Bibliyoterapi'de bu hafta: Yaşama hevesini kaybedenler için kitaplar

"43 yaşındayım, yaşama hevesimi kaybettim, ne okursam iyi gelir?

Gözde A."

Sevgili Gözde, böyle hissettiğiniz için üzgünüm. Elbette bu dünyada şu an aynı hevessizliği yaşayan milyonlarca insan var, zira dünya hâli her aldığımız yaşla beraber bize kendini daha ağır bir şekilde hissettiriyor. İşin içine bir de bireysel yaşantımızın zorlukları girince zaman zaman bu ruh hâline düşmemiz çok mümkün hâle geliyor. Şunu anlamak gerekir, umutsuzluğun zıttı mutluluk değil; umutsuzluğa ilaç olacak şey yarın uyanmaya değer bir şey barındırabilir hissine sahip olmak.

Yaşama hevesini yitirmenin en güçlü belirleyicilerinden biri anhedonidir, yani zevk alma yeteneğinin azalması. Artık hiçbir şey bizi heyecanlandırmaz, her şey sıkıcı gelir. Her günün ne anlamı vardır? İnsan artık herhangi bir şeyden zevk almayı bekleyemez hâle geldiğinde, gelecek duygusal olarak boş hissettirmeye başlar. İşte bu noktada işin içine mutluluk giriyor. Böyle bir ruh hâlindeyken küçük mutluluk anlarını yaşamak yüzeysel bir şey değildir, mutlu anlar olumlu deneyimlerin hâlâ mümkün olduğuna dair beynin beklentisini geri kazanmasına yardımcı olur. Her küçük mutluluk anı, umutsuzluğa karşı bir kanıttır.

Beni tanıyanlar gayet iyi bilir: Yıllardır etrafımdaki herkesi mutlu olmaya davet ederim. Sanıldığı gibi mutlu olanların duyarsız, umursamaz ve hatta aptal olmadıklarını, tam tersi mutluluğun çaba gerektiren ama kazanıldığında da insanı her güçlü anda ayakta tutmaya yetecek kadar güçlü bir duygu olduğuna inandırmak için her şeyi yaparım. Şunu söylerim:

"Her gün mutlu dolmak zorunda değiliz ama yavaş yavaş mutlu olmaya değer anları fark eden biri hâline gelebiliriz. Memnuniyetimizi göstermek, bazı iyilikler yapmak, güzel deneyimleri hatırlamak, o anların kıymetini bilmek ve çevremizde olanlarla ilişkilerimizi güçlendirmek gibi bilerek yaptığımız hareketler sürekli olarak tekrarlandıklarında asında yavaşça davranış modelimiz hâline gelip kesinlikle ruh hâlimizin iyileşmesine yardımcı olurlar."

İnsan beyni maalesef olumsuza yatkın. Ne demek istiyorum? Evrimsel olarak beynimiz tehlikeyi hatırlamayı güzel duyguları hatırlamaya yeğliyor. Dolayısıyla da kötüyü veya yanlışı iyi olandan çok daha hızlı fark ediyoruz. Bu da aslında mutluluğun basitçe bir duygu olarak tanımlanamayacağı, aslında dikkat gösterilmesi gereken bir alışkanlık olduğu anlamına geliyor.

• Neler yapılabilir? Mutlu muyum diye sormak yerine bugün ne beni beklemediğim anda memnun etti, bana kendimi iyi hissettirdi diye kendimize sorabiliriz. Sinirbilim, tekrar tekrar yaşadığımız deneyimlerin beyindeki nöral yolları güçlendirdiğini gösteriyor. Her gün beş dakikanızı güzel bir muhabbete, güzel bir bulutu seyretmeye, bir romandan sizi güldürecek bir cümleye ayırmanız, hayat şahane diye kendinizi kandırdığınız anlamına gelmez. Sadece beyninizi zaten var olan güzel bir şeyi bulma deneyimine alıştırır. Ve inanın en etkili ve sağlıklı psikolojik savunmalardan biri mizahtır. İroniden ya da inkârdan bahsetmiyorum, bildiğiniz mizah. Mizah insana hayatın bir hayli anlamsız olduğunu ama insanın yine de gülümseyebileceğini gösterir.

Hatta Viktor Frankl’a göre mizah ruhun acıya karşı sahip olduğu en güçlü silahtır.

Dolayısıyla size bundan sonra daha mutlu olun demeyeceğim. Hayatınıza hazzı ver devamında mutluluğu getirecek bazı ufak tefek rutinler edinmenizi önereceğim. Misal benim gibi su içinde yıkanan kuşları seyredebilirsiniz. Ben bunu yapmayı o kadar severim ki bazen sırf bu yüzden sarı Kadıköy dolmuşlarına biner, Fenerbahçe’de iner ve tam o noktada bulunan kafenin önündeki havuzda yıkanan kuşları seyrederim. Her gün size iyi gelecek bir şarkıyı dinlemek de hem bedava ham de sadece üç buçuk dakikanızı alır. Belki “beklediğimden daha iyi gelişen olaylar” başlığıyla yaşadıklarınızı günbegün yazabilirsiniz. Her güne bir cümle yeter. Gün sonunda yatağa yattığınızda o günden iyi bir anı hatırlayabilirsiniz. Bu komşunun bebeğinin çıkardığı komik bir ses de olabilir. 

