Hafıza ile hayal gücü arasında adı olmayan şeyler: Mascha Schilinski ile 'Düşüşün Tınısı' üzerine

Mascha Schilinski’nin yeni filmi Düşüşün Tınısı, Kuzey Almanya’nın tekinsiz bir çiftlik evinde dört kuşak kadının neredeyse hayaletimsi bir varoluşla iç içe geçtiği, ilk başta bir “perili ev” hikayesi gibi görünse de çok daha derin ve sarsıcı bir noktaya evrilen bir kadınlar hikayesi. 

20. yüzyıl boyunca kadınların maruz kaldığı şiddet ve bastırılma biçimlerini katman katman açan, yüzyılı aşan bir huzursuzluk panoraması gibi. Biçimsel olarak son derece titiz, titreşen bir duyusal yoğunlukla örülü, çok az diyalogla ilerleyen Düşüşün Tınısı’nın anlam dünyası daha çok jestlerde, bakışlarda ve söylenmeyenlerde ortaya çıkıyor. 

Hikayedeki kadınlar uykuda yürür gibi hayatlarının içinden geçerken, iç dünyalarını anlarda, o anlara ait kısa ifadelerde ele veriyorlar. Farklı dönemlerde aynı mekanda yaşamış annelerin, kız kardeşlerin, hizmetçilerin ve dostların hikayelerini ince ince örerek ilerleyen yönetmen, geçmiş ile bugün arasında yankılanan bir süreklilik kuruyor, sanki çok şey değişse de melodinin aynı kaldığı bir hâl. 

Mascha Schilinski ile Cannes’dan Jüri Özel Ödülü ile dönen ve bu sene Oscar yarışında Almanya'yı temsil eden Düşüşün Tınısı vesilesiyle zamanlar arası düşmenin, kadın bedeninin, mekan ve seslerin izini sürdüğümüz bir sohbet ettik. 

Düşüşün Tınısı başlığını çok seviyorum. Almanca başlık In die Sonne schauen benim için daha çok, zaruri olsa da acı verici bir bakma eylemini ifade ediyor. Filmin İngilizce adı ise görüntüden ziyade sesi öne çıkarıyor. Bu yüzden merak ediyorum: Neden Sound of Falling olarak çevirdiniz? Bununla bağlantılı olarak filmin ses dünyası da çok etkileyici. Bazı anlarda film bakmak yerine dinlememizi, hatta çok dikkatli dinlememizi istiyor gibi.

Çok doğru. Başlığın ortaya çıkışı aslında biraz komik. Yaklaşık dört yıl boyunca bir taslak başlığımız vardı ve ben onu çok seviyordum: The Doctor Says I’ll Be All Right, But I’m Feeling Blue (Doktor İyileşeceğimi Söylüyor Ama İçim Hâlâ Sıkkın). Ama bu başlığı seven tek kişi bendim. Herkes sürekli değiştirmem için beni sıkıştırıyordu, çok uzun olduğu söyleniyordu filan derken Cannes’da yarışma daveti aldık. Ben de artık bunun üzerine değiştireyim dedim ve Düşüşün Tınısı oldu. Yani aslında isterseniz filmin orijinal başlığı bu. Almanca adı daha sonra geldi çünkü Alman dağıtımcı Almanca bir isim istiyordu. Ama “sound” kelimesinin Almanca karşılığı tam yok, “gürültü” gibi tınlıyor ve bu aynı şey değil. Bu yüzden başlığı “güneşe bakmak” anlamına gelecek şekilde değiştirmeye karar verdik.

Dediğiniz gibi, benim için de güneşe bakmak çok acı verici bir şey. Ölümün yüzüne bakmak gibi. Çok uzun süre dayanamazsınız. Ama filmdeki kadınlar, uzun süre güneşe, yani ölümün yüzüne bakıyorlar. Düşüşün Tınısı ise iyi bir başlık çünkü bir ipucu veriyor. Normalde bir şey düştüğünde aslında bir ses çıkmaz. Ama bu kadınlar için çıkıyor. Çünkü içlerinde bir şey kırılıyor ve bu, onların duyabildiği çok ince, içten gelen bir ses. Filmde insanlar fiziksel olarak düşüyor. Ama asıl “düşmek” benim için zamanın bir katmanından başka bir katmanına geçmek anlamına geliyor. Sanki filmde zaman ve mekan boyunca oradan oraya düşüyoruz.

Evet, ses bu filmin kalbi. Çünkü bence filmde gördüklerimizden çok görmediklerimiz daha önemli. Bu kadınlar hayatta kalabilmek için neleri bastırdılar? Ses, karakterlerin o anda farkına varmadıkları ya da fark etmek istemedikleri, henüz ulaşamadıkları şeyleri adeta hikayeden alıp ortaya çıkarıyor. Bunu filmdeki ses yapıyor. Benim için ayrıca şu da var: Bu kadınlar bazen doğrudan kameraya bakıyorlar. Yani aslında, dünyaya, bize bakıyorlar ve sanki onlara cevap veren şey ses, yani evren. Filmde travmayla uğraşıyoruz ve travma yaşandığında deneyim parçalanarak küçük parçacıklara ayrılıyor. Yani görüntüyle ses artık birbirine bağlı bir bütün olmuyor. 

Bazen bir şeyi kokladığınızda tetiklenirsiniz ama hangi anıya ait olduğunu bilemezsiniz. Filmde de böyle: Bazen ses, görüntüden daha fazlasını biliyor. Sesin büyüleyici yanı da bu zaten; tarif etmesi çok zor. Yazım sürecinde sesler zihnimde hep vardı, hepsini senaryoya geçirmeye çalıştım. Kurgu sürecinde ise harika ses ekibim bana katıldı: Billy Mind, Jürgen Schulze, Kai Tebel, Michael Fiedler ve Eike Hosenfeld. Hepsi inanılmaz ses sanatçıları.

Başta özellikle Billy ile şu soruları tartıştık: Bir kara delik nasıl ses çıkarır? Denizin bin metre altı nasıl duyulur? Büyük patlama nasıl bir ses çıkarır? Bu tür “evrensel sesleri” bulmakla ilgileniyorduk. Billy ayrıca beden içi sesler üzerine çok çalıştı: Damarlar, hücrelerin zarları, dokuların sesleri gibi. Bu tür şeylerle çok deney yaptık. Michael de orgdan yola çıkarak sesler geliştirdi. Yani farklı yaklaşımlar bir araya geldi. Bedenin akustiği de işin içindeydi. Bu çok etkileyici çünkü tüm yaşanılanların bir anlamda kendi hafızası var. O hafıza ses yoluyla bize ulaşıyor.

Senaryoyu Louise Petter ile birlikte yazdınız. Ben yazım süreciniz ve yönteminizi merak ediyorum. Bir röportajda bunu “ethereal” (hayalimsi) olarak tanımlamışsınız. Yani karakterlerin güdümünde, net bir hikaye çatısı çıkarmaya çalıştığınız her seferinde bunu başaramadığınızı söylüyorsunuz. Bunun yerine senaryoda sabit bir anlatıya yerleşmeyen karakterler duygular, rüyalar ve anıların akışı üzerinden birbirine bağlanıyor. Bu yaklaşımı neden seçtiniz? 

Evet, senaryoyu yazarken bir olay örgüsü kurmaya ya da karakterleri netleştirmeye çalıştığım anda benim ilgilendiğim her şey kayboluyordu. Ben daha çok hafızanın kendisiyle ilgilendim, hafıza ile hayal gücünün birbirine nasıl karıştığıyla, adı olmayan, görünmeyen şeylerle. Bu yüzden kendimize izin vermemiz gerektiğini anladık: Zihnimizde ya da kalbimizde beliren bu imgeleri olduğu gibi yazmak istiyorduk. Sonra onları birbirine bağladık. Bu süreç çok özgürleştirici oldu, çünkü tüm dramaturji kurallarını, senaryo matematiğini bir kenara attık. Bu bir “kill your darlings” meselesi değildi, tam tersine, hiçbir şeyi feda etmemek, her şeyi filmde tutmak ve birbirine bağlamak istedik.

Bir de her zaman iki nesil atlayarak ilerledik çünkü zaman boyunca atalarımızı tanımasak bile bedenlerimize yazılmış şeyleri keşfetmek istedik. Bu yaklaşımı bulmak zaman aldı çünkü herhangi bir referansımız yoktu. Ve ayrıca şunu fark ettim: Eğer film hafızanın kendisiyle ilgiliyse, yapısı da kaygan ve çağrışımsal olmalı. Çünkü hafıza güvenilmez bir şey. Hepimizin zihninde aslında hiç yaşanmamış ama kimliğimizi şekillendiren imgeler var. Bunu filmde de görmek istedim; gerçekten oldu mu olmadı mı asla emin olamamak.

Travmayla uğraşırken de bu var. Bazı resimler ortaya çıkar ama gerçek olup olmadığından emin olamazsınız. Çünkü gerçek olabileceğine inanamazsınız. Ama o imgenin ardındaki duygu çok güçlüdür. Tıpkı rüya gibi; uyanırsınız, aşırı gerçek hissettirir ama sonra bunun sadece bir rüya olduğunu anlarsınız. Travmada da bazen aynısı olur. Biz de bu hissi, bu bedensel deneyimi yakalamak istedik. Hikaye anlatmaktan çok, bir beden hafızası gibi hissedilen bir film yapmak...

Biraz da mekandan bahsedebilir misiniz? Altmark bölgesindeki çiftlik evi dikkat çekici, sanki mekanın da kendi hafızası var. Orayı nasıl buldunuz?

Bu aslında tamamen tesadüf oldu. Uzun süre Louise (Petter) ile belli başlı sorular üzerine düşünüyorduk: zaman boyunca bedenlerimize neler yazılıyor? Biz daha doğmadan önce bizi belirleyen şeyler ne? Kuşaklar arası travmaya dair birçok küçük hikaye ve olgu topladık. Ama bunu filme nasıl dönüştüreceğimizi bilmiyorduk, daha çok roman gibi duruyordu. Hatta bir ses enstalasyonu ya da romana dönüştürmeyi de düşündüm ama tabii asıl film yapmak istiyordum. 

Sonra pandemi oldu ve şehirden kaçıp kırsala gittik. Orada yazmaya çalışıyorduk ama aslında daha çok yaptığımız çiftlikte oyalanmak. Orası yaklaşık 50 yıldır terk edilmiş bir yerdi. Odadan odaya dolaşıp ev sahibinin bıraktığı eşyaları bulup onlarla takılabiliyorduk. Orada fotoğraflar da bulduk. Çok ilham vericiydi. “Bu mekan tüm bu sorular için bir hazne olabilir” diye düşündük. Mekanın kapalı, dış dünyadan izole bir yapısı vardı. İçeri girdiğinizde hem çok aydınlık ve sıcak hem de tuhaf karanlık bir his veriyordu. Bir huzursuzluk... Sanki bu yer çok şey görmüş gibi bir his.

Son olarak, film kuşaklar arası kadın deneyimi üzerine kurulu ve filmdeki kadınları (Alma, Erika, Angelika, Lenka) sanki tek bir figürün farklı varyasyonları gibi düşündüm. Bu süreçte sizi yönlendiren belirli kadınlar oldu mu?

Aslında filmi kadınların gözünden anlatmak gibi bir niyetimiz yoktu. Bu tamamen araştırma sürecinde ortaya çıktı. Kadınlar tarafından yazılmış iki kitap bulduk ve bunlar erkeklerin yazdıklarından çok farklıydı. Kadınların metinleri neredeyse pastoral, kayıp bir çocukluk anlatısı gibiydi. Ama aralarda çok sarsıcı cümleler vardı ve aynı gündelik tonla yazılmıştı. Baba piposunu dolduruyor, anne çamaşır yıkıyor, çocuklar samanların arasında oynuyor derken arada şöyle cümleler çıkıyordu: Bir hizmetçinin “tehlike olmasın diye” evlendirilmesi gerektiği ya da bir kadının “Bir hiç için yaşıyorum” demesi...

Bu metinleri okurken ürperdik ve erkeklerle kadınlar arasında travma aktarımı açısından bir fark olduğunu fark ettik. Şiddet elbette erkeklerin bedenine de yazılıyor ama bu spesifik deneyimler daha çok kadınlara özgüydü. Bu yüzden onları merkeze almaya karar verdik. Çünkü kadınların hikayeleri çoğunlukla tarihin kenarında kalmış. Bu bakışı benimsedim. Yoksa bizi tarih boyunca etkileyen kadınlar, sohbetlerimiz ve keşfettiğimiz çok hikayeler oldu. Sonuçta yaklaşık iki yıl süren konuşmalarımızın sonunda buraya vardık.

Düşüşün Tınısı, 24 Nisan’da MUBI’de gösterime giriyor.