Bibliyoterapi'de bu hafta: Kurumsal hayattan bunalanlara kitap reçetesi

Aslı Hanım merhaba. 

Yaklaşık yirmi yıldır kurumsal bir şirkette çalışıyorum. Harita mühendisiyim, satın alma birimindeyim. İşe geldiğim ve eve gittiğim süre içinde geçen zaman hayatımda yok gibi. Akşamları da zorla sosyalleşmek ile bir film karşısında uyumak arasında kalarak geçiyor.

Çalışmak zorundayım, kazandığım para artık sadece kira ve karın tokluğuna tekabül ediyor. Hiçbir iş yapmadan dünya para kazananların içinde hayatımı böyle biraz da küskünlükle harcamama değiyor mu?

Bana ne tavsiye edersiniz demek biraz fazla iddialı bir istek ama ben bunu soruyorum. En azından nasıl idare edeceğiz bu durumu?

S.İ.

Sevgili S.İ., belki de milyonların derdine parmak bastınız, bu yüzden çok teşekkür ederim. Sizin nezdinizde aynı dertten mustarip diğer okurlarımıza sormak istediğim birkaç soru var öncelikle. Yıllarca verdiğim yaratıcı yazarlık derslerinde kurumsalda çalıştığı için bir nefes olsun diye dersleri almaya başlayanlara sık sık sorduğum sorulardı bunlar. 

İlki şu: Zamanınızın size ait olmadığını ne zaman hissetmeye başladınız? Zira bunun cevabıyla birlikte irade hissini kaybettiğiniz anı bulabiliriz. Eğer bilinçsizce alınan kararların verilme ve yavaş yavaş yaşam yapısına dönüşen uzlaşmaların yapılma anlarını yakalayabilirsek o zaman “Bunlar benim başıma geldi” söyleminden “Bu benim yavaş yavaş kendim için inşa ettiğim hayat” fikrine geçebiliriz. 

• Eğer kendimize bu hayatı inşa ettiysek başkasını neden edemeyelim? Neden hayatımızın kontrolünü tekrar elimize alamayalım? 

Tabii ki hemen işi bırakın, hayatınızı değiştirin demiyorum. Bunu yapabilmek için de yine kendinize bir soru sormanız gerekecek. O da yarın çalışmayı bırakmanızı sağlayacak kadar paranız olsa geriye kalan günlerinizde ne yapardınız? Bu soru bize şunu anlamamızda da yardımcı olacak: Çalışmanızın sebebi ekonomik durum mu yoksa aslında yapacaklarınıza dair bir hayalinizin olmaması mı? Çünkü, bazen hayal kurulmadığı için de var olan hayata devam etmek diye bir şey var. 

Ama diyelim ki siz de pek çoğumuz gibi isteseniz de istemeseniz de çalışmak zorundasınız. Belki de hayatınızı şu an kazandığınız paraya göre kurguladığınız, tüm koşulları ona göre oluşturduğunuz için daha azıyla yetinebilme gibi bir durumunuz yok. O hâlde mikro özgürlükleri vurgulamamızda fayda olabilir. Hayatınızda hâlâ var olan küçük özgürlük alanları neler? İlgi alanlarınızı, ilişkilerinizi ya da yaratıcılığınızı besleyebiliyor musunuz? 

• Yazarlık atölyesine katılanlar her zaman bunun kendilerine çok iyi geldiğini söylemişlerdir. Sizinki belki yazarlık değil başka bir alandır. Burada romantik bir iyimserlik yapmaya çalışmıyorum. Tamamen hapsolmak denen şeyin aslında olmama ihtimalini vurgulamaya çalışıyorum.

Sayaka Murata'dan Kasiyer 

Bizi çalıştığımız işyerinden çekip çıkartacak kudrette bir kitap yok ama yine de derdimize deva olacak birkaç tanesini önereceğim. İlki gerçekten çarpıcı bir kısa roman: Kasiyer. Baş kahramanımız bir gün tamamen şans eseri bir iş ilanıyla karşılaşıyor. Henüz üniversite öğrencisi, bu yarım günlük işe geçici olarak başvuruyor ancak tam 18 yıl boyunca aynı yerde çalışıyor. 

Romanda adı konmasa da davranışlarından ve keskinliklerinden Asperger sendromuna sahip olduğu anlaşılıyor. Bir hayli de içe dönük. Ailesi ona karşı son derece sevgi dolu ve sendromun altından kalkabilmesi için ellerinden geleni yapıyorlar, ancak kahramanımız roman boyunca kendi deyişiyle “normal” olmanın yollarını arıyor.  

Kasiyerlik işi ona iyi geliyor, orada kendine bir kimlik, bir duruş belirliyor ve bu yüzden de bir daha bu işi hiç bırakmayıp üniversiteden sonra da aynı markette çalışmaya devam ediyor. Ne ailesi ne arkadaşları ne de işyerinde çalışanlar onun bu seçimini anlıyorlar ve hatta bir yaştan sonra artık onun “düzelmeyeceğini” kabulleniyorlar. Şu cümle kendini nasıl işiyle özdeşleştirdiğini anlatıyor: 

“Market çalışanı olarak doğmadan önce yaşadıklarım sis perdesi ardında kalmış, net olarak anımsayamıyorum.” 

Şimdi bu cümleyi alalım, keselim ve hepimiz kendi hayatımıza kopyalayalım. Yazar olarak doğabiliyoruz, mimar olarak doğabiliyoruz, müzisyen olarak doğabiliyoruz da neden bir market çalışanı olarak doğmayalım? Kendisini tuhaf bir mesleğin içine hapsetmiş olması onu bizden ayırmıyor, bu kimlikleştirmeyi hepimiz yapıyoruz. 

“Üniversite öğrencisi, orkestra çalışmasından gelen oğlan, serbest çalışan ev kadını, akşam okuluna giden lise öğrencisi gibi farklı farklı insanların aynı üniformayı giyerek standart market çalışanı adı altındaki canlıya dönüştürülmesi keyifliydi” diyor kitabın bir yerinde. Yani hepimiz aslında bir yerden sonra yaptığımız işe dönüşüyoruz. İşte belki de bu yüzden başlarda yaptığımız seçimler önemli. Bunu düşündürüyor. 

Hayatınızda tamamen karakterinize ters köşe bir işe savrulmamış durumdaysanız bu roman bize şu konuda yardımcı olabilir: Huzur işten kaçmakla değil, işin anlamını yeniden kurmakla da gelebilir. Roman okuyucuyu rahatsız ediyor ancak en nihayetinde “Hayat bazen büyük bir anlam bulmak değil, küçük bir ritmi kabul etmektir” düşüncesini de zihnimize yerleştirmeyi başarıyor. 

Banu Burak'tan Kirli Beyaz Yaka

İkinci önerim olan Kirli Beyaz Yaka’da ise rahatsız olmak şöyle dursun kahkahalar atmaya hazır olun. Çalışma hayatının içten içe çürütmek için çok uğraştığı ama tutunduğu mizah sayesinde ona bir türlü yenilmeyen bir ses var romanda ve insan o sesi çok seviyor. Ben örnek vereyim, siz gerisini düşünün. 

Karakter terapiye gider. Buyrun alıntıyı okuyalım: 

“‘İş benim için hep araç olmuştu son senelere kadar. Hayatımı yaşamak için yapmam gereken şeylerden birisiydi. Olmaktan mutlu olduğum bir meslek içinde olduğumdan pek sorgulamadım orayı da. Kimilerine de mimarlıkla psikiyatri kol kola yürür dediğimde bana gülmüşlerdir. Gerçi psikiyatri neyle kol kola yürümez ki? İnsan bilimi neticede.’ 

Doktorla konuşurken de dertlerimle canını sıkmayayım diye şakacı olmaya çalışıyordum. Bu dertler aslında dert sayılmaz. Allah sağlık versin diyecek gibiydim. 

‘Elimizdeki hayatı yaşamak için başlangıçta da düşünmeden dalıyoruz iş hayatına. Zaman içinde sıkılır gibi olduğumuzda bu bir mecburiyet oluyor. Sonra mecburiyet olup olmadığını düşünmeden hayatlarımızda ne yapacağımızı bilemediğimiz için devam ediyoruz. Bu gayet olağan bir şey. Olmayı zorlayan, araç olarak kullandığın işin hayatın ortasına kazayla düştüğün bir adaya dönüşmesi. Yaşamına devam edeceğin bir yere gitmek için yol aramak zorunda kaldığın bir yer olması. Aşk olsaydı adayı da severdin ya, o da zor artık. Böyle devam edeyim mi? Sorunuz olacak mı?’” 

Kendi derdinden dertlenemeyen çünkü neredeyse hayatı boyunca Irvin Yalom’un ona soracağı sorulara cevaplarla aslında durumu gayet iyi irdelemiş bir çalışan var karşımızda. Bu soruları sorduğuyla kalıyor, zaten kendi cevabı biliyor gibi. 

Gelin görün ki öykülerden oluşan bu kitabın şifası şurada: Kahramanımız bütün o kaybolmuşluğun içinden bunları yazarak, yaratıcılığına sığınarak ve bununla eğlenerek çıkıyor. Evet, bir kabullenmişlik ama onu alıp daha neşeli bir duyguya dönüştürmek. Beyaz yaka arasında çalışan bu mimar karakterinden bir alıntı daha paylaşmak istiyorum, çünkü söyledikleri yine nokta atışı: 

“Aile var tabii. Aile çok önemli. Onlar için çalışıyorlar. Aile geçindirmek en ulvi gerekçedir. Çünkü bunu başa koyunca altı bir şekilde dolar. Diğer türlü kendine hayatta ne amaç edineceksin ki… İnsanlığa faydalı bir insan olmak pek kolay değil. Onun için gerçekten çalışmak lazım. Ama aileni geçindirmek söz konusu olunca bunun birçok yolu var. Yanlış görünen çok şeyi altına kabul edilebilir madde olarak yazabilirsin. 

Üç kurabiyeyle bu toplantı biter. Çünkü son yarım saattir şu tarçınlıyı yiyeyim mi yemeyeyim mi diye düşünmekten çok yoruldum.” 

Unutmayalım, gülmek bir hayli iyileştirici. Araştırmalar kahkahanın özellikle anterior singulat korteks ve limbik sistem üzerinden endorfin salınımını artırdığını gösterir ve bu yüzden insanlar kendilerini güldükten sonra genellikle iyi hisseder. Bu sebeptendir ki mizahi değeri yüksek kitapları daima çok değerli bulurum.

Herman Melville'den Kâtip Bartleby

Gelelim üçüncü şifa kaynağımıza. Bir şaheser, Kâtip Bartleby. Bu novellanın adını duyduğunuzdan eminim, belki de okudunuz, belki de bir tiyatro uyarlamasını seyrettiniz. Kısacık olduğundan ilaç niyetine bir kez daha okumanızı öneririm. 

Hikaye, New York’ta bir hukuk bürosunda çalışan Kâtip Bartleby’nin giderek her isteğe şu cümleyle cevap vermesi etrafında gelişir: 

“Yapmamayı tercih ederim.” 

Kendisinden istenen her işe bu cümleyle cevap verir ve bu çok tuhaftır çünkü orada çalışmaktadır, maaş almaktadır ve elbette ki işinin gereklerini yapmalıdır. Ancak yapmaz Bartleby ve bu pasif direniş, büro düzenini ve patronunun dünyasını sarsar. İşin tuhafı patron, yani hikayenin anlatıcısı, Bartleby’e tuhaf bir sempati duymaktadır, onu anlamaktadır. 

Bu kısa romanın okuyana şunu dedirtmemesi mümkün değil: “Bu duyguyu sadece ben yaşamıyorum, bu modern iş düzeninin bir parçası.” Ki duygudaşlığın da müthiş bir iyileştirici etkisi olduğunu unutmayalım. Duygusal yükümüzü azaltmak için bu tuhaf karakter bize pek âlâ yardımcı olabilir. 

Umarım içinize bir nebze rahatlattım. Reçeteniz aşağıda. Sevgiler. 

• Herman Melville, Kâtip Bartleby, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 72 syf. 
• Banu Burak, Kirli Beyaz Yaka, Masa Kitap, 152 syf. 
• Sayaka Murata, Kasiyer, İthali Yayınları, 104 syf.

Nasıl ulaşabilirsiniz? Sorularınızı [email protected] e-posta adresi ya da @bibliyoterapi_asliperker Instagram hesabı üzerinden, ister isminizle isterseniz de bir rumuzla gönderebilirsiniz.