Ve en nihayetinde bu köşeye mektup gönderdiğinize göre sizi güldürecek, mizahı yüksek kitaplardan her gün bir kaç sayfa okuyabilirsiniz. Ki bunlardan iki tanesini biraz sonra önereceğim.

Farkındaysanız bunlar çok ufak ritüeller ancak beyninize sürekli olarak olumlu mesaj gönderme beceresine sahipler. Her gün fark ettiğimiz küçük sevinçler, yalnızca o anı güzelleştirmekle kalmaz anlayacağınız, beynimizin gelecekte de sevinci fark etme kapasitesini yavaş yavaş artırır. Mizahi edebiyat ise sadece dikkatimizi dağıtmaz bize hayata yeni bir bakış açısı kazandırır. İnsanların ne kadar da harika bir şekilde ne kadar da harika olmadıklarını gösterir. Kendi dışımıza çıkıp kendi umutsuz hâlimizin aslında çok daha büyük ve harika bir insanlık hikayesinin parçası olduğunu hatırlatır. 

Aziz Nesin'den 'Yol: Böyle gelmiş böyle gitmez - I'

Bunu yıllar yıllar önce aslında Aziz Nesin bize en kolayından ve en güzelinden kendi hayat hikayesinde anlatmıştır. Yol: Böyle gelmiş böyle gitmez - I ile başlayın ve diğerleriyle devam eden hayat hikayesini okumanızı öneririm. Umutsuzluklarla, imkansızlıklarla, yer yer kötülüklerle, gericilikle, yoksullukla donanmış bir hayatın içinden nasıl Aziz Nesin gibi bir insan çıkar; bu kadar aydınlık, eğlenceli, omurgalı, sözünün eri ve mutlu bir insan. Anlamak ve bundan ilham almak için mükemmel bir eser. Başlıklar altında çocukluğundan itibaren anlattığı, “ansıdığı” hikayeler bir insanın yaşama hevesini defalarca kaybetse de defalarca yeniden edinebileceğini harikulade bir şekilde ortaya koyuyor. Ve dahası sizi mizahın gücüne ben inandıramazsam Aziz Nesin’in inandırcağı kesin. 

Yine Aziz Nesin'den 'Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'

İkinci romanımız da yine Aziz Nesin’den. Türk edebiyatının en absürt ve absürtlüğüyle komik romanlarından biri: Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz. “Varsın ama yoksun Yaşar efendi, yaşamadığın için dilekçe veremezsin, ama belli ki karşımızdasın yani ölmemişsin, ölmediğini ispatlarsan dilekçeni işleme alabiliriz,” gibi manasızlıkların olduğu romanda Aziz Nesin kesinlikle dünyayı bizim için daha hafif ve daha acımasız bir yer haline getirmez ama bu acımasız dünyayla mizah yoluyla baş etme kasımızı güçlendirmeye çalışır. Zaten kendisi de bunu açık açık söyler:

“Genellikle yoksunluk ve yoksulluk yaşamından gelen bir kızgınlık, öfke, bir hınç alma biçimidir mizah.” 

Jerome K. Jerome’dan 'Teknede Üç Adam'

Üçüncü romanı ise muhtemelen ancak sahaflardan bulabileceksiniz ama bu kitabı okumanız için özellikle ısrar edeceğim. Bu hayatta okuyup okuyabileceğiniz en komik, insana insanın ne kadar anlamsızlığa düşebilecek bir yaratık olduğunu en iyi gösterebilecek kitaptır diyebilirim. Jerome K. Jerome’dan Teknede Üç Adam. Üç arkadaş (ki zekalarından şüphe etmek için çok nedenimiz var) hem can sıkıntılarını hem de hastalık hastalıklarını yenmek için bir teknede yaşamaya karar verirler ama türlü sebepten beceremezler. 

• Kahkahalaramız arasında bu üç adamı yargılamak çok kolaydır ama bir yandan da yahu acaba ben de düşüncelerimde bu kadar zorlaştırıyor muyum yaşamayı diye düşünmeden edemez. 

Ayrıca kitabın son derece basit bir olay örgüsüne sahip olması şunu da hatırlatır: Hayatımızın yaşanmaya değer olması için olağanüstü olayların yaşanması gerekmiyor, zira mutluluğa giden yol iki şaşkın arkadaşa sahip olmaktan da geçiyor olabilir. Yeter ki bakış açımızı değiştirelim.