Kimseyi ilgilendirmeyen sırlar: Banksy'nin kim olduğunu nasıl (ve neden) öğrendik?

Sokak sanatçısı Banksy, dünyanın en popüler sanatçılarından biri. Şimdiye dek onun hakkında bildiklerimiz ise ünüyle ters orantılıydı. Birleşik Krallık'ın Bristol kentinden olan sanatçının protest eserlerinin değeri yıllar içinde on milyonlarca dolara ulaştı; müzelerde sergilendi. Ancak kendisi, bildiğimiz kadarıyla, hiçbir sergisine katılmadı.

• Yani, kim olduğunu bilmiyorduk. Aslına bakılırsa bu cümleyi yazdıktan sonra duraksadım. Kim olduğunu bilmiyor muyduk gerçekten? Ya da bu ne kadar önemliydi?

Kiev’e, Filistin’e, katliamlara, savaşlara ses çıkaran, iktidarları sanatıyla eleştiren Banksy’i tanımıyor değildik aslında, sadece suretini bilmiyorduk. Bir ankette İngilizler onu Rembrandt ve Monet’den daha popüler bulmuştu. Başka bir ankette “Balonlu Kız” eseri Britanya’nın ürettiği en sevilen sanat eseri seçilmişti. 2010’da TIME dergisi ise onu dünyanın en etkili insanları arasında sıralamıştı.

^{Balonlu Kız, Banksy}

Banksy’nin sanatının kalbinde politik ve toplumsal bir itirazın yattığını biliyorduk. Savaşın yıkımı, devlet şiddetinin ağırlığı, kapitalizmin aşındırıcı dili, göçün kırılganlığı ve otoritenin gölgesini, ince bir ironiyle, yer yer kararan bir mizahla ve alışıldık imgeleri tersyüz eden beklenmedik şekillerde karşımıza çıkarıyordu sanatçı. Dünyanın büyük şehirlerinden birinde bir sabah ansızın yeni bir Banksy işiyle karşılaşmak mümkündü.

Ancak bunlar geride kalmış olabilir, çünkü sanatçının alamet-i farikası olan anonimliği artık elinden gitti. 

Reuters, Banksy'nin peşinde

Sanat dünyasının "Banksy kim?" sorusunun peşinden koşmaya başlaması yeni değil. Uzun süre Massive Attack grubunun solisti Robert Del Naja olduğu öne sürüldü. Kimileri eserlerinin arkasında tek bir insan değil bir sanatçı kolektifi olduğunu iddia etti.

Reuters ekibi son yılların en dikkat çeken araştırmasına imza attı ve Banksy’nin "maskesini düşürdü." Simon Gardner, James Pearson, Blake Morrison imzalı bu kapsamlı araştırma, 2022’nin sonlarına doğru, Kiev’in yakınlarındaki Horenka köyünde, bombalanmış bir apartman binasının önünde görülen çizimle başlamıştı.

Duvardaki çizimde yaşlı bir adam küvette yıkanırken görülüyordu. Bu, Banksy’nin Ukrayna'daki işlerinden biriydi. Ancak daha büyük bir soru vardı: Banksy savaş bölgesine nasıl gidebilmişti?

Reuters ekibi köye gitti, köyün sakinleriyle konuştu ve apartmana gelen bir ekibin kısa sürede bir duvar resmi yaptığını öğrendi. Resmi yapan iki kişi maskeliydi, onlara eşlik eden üçüncü kişi ise protez bacaklarıyla daha fazla dikkat çekiyordu.

Haberciler, ipin ucunu yakalamıştı ve bırakmaya da hiç niyetleri yoktu.

'Suçu: Billboard boyama'

Gazeteciler, bir dönem Banksy ile çalışmış ya da onu ve eserlerini yakından takip eden isimlerle görüştü. Her görüşmede sanatçının kimliğini öğrenmeye bir adım daha yaklaşıyorlardı. Banksy’nin kimliğine dair yayımlanan önceki araştırmalar, fotoğraflar derken ekip, yıllar önce yaşanan kriminal bir olaya bile ulaştı.

• Takvimler 2000 yılını gösterirken Banksy, New York’ta bir reklam panosunu boyarken polise yakalanmıştı. Eylül ayında New York Moda Haftası düzenlenirken boyadığı pano ise bir Marc Jacobs reklamıydı.

Zarar 1.500 doların üzerinde olduğu için dava “ağır suçlar” kapsamında ele alınmak istenmişti. “Suçlu” bir kamu avukatını aramış, aynı gün pasaportunu geçici bir süreyle teslim etmeyi kabul ederek serbest bırakılmış ve sonradan 1.500 dolar kefalet ücretiyle pasaportunu teslim almıştı. 310 dolar ceza ve 5 gün kamu hizmeti cezasını da tamamlamıştı.

Ancak Banksy, bu “suçunun” ona çok daha pahalıya patlayacağından habersizdi. Zira Reuters araştırmasının kilit noktalarından biri bu vaka oldu. Gözaltına alınan kişinin el yazısıyla yazdığı itiraf metni, Robin Gunningham’a aitti.

Hikaye başladığı yere döner

Reuters ortaya çıkan bu belgeyi, “Banksy’nin gerçek kimliğini tartışmaya yer bırakmayacak şekilde ortaya koyuyordu” sözleriyle tanımlıyor. En sonunda Banksy'nin Bristol doğumlu 51 yaşındaki Robin Gunningham olduğu ortaya çıktı. 

• Fakat bitmedi. Gunningham'ın deşifre olmamak için ismini İngiltere’nin en yaygın isimlerinden David Jones olarak değiştirdiğini de ortaya çıkardı gazeteciler.

Ve daha sonra hikayenin başladığı yere döndüler: 2022 yılına, Ukrayna sınırına. Sınırdan geçen üç isim vardı: Giles Duley, Robert Del Naja ve David Jones. Üstelik kaynaklara göre bu kişinin doğum tarihi Gunningham’la aynıydı: 1973. Memleketi de aynıydı: Bristol.

Reuters, Banksy'nin Robin Gunningham olduğunun ve sonradan ismini David Jones olarak değiştirdiğinin "su götürmez" olduğunu iddia ediyor ancak sanatçının avukatı Mark Stephens, Reuters’a yazdığı mektupta, araştırmadaki birçok ayrıntının doğru olmadığını savunuyor. 

Stephens, sanatçının kimliğini doğrulamaktan ya da yalanlamaktan kaçınarak yazdığı mektupta, bu haberin yayımlanmaması gerektiğini çünkü Banksy'nin mahremiyetinin ihlal edilmesinin hem sanatına zarar vereceğini hem de onu tehlikeye atacağını yazıyor. Avukat, anonim kalmanın kişisel bir tercih olmaktan öte toplumsal bir işlevi olduğunu şu sözlerle aktarıyor:

“Anonim olarak ya da takma adla çalışmak ifade özgürlüğünü korur. İnsanların siyaset, din ve sosyal adalet gibi hassas konularda misilleme korkusu olmadan konuşmasını sağlar.”

Bu haber kamu yararını gözetiyor mu?

Öte yandan Reuters, bu mektubun ardından yine de araştırmayı yayımlama kararı aldı. Habercilik 101: Kamu yararı her şeyden önce gelir. Reuters haberi yayımlama gerekçeklerini ve peşine düştükleri kamu yararını şu sözlerle açıkladı: 

“Banksy gibi kültür, sanat piyasası ve uluslararası politik tartışmalar üzerinde bu kadar güçlü ve kalıcı etkiye sahip bir figürün kimliğinin anlaşılması kamusal bir çıkar meselesidir. Toplumsal ve politik tartışmaları şekillendiren kişi ve kurumlar denetime tabidir. Ve Banksy’nin anonimliği—bilinçli, kamusal ve ekonomik bir unsur olarak—bu denetimin dışında kalmasını sağlamıştır.”

Ekip, buna örnek olarak da Banksy'nin Londra’daki Kraliyet Adalet Sarayı’nın duvarına yaptığı çizimden sonra ceza alıp almadığının açıklanmamasını örnek gösterdi.

Artık Banksy’i tanıyoruz, peki şimdi ne oldu?

Reuters’ın da değindiği gibi birçok sanat eleştirmeni, anonimliğin Banksy’nin popülerliğinde büyük rol oynadığı görüşünde. Kendisi de birçok röportajında anonim kalmasının eserlerine daha çok dikkat çektiğini söylemişti.

Banksy’nin yarattığı gizem, insanı cezbediyor. Öyle ki 2010’da TIME dergisi onu dünyanın en etkili insanlarını arasında saydığında bile derginin kapağına yüzünü gizleyerek çıktı Banksy. Herkesin elindeki telefonlarla hayatını gözler önünde yaşadığı bu çağda o “İnsanlar özel hayatlarını paylaşmaya neden bu kadar hevesli, anlamıyorum” diyordu. 

• Bu gizlilik, onu daha arzulanabilir kılmanın yanı sıra sanatını daha kolay icra etmesini de kolaylaştırıyordu. Bir güvenlik kalkanıydı anonimliği. 

Banksy’nin kim olduğunu—her ne kadar teyit edilmese de—artık biliyoruz. Öte yandan bir gazeteci olarak Reuters'ın araştırmasını imrenerek okusam da bu haber beni, sanatçının 2024 yılında Londra’da bir keçi çizimiyle başladığı hayvanlar serisi kadar bile heyecanlandırmadı. Bu hissiyatı paylaşan başkaları da olmalı ki ajansın araştırmasına birçok tepki de geldi.

Zira Banksy'nin kimliğinin açığa çıkması, uzun süre gizli kalan pek çok sır gibi cezbedici ve merak uyandırıcıydı. Ancak öğrenen kişilerin hayatında hiçbir şey değişmedi, aslına bakılırsa pek de kimseyi ilgilendirmiyordu.

Günün sonunda ne Banksy bundan sonra dergi sayfalarını süsleyen boy boy fotoğraflarla kendini anlatmaya başlayacak ne de kimliğinin açığa çıkması duvarlardaki izlerinin önüne geçecek gibi görünüyor. Neticede onu belirleyen, yüzü değil, kamusal alandaki etkisiydi.

Şimdiyse aklımda tek bir soru dönüp duruyor: Banksy’nin bir sonraki eseri ne olacak?