19. Yüzyıl Sonlarında ve 20. Yüzyılın Başlarında Halep’te İktisadi Temelli Toplumsal Hareketlilikler: Açlık, Yoksulluk, Şiddet

Yazı: Hamza Erdem

19. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu’nun hem iktisadi hem de siyasi olarak değişim yaşadığı bir yüzyıl olmuştur. Bu değişimde tetikleyici bir unsur olarak Avrupa kapitalizminin etkisi oldukça büyüktür. Osmanlı’nın Avrupa ile entegre olmaya başlamasının ardından iktisadi ve siyasi kurumlar, klasik sistemin dışına çıkmış ve İmparatorluk’ta yeni rüzgârlar esmeye başlamıştır. 1820’lerden itibaren artmaya başlayan Avrupa sermayesinin yoğunluğu, merkezi devlet ve toplum üzerinde etkili olmuştur. Sermayenin yoğunlaşması ve tahakkümü, aynı zamanda merkezi devletin, toplumsal yapılar üzerindeki etkisini azaltmış ve Osmanlı toplumunda ilişkiler değişmiştir.(1) Özellikle İngiliz Ticaret Antlaşması (1838) ve Tanzimat Fermanı (1839), Osmanlı İmparatorluğu’nun kapitalizmle doğrudan ilişki kurduğu iki önemli olaydır. Baltalimanı Antlaşması olarak da bilinen İngiliz Ticaret Antlaşması, Osmanlı sanayisinin gelişimine engel olduğu düşüncesine yol açmıştır.(2) Avrupa ile bütünleşmenin bir sonucu olarak görebileceğimiz Tanzimat Fermanı da, İmparatorluk’ta liberal iktisadi süreçlerin sürdürülebilmesi için hazırlanmış hukuki bir metindir. Dolayısıyla gerçekleşen bu iki önemli olay Osmanlı iktisadi hayatında ve toplumunda dönüşümlere yol açmıştır. Tanzimat Fermanı’nın gayrimüslim kesime sağladığı avantajlardan rahatsız olan Müslümanlar, ticaret antlaşması karşısında rekabet edemeyen zanaatkârlar ve Avrupa şirketleri altında çalışan işçiler,(3) tepkilerini çeşitli yollarla dile getirmişlerdir. Bu bağlamda Osmanlı’nın kapitalizmle tanışması ve Avrupa sermayesinin İmparatorluk üzerindeki etkisi, toplumsal olaylar incelendiğinde daha iyi anlaşılmaktadır.