Eski Köye Yeni Adet / Av. Cem Şanap & Stj. Av. Öykü Subaşı
Herkese selamlar!
“Eski Köye Yeni Adet” bülteninin 19. sayısına hoş geldiniz! Önceki sayımızda mülteci sınıflandırmalarına ve toplumun mültecilere bakışına yer verdik. Bu sayımızda ise genetik testlerin üzerinde duracağız.
Bazı Gizemler Gizli mi Kalmalı?
Dikkat! Birazdan okuyacaklarınız spoiler içerir!

Bir donör aracılığıyla dünyaya geldiğinizi düşünün. Hayatınızı biyolojik akrabalarınızı merak ederek geçirirdiniz değil mi? Peki, akrabalarınızın kim olduğunu öğrenme fırsatınız olsa, bu fırsatı kullanır mıydınız? Birçoğunuz bu soruya rahatça “evet” cevabını vereceksiniz. Oysaki, bu Pandora’nın kutusunun içinden başka ne gibi sürprizler çıkabileceğini bilseydiniz, belki de kutuyu hiç açmazdınız.
Olayımızda da her şey, kutuyu açışının ardından geleceklerden şüphesiz Jacoba Ballard’ın, biyolojik akrabalarını bulmak için DNA testi yaptırmasıyla başladı. Suni döllenme yoluyla dünyaya gelen Jacoba, doğumu için Doktor Donald Cline’a bir teşekkür (!) borçluydu. ABD’de bir doğurganlık kliniğinde çalışan Dr. Cline, çocuk sahibi olmaya çalışan hastalarında gizlice kendi spermini kullanıyordu. Bu süreçte düzinelerce kadını hamile bırakan Cline’ın sırrı, yıllar sonra Jacoba’nın yarı kardeşleri ile iletişime geçmesiyle açığa çıkıyor ve Netflix bu hikâyeyi belgeselleştiriyor.
Şimdiyse başka bir olayı ele alalım. Küçük bir çocukken ailenizin öldürüldüğünü ve katilin yıllar sonra hâlâ bulunamadığını düşünün. Adaletin yerini bulması ve katilin cezasını çekmesi için her türlü yöntemin denenmesini isterdiniz değil mi? İşte, ahlâkiliği ve hukukiliği tartışılır yöntemlerle de olsa, bir dönemin ünlü seri katil ve tecavüzcüsü Joseph James DeAngelo Jr.’ın kimliği -nam-ı diğer Golden State Killer- 40 yılı aşkın bir süre sonra tespit edildi.
Bu iki hikâyenin ortak yanı, gerçek olmalarının yanı sıra, arkalarındaki gerçeklik perdesinin genetik testler sayesinde aralanması. Örneğin DeAngelo, genetik testler olmasa, belki de hiç yakalanmayacaktı. Öyle ki, söylediğine göre eşi bile 3 çocuğunun babası eski polis memuru kocasından hiç şüphe etmemişti. Hatta Doktor Cline da belki hâlâ mesleğini icra ediyor olacaktı.
Geçmişte genelde kalıtsal hastalıkların tespitinde kullanılan genetik testlerin “doğrudan tüketiciye yönelik” olanları artık git gide yaygınlaşmaya başladı. İnsanlar kökenlerini öğrenmek, akrabalarını bulmak gibi birçok sebepten bu testleri yaptırabiliyor. Aslında hepimizin merak ettiği bu soruların cevaplarını açığa kavuşturan genetik testler, özellikle evlat edinilen veya aile üyelerini kaybeden kişiler için oldukça önem taşıyor. Kimi zaman ise bu testler, istenmeyen sırların açığa çıkmasına neden olabiliyor. Bu yüzden eşinin kendisini aldattığını öğrenen ve boşananların sayısı oldukça fazla.
En Büyük Hazinemiz: Bilgi
Genetik mahremiyet

Genetik testler, karanlıkta kalan birçok mevzuyu -olumlu ya da olumsuz- aydınlığa çıkarabilir. Örneğin, ilaçla tedavisinin oldukça pahalı olması sebebiyle sıkça kampanyaları karşımıza çıkan SMA hastalığını duymuşsunuzdur. Taşıyıcı anne ve babadan çocuğa geçen bu hastalığı önlemenin aslında çok kolay bir yolu var: genetik testler. Bu konuda farkındalığın artması sayesinde Ankara’da yeni evlenecek kişiler ücretsiz SMA testi olabiliyor. Böylece çiftler dünyaya bir bebek getirmeden önce taşıyıcı olup olmadıklarını öğrenebiliyor.
Bunun yanı sıra, araştırmacı genetik şecere (investigative genetic genealogy) adı verilen bir yöntem ile doğrudan tüketiciye yönelik genetik test hizmeti sunan şirketlerin depoladığı bilgiler kullanılarak suçlarda şüpheli ve mağdurlar tespit edilebiliyor. Böylelikle faili meçhul vakalar yıllar sonra çözülebiliyor, mağdurlar biraz da olsa adalete kavuşabiliyor.
Genetik testlerin olumsuz yönleri arasında ise veri gizliliği konusu, etik ve hukuki tartışmalar öne çıkıyor. Doğrudan tüketiciye yönelik genetik test hizmeti sunan şirketlerin bir veri ihlâli ile karşı karşıya kalması durumunda ne gibi sıkıntılar yaşanabilir? Bu şirketler verilerinizi kimlerle ne kadar paylaşabiliyor? Örneğin, polislerin DeAngelo’yu yakalamak için bu şirketlerin gizlilik politikalarını ihlâl ederek -arama emri almaksızın- DNA test sonuçlarını incelediği öne sürülüyor.
Bu noktada, sadece bir şirket çalışanının inisiyatifiyle, bir polis memurunun başına buyruk hareketiyle gündeme gelebilecek mahremiyet sorunlarını düşünün. İleride doğrudan tüketiciye yönelik genetik testlerden yaptırmayı düşünürseniz risklerini iyi tartıp şirket gizlilik politikalarını dikkatlice okumayı unutmayın!
Bir Soyağacından Fazlası!
Genlerimiz bizimle ilgili neleri ele veriyor?

Hayatınızın bir döneminde biyoloji -veya Miras hukuku- dersi aldıysanız yüksek ihtimalle daha önce bir “pedigree” çizmişsinizdir. Türkçe karşılığı soyağacı (şecere) olan “pedigree”, birinin soyundan olan bireyleri ve bu bireylerdeki belli kalıtımsal özellikleri gösteren bir tablodur. Bu tabloda kişiler, üstsoy ve altsoylarına dikey çizgilerle, eşlerine ise yatay bir çizgiyle bağlanır. “Soyağacı”nda erkekler kare, kadınlar ise daire çizilerek gösterilir.
Tarihi 15. yüzyıla uzandığı düşünülen “pedigree” kelimesinin kökeni konusunda birkaç teori mevcut. Kelimenin Eski Fransızca’da “turna kuşunun ayağı” anlamındaki pied de grue söz öbeğinden türediği tahmin ediliyor. Bu teorinin temelinde ise eskiden soyağaçlarında halefiyetin bir kuş ayak izini andıran çatallı bir işaretle belirtildiği düşüncesi yatıyor.
DNA testlerini, “pedigree”nin çok daha gelişmiş bir versiyonu olarak düşünebilirsiniz bir nevi. Bu testler yalnızca biyolojik akrabalarınızı, taşıyıcı olduğunuz hastalıkları göstermekle kalmaz, aynı zamanda karakteriniz ve huylarınızla ilgili birçok ipucu da verir. Bu testler, kendinizle ilgili birçok özelliği; uyku ve kilo durumunuzu, kafein ve alkol ile ilişkinizi açıklayabilecek birçok bilgi içerir.
Mevzuata Uyum Haritanız
Teknolojinin hukuka entegrasyonu

Kişisel verilerimizi toplayan şirketlerin, ileride doğması olası sorunları engellemek için ilgili mevzuata ve bu mevzuattaki değişikliklere hızlı bir şekilde uyum sağlayabilmesi gerekiyor. Hâlbuki uygulamaya baktığımızda birçok şirketin bu uyum süreci için gerekli donanıma sahip olmadığını görüyoruz. Birçoğunun hukuk departmanı ve hatta yeterli sayıda avukatı mevcut değil. Öyleyse günümüzde şirketler, kişisel verilere ilişkin yasal yükümlülüklerini nasıl doğru bir şekilde yerine getirebilir?
2017’de kurulan bir risk yönetimi aracı olan Caetra.io, GDPR gibi kişisel verileri koruma mevzuatına uyum süreçlerini müşterileri için otomatikleştiriyor. İlgili yasal düzenlemeler güncellenince ve yükümlülükler değişince şirketleri bu durumdan haberdar ediyor. Bu şekilde, şirketlerin hukuk müşavirlerine bağımlılığını azaltarak mevzuata uyum süreçlerini daha az zahmetli ve maliyetli olarak yönetebiliyor.
Bu teknoloji, şirketleri hukuki problemlerden kurtarıp avukatların üzerindeki yükü hafifletebilir. Hele ki, Türkiye’de henüz avukatlar bile bu görece yeni mevzuata uyum sağlayamamışken böyle bir girişim herkes için oldukça rahatlatıcı olabilir!
Bu sayımızda genetik testlerin olumlu ve olumsuz yanlarını ele aldık. Bir sonraki sayımızda ise kadın haklarına değineceğiz. Artık her ayın ilk pazar günü yeni sayılarımızla sizlerle olacağız. O zamana dek kendinize iyi bakın!
Yeni sayımızdan anında haberdar olmak için abone olmayı unutmayın!

