Bibliyoterapi'de bu hafta: Yardıma ihtiyacı olup alamayanlara kitap reçetesi

"45 yaşındayım, ergen bir erkek çocuk sahibiyim. Oğlum LGS sınavına girecek ve ben de iki yıl aradan sonra iş hayatına geri dönüyorum. Her gün içen ve sürekli depresyonda olan eşimi evden gönderdim. Artık çok huzurluyum, sürekli şükrediyorum ama hayat bir yandan beni çok yoruyor, çevremde beni yalnız bırakan insanlara çok kırgınım. Artık iyiyim derken aslında iyi olmadığımı ve yardıma ihtiyacı olduğumu açık açık söylediğimi düşünüyorum. 

Esra E."

Sevgili Esra Hanım, açık yüreklilikle derdinizi anlattığınız için teşekkürler, ancak sormak istediğim şey şu: Etrafınızdakilere de bana yazdığınız kadar net olduğunuzdan emin misiniz? Zira geçen yıl kendimle ilgili şöyle bir durumu fark ettim. Aynı arkadaş grubunda iki boşanmış (şen dul) kadınız ve ikimizin de aynı yaşlarda çocuğu var. Bir gün o arkadaşımla yolda karşılaştık, ben de çocukları buluşturmakla ilgili bir şey sordum ve arkadaşım bana “Kızım ben bekar anneyim, vaktim mi var?” diye cevap verdi. Halbuki ben ondan önce boşanmıştım, bütün sürece şahitti ve üstelik şehirde ben hariç çocuğumla ilgilenebilecek bir akrabam olmadığını da (kendi ailesi İstanbul’da, üstelik kendisine çok yakın bir adreste yaşıyor) biliyordu. Cevap vermediğimi, güldüğümü fark ettim. 

Sonra eve gelince birden dank etti: Ben de onunla aynı durumdaydım, ama kimseye bu konuyla ilgili serzenişte bulunmuyor, yardım da istemiyordum. Bu farkındalık benim insanlardan yavaş yavaş yardım istemeye başlamama sebep oldu, meğerse istememek alamamaya sebepmiş. 

Şimdi gelin bunun altında yatan psikolojik sebeplere bakalım. İnsanlar hayatı tamamen tek başına sürdürmek üzere yaratılmış varlıklar değil. Psikoloji bilimi ortaya çıkmadan çok önce de hayatta kalmak karşılıklı yardımlaşmaya bağlıydı. Bir hastalığınız varsa, yastaysanız, bitkinseniz, hamile, yaşlı ya da çocuk bakıyorsanız birileri size yardım ederdi. 

• Antropologlar sık sık türümüzün belirleyici özelliklerinden birinin sadece zeka değil, işbirliği olduğunu savunurlar. Dolayısıyla insan zor anında birinin elini uzatmasını umduğunda bu mutlaka muhtaç ya da bağımlı olduğu anlamına gelmez, bu hepimizin öyle ya da böyle geçmişimizden hatırladığı bir beklentiyi dile getirmek olabilir. 

Tabii bu arkaik yaklaşımın yanında, beklentimizin şekli ve miktarı aynı zamanda bağlanma şeklimizle ilgili de olabilir. Destek gördüğünü hissederek büyüyen biri zorlandığında birinin bunu fark edeceğini düşünür. Bu yüzden yardım gelmediğinde hayal kırıklığına uğrayabilir, terk edilmiş ya da görünmez hissedebilir. Ama bunun tersine çok az destekle büyüyen biri hiç yardım beklemeyebilir. Kendi kendine yetebilmek konusunda gurur duyabilir ancak içten içe yine de birinin yardımına gelmesini arzulayabilir. 

Her iki durumda da beklenen mutlaka pratik bir yardım değildir halbuki. Çoğu zaman konu birileri tarafından görülmektir. Aslında birçok insan kendi sorunlarını çözebilir. Bu kapasiteye sahibiz. Sizin durumunuzda da olduğu gibi. Bize acı veren şey kimsenin bu yükü fark etmediği hissi. Aslında istediğimiz sorunumuzun bir başkası tarafından mucizevi bir şekilde çözülmesi değil, sadece bize ilgi gösterilmesi. 

Burada tabii ki bir özgüvensizlik, kendi değerini başkalarının varlığı ve ilgisi üzerinden tartma da söz konusu olabilir ki aslında elbette çoğu zaman onların varlığının ya da yokluğunun bizim ne kadar değerli olduğumuzla bir ilgisi yok. Kendiliklerinden yardıma ihtiyacımız olduğunu anlar ve yardım eli uzatırlarsa o zaman sevildiğimizi hissetmemiz normal, ama öyle olmadığında tam tersine inanmamız gereksiz bir vesvese. 

Bu noktada yaşadığımız çağın koşulları devreye giriyor. İnsanlık tarihinin büyük bir bölümünde sosyologların “yoğun ilişkiler” olarak adlandırdığı ortamlarda yaşadık. Geniş aileler, mahalleler, dinî topluluklar, ömür boyu süren dostluklar… İnsanlar birbirlerini sürekli görüyordu. Zorlandığını söylemene zaten gerek yoktu. Biri fark ediyordu; yüzünü, bir etkinliğe gelmediğini, evinin karanlık olduğunu, ağladığını görüyorlardı. Yani gözlem denen bir şey vardı. 

Günümüzde ise genellikle “planlanmış ilişkiler” yaşıyoruz. Onlarca ya da yüzlerce bağlantımız var ancak bunların çoğu mesajlar, akışlar, takvimler ve bildirimler aracılığıyla sürdürülüyor. Demek istediğim eski topluluklarda konu komşu tarafından algılanan şeyleri şimdi biz açıkça ifade etmek zorunda kalıyoruz. 

İnsanlar birbirlerini umursamıyor değil, sadece umursayacak kadar birbirlerinin radarına giremiyorlar. Eğer fark edilmemeyi sevilmemek olarak algılamazsak tehlike yok. Az çok herkes aynı zorlukta bir hayatın içinde mücadele veriyor, bunu unutmamak lazım. Bir arkadaşınız sizi çok seviyor belki ama yaşlanan annesine bakıyor olabilir, para konusunda endişeleri olabilir, çalışmaktan yorgun düşmüş olabilir, kendi kaygıları altında ezilmiş olabilir. Aslında bu gitgide hızlanan dünyada herkes fark ettiğimizden daha fazla yük taşıyor. 

• Tamam, fark edilme arzusundan vazgeçelim demiyorum, çünkü bu son derece insani bir arzu, ancak bunu başka bir gerçekle birlikte değerlendirelim: Beni seven insanlar her zaman beni anlayamayabilirler. 

Iowa Üniversitesi'nde yaratıcı yazarlık kampında ders verirken şahsen tanışmış olduğum romancı Marilynne Robinson, insanın en derin ihtiyaçlarından birinin dikkate alınmak olduğunu söylüyor. Bu minvalde konumuzla çok alakası olmasa bile onun Gilead adlı eserini buraya bonus olarak koymak isterim. Bu noktada belki son zamanlarda ben de kimi fark etmedim diye sormak size de iyi gelebilir. Böylelikle başkalarının da aynı durumda olduğunu görerek empati kurabilirsiniz, kendi yalnızlığınız azalabilir. Şimdi de gelin hangi kitaplar bize faydalı olabilir bakalım. 

Fredrik Backman’ın Hayata Röveşata Çeken Adam'ı

İlki, Hayata Röveşata Çeken Adam. Fredrik Backman’ın romanındaki baş karakter Ove huysuz, tek başına yaşayan, kimseyle arkadaşlık kuramayan ama bu hayatta belki de en çok yardıma ihtiyacı duyan ve bunu içten içe bekleyen adamdır. Nasıl yapacağını bilemediği gibi ilk insanı teması gördüğü anda da alışmadığı için kaçmak ister. 

Oysa arkadaşlık, toplum içinde hem yardım edilen hem de yardım eden insan olmak, onun bütün yaşantısını değiştirir ve o asık suratlı adam camianın sevilen bir karakteri hâline gelir. Çok insani bir hikaye olduğunu, fakat aslında kendimize fazlasıyla yettiğimizi zannettiğimiz zamanlarda ne kadar yorgun düştüğümüzü, bazen değişmesi gerekenin kendi bakış açımız olduğunu anlatan harika bir roman. 

Virginia Woolf’dan Mrs. Dalloway

İkinci romanımız bir klasik, Virginia Woolf’dan Mrs. Dalloway. Bana göre edebiyatın en güzel, sakin ama etkili eserlerinden biri. Hatırlatayım Mrs. Dalloway son derece sosyal, dostlarını, çevresini biraraya getiren, hatta neredeyse herkesin kesişim noktası olan hayat dolu bir kadındır. 

Ona baktığımızda yalnız bir insan görmeyiz, ancak roman boyunca tekrar tekrar karşılaşacağımız sorulardan biri, bir insanın etrafının kalabalık olmasının gerçekten o insanlar tarafından görülüp tanınması anlamına gelip gelmediğidir. Görünür olabilirsiniz, ancak kendinizi gerçekten göstermiyor olabilirsiniz. 

Charlotte Brontë’den Jane Eyre

Üçüncü romanımız da bir klasik: Charlotte Brontë’den Jane Eyre. Edebiyat tarihinde kendi özgürlüğünü her şeyin önüne koyan, birisiyle ona ihtiyacı olduğu için değil gerçekten sevdiği için beraber olan, modern kadının belki de ilk örneklerinden biri. 

Jane bir yetimdir, fakirdir, sokaklarda beş kuruşsuzdur ama kendi ayakları üzerinde durmayı bilen, kendi değerini kendisi biçen ve bu yüzden de hayatı boyunca kimseden bir yardım beklemeyeceği gibi bunu önemsemeyen de bir kadındır. Jane kendi gücünün farkındadır ve bundan korkmaz, bunu sahiplenir, kendisiyle gurur duyar. 

Kabul edelim bu hayatta, özellikle günümüzde, ne yardım eli uzatmak ne de yardım kabul etmek o kadar kolay. O zaman en azından kendi gücümüzle gurur duymak da bize iyi gelmez mi?