Spektrum'dan herkese merhaba,
Bu sayıda Avrupa Dış İlişkiler Konseyi Direktörü Mark Leonard, Münih Güvenlik Konferansı'ndan notlarını aktardı. Yükselen Çin-ABD gerilimi üzerinden devletlerin kalabalıklara oynamaya başlamasını ve diplomasinin bir kenara itilmesini anlattı.
Boğaziçi Üniversitesi Uluslararası İlişkiler ve Siyaset Bilimi yüksek lisans öğrencisi Defne Seymen ise ifade özgürlüğünün korunması ve sansür arasındaki sınırı tartıştı.
Yarın yeniden yayına başlayacak Seçim 2023 bülteninde görüşmek dileğiyle,
Bartu Özden
Çete diplomasisi
Münih Güvenlik Konferansı'ndan notlar: Günümüzde tüm ülkeler iç politikaya oynadığı için gerçek diplomasi kenara itilmiş durumda.

MÜNİH - Sağlam ve ileriye dönük bir dış politika hala mümkün mü? Geçen hafta Münih Güvenlik Konferansı'nda bir araya gelen devlet yöneticileri, diplomatlar, istihbaratçılar ve akademisyenlerle konuşurken bu soruya evet cevabı vermekten şüphe duydum.
ABD-Çin ilişkilerini düşünün. Daha bir ay önce Çin Başbakan Yardımcısı Liu He, bazı gözlemcilerin Batı'ya yönelik bir “cazibe saldırısının” parçası olarak gördüğü uzlaştırıcı bir konuşma yaptı. Bunun ardından pek çok kişi ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken'in bu ay Çin'e yapmayı planladığı ziyaretin, Liu'nun Hazine Bakanı Janet Yellen ile kısa süre önce yaptığı görüşmeye ve Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ile ABD Başkanı Joe Biden'ın kasım ayında Bali'de yaptıkları baş başa görüşmeye dayanarak gerilimi daha da azaltacağını umdu.
Her iki tarafın da rekabete bir sınır koymaya istekli görünmesi, yanlış anlamalara ya da kazara gerilimin tırmandırılmasına karşı korunmak için daha sık temasa ihtiyaç duyulduğunun farkında olmalarından kaynaklanıyor. Ancak daha sonra Çin'in balonla izleme stratejisi, her türlü yumuşama fikrini sona erdirdi. Büyük zeplin ABD hava sahasında sürüklenirken, Biden yönetimi soğukkanlılığını korumaya çalıştı; ancak kamuoyu kısa sürede ulusal güvenlikle ilgili karar alma süreçlerindeki ağırlığını ortaya koydu.
Televizyonda, Twitter'da ve diğer medya kanallarında Biden'ı eleştirenler onun itidalini zayıflık olarak yorumladı. Çok geçmeden Blinken'ın Pekin gezisi ertelendi. ABD ordusu, ortaya çıktıktan bir hafta sonra balonu düşürdü ve ardından ABD hava sahasında tanımlanamayan üç cismi daha imha etti. Daha sonra, bu cisimlerin hepsinin büyük olasılıkla "iyi huylu" olduğu kabul edildi. Buna karşılık Çinli savunma yetkililerinin ABD'li mevkidaşlarının telefonlarına çıkmayı reddettiği bildirildi.
ABD, 'yakın tehdit' istihbaratı üzerine hareket etmiyordu. Herhangi bir günde havada binlerce balon süzülebilir ve ABD istihbarat topluluğu da söz konusu cisimlerin fiziksel bir tehdit oluşturmadığı konusunda hemfikir olabilir. Ancak Biden yönetimi Amerikan kamuoyunun gözünde güçlü görünme ihtiyacı hissetti ve şimdi ABD-Çin ilişkileri eskisinden de daha sarsıntılı bir zeminde.
Balonun düşürülmesi, George Orwell'in 1920'lerde Burma'da bir fili vururken yaptığı dokunaklı tasviri çağrıştırıyor:
Genç Orwell'ın eline bir tüfek tutuşturulur ve haydut bir fili avlaması söylenir, ancak hayvanın aslında oldukça zararsız olduğunu görür. Yine de, yerel halkın önünde kararlı görünmek için onu vurmak zorunda hisseder. "Benim tüm hayatım, her beyaz adamın Doğu'daki hayatı gibi" diye düşünür ve "Gülünç duruma düşmemek için verilen uzun bir mücadeleydi." diye de ekler.
Dünyanın iki süper gücü arasında açık ve dürüst bir diyalog hiç bu kadar gerekli olmamıştı. Ancak her zaman, özellikle de Twitter ve anlık haber uyarılarıyla yönlendirilen ve gerilimi daha da tırmandıran bir medya ortamında güç sinyali verme ihtiyacı diplomasiyi son derece zorlaştırıyor. Xi her ne kadar eleştirel medyadan ve iç muhalefetten korunuyor olsa da, o da asla geri adım atmaması için artan bir baskıyla karşı karşıya.
Jin Canrong gibi yüksek profilli Çinli akademisyenler giderek daha milliyetçi açıklamalar yapıyor. Örneğin, ABD Temsilciler Meclisi Başkanı Kevin McCarthy'nin Tayvan'a yapmayı planladığı ziyareti gerçekleştirmeye kalkması halinde uçağının düşürülmesini talep ediyor.
Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Konseyi Üyesi Wang Yi Münih'te bir araya gelen dış politika uzmanlarına hitap ederken lafı dolandırmadan konuştu. ABD’nin balona verdiği tepkiyi "inanılmaz, neredeyse histerik" olarak yorumladı. “Uluslararası hukuku açıkça ihlal eden aşırı güç kullanımı teşkil ediyordu.” dedi. Konferans sırasında Blinken ve Wang arasında alelacele düzenlenen bir toplantı sadece karşılıklı suçlamaların artmasına neden oldu.

Getty Images
Günümüzün jeopolitik çalkantılarını anlamak için büyük güçlerin ve üst düzey stratejistlerin ötesine bakmak gerekiyor. Bunların yerine artık sürücü koltuğunda kamuoyu oturuyor gibi görünüyor. Ve bu küresel bir olgu. Güney Asya, Güneydoğu Asya ve Sahra Altı Afrika'daki insanlar internete eriştikçe seslerini duyuruyor ve hükümetlerini, görüşlerini dış politika kararlarına dahil etmeye zorluyor.
Daha da önemlisi, Küresel Güney'deki insanların çoğu dünyayı Batı'dakilerden çok daha farklı görüyor. Avrupa Dış İlişkiler Konseyi tarafından yapılan yeni bir ankete göre Avrupalılar ve Amerikalılar Rusya'ya karşı daha şahin bir yaklaşım sergilerken ve Ukrayna'nın tüm topraklarını geri almasını isterken, Çin, Hindistan