Ali Suat Bey’in Suriye ve Irak Gözlemlerini Osmanlı Bürokrasisinin Islahat Anlayışı Perspektifinden Okumak

İkinci Meşrutiyet döneminin ilk yıllarında Osmanlı devletinin Necid ve Amare mutasarrıflığı görevlerini yapmış olan Ali Suat Bey’in (1869-1933), görev yaptığı bölgelerde ve gidiş ve dönüş yolculukları esnasında tanık olduklarını anlattığı seyahat notları, 2019 yılı sonlarında Büyüyenay Yayınları tarafından, Bir Osmanlı Bürokratın Suriye, Irak ve Arabistan Seyahatnamesi başlığıyla yayınlandı.¹ Mevcut haliyle metin, ilki birbirini izleyen gazete yazıları bütünü, ikincisi ise müstakil bir kitap olmak üzere iki kısımdan oluşuyor. Nitekim Seyahatlerim başlıklı ikinci kısım, yazarın 1911 yılında kaleme aldığı ve 1914 yılında aynı isimle yayınladığı kitabın transkripsiyonu iken, Necit’e Doğru başlıklı ilk kısım, Ali Suat Bey’in 1909 yılında Necid’deki görev yerine giderken muhtelif Suriye ve Irak şehirleri ve kasabalarında tanık olup günlüğüne yazdıklarının 1911 yılından itibaren Tanin gazetesinde bu başlıkla tefrika halinde yayınlanmasıyla ortaya çıkan yazılar bütününden oluşuyor.

Büyüyenay Yayınları’nın tek bir eser kapsamında birleştirdiği bu iki kısım arasında hem dil ve üslup, hem de içerik yönünden belirgin farklar görülebilmektedir. Devlet memurluğu görevinin yanı sıra şair de olan Ali Suat Bey’in güçlü bir edebi dille kaleme aldığı Seyahatlerim, özellikle Medine ziyaretinin anlatıldığı kısımda yazarın iç-manevi dünyasının derinliklerine ışık tutmakta, yahut Kerbela’da Fuzuli’nin kabrine yapılan ziyaretin anlatıldığı kısımda hem Fuzuli’ye hem de genel olarak şiir ve edebiyata dair özgün değerlendirmeler içermektedir. Ali Suat Bey’in Necid mutasarrıflığı görevine başlamak üzere yaptığı uzun yolculuğu anlatan Necit’e Doğru başlıklı ve daha erken tarihli kısım ise tamamen farklıdır. Yazarın söz yerindeyse büyük bir “kültür şoku” yaşadığı izlenimini veren bu kısmın genişçe bir kısmı Arap vilayetlerinin geri kalmışlığıyla ilgilidir ve bu yer yer sert, hatta ağır bir dille ifade edilmektedir. Bölgenin içinde bulunduğu durum ise bazı yerlerde Sultan II. Abdülhamid döneminin bıraktığı mirasla ilişkilendirilse de, metinlere sık sık ahalinin kendisini de suçlayan ve bölge halkının taşıdığı, içkin olduğu varsayılan olumsuz özelliklerden dem vuran bir dil hakim olmaktadır.