onlara birer yaşam vermiştir. Bunların doğum günleri, biyografileri, kişilikleri, felsefi bakış açıları ve edebi üslupları vardır. Hatta bazıları birbirlerinin eserlerini bile eleştirirler. 

Huzurluğun Kitabı da Pessoa’nın bir günlüğü gibidir. Daha doğrusu Bernardo Soares’in. Soares’in günlük girdilerini okudukça şunu düşünürsünüz:

"Onun ne yaptığı değil, kim olduğu ve hayata nasıl baktığı önemlidir."

Her şeyin ne kadar anlamsız olduğunu anlatmasına, söylemesine gerek bile yoktur; anlattıklarından inandıklarımızın, öğrendiklerimizin, duyduklarımızın yarısından fazlasının kurmaca, anlamsız olduğunu anlarsınız. Eğer sizin için önemli olan sadece var olmaksa ve bundan başka bir şeyle ilgilenmiyorsanız, bu kitap tam size göre.

Luan Starova’dan 'Keçiler Dönemi'

İkinci önerim, Luan Starova’dan Keçiler Dönemi. Romanı yıllar önce okumuştum ama şimdiye kadar hakkında konuşma fırsatı bulamamıştım. Sorunuzun cevabını düşünürken aklıma düştü. Bakınız 38. sayfada şöyle bir not almışım:

"Bir gün kente inen keçiler bile bir anda değiştirebilir hayatınızı."

Sanırım şunu not etmek istemişim kendime: Yaşadığımız şeyler o kadar da anlamlı değil, bir anda her şey değişir. Amaçlarımız da, yaptıklarımız da, üzerine yaşam inşa ettiğimiz anlamlarımız da... Yani bugün amacınızın ne olduğunu bilseniz bile bu yarın, öbür gün değişebilir; o yüzden de belki amaca bu kadar anlam yüklememek gerekir. Ha, belki iyi insan olmak… Para pul dışında, bu iyi bir amaç olabilir.

David Szalay’dan 'Beden'

Üçüncü önerim henüz bitirdiğim Beden. David Szalay’ın romanı. Yaklaşık 208. sayfaya kadar insana bu romanı niye okuyorum sorusunu sorduruyor. Romanın dili genellikle, "Istvan uyandı, kalktı, gitti, biriyle tanıştı, onunla sevişti, evlendi, çocuğu oldu, zengin oldu, fakirleşti, yaşadı gitti" tadında. 

Ancak insana çok güzel bir şeyi düşündürüyor. Diyelim ki hayatımızı bir amaç olmaksızın akışına bıraktık, diyelim ki önümüze geleni yaşadık, başımıza gelen kabullendik, hani neredeyse hayatın bize dayattığını yaşadık. Peki bu iyi midir? Herhangi bir insan olarak potansiyelimizi gerçekleştirmiş olur muyuz? Daha iyisini yapabilir miydik? 

Istvan pasif bir roman kahramanıdır, başına gelen her şeye göre şekil alır. Bir gün genç bir oğlandır, bir gün asker, bir gün zengin bir adam, bir gün bar önünde çalışan güvenlik görevlisi. Bence insana şu soruyu sordurur: Bunlardan biri olmayı tercih edemez miydim? Istvan’ın amacı yoktur, onun amacı yaşamaktır ve fakat bununla beraber başına gelen her şeyi kabullenmelidir. Bu bakış açısının size faydalı olacağını düşünüyorum.

Bir şey olmak zorunda mıyız? Hayır, ama amaçsızca nehirde akarken karşımıza çıkacak her şeye hazırlıklı olacak kadar da olgun muyuz? Esas soru bu. Konu uzar gider ve ben size bütün bu soruları soramam, ama tavsiyem olan bu üç romanı bu gözle okursanız kendinize soracağınızdan ve cevabı da bulacağınızdan eminim. Sevgilerimle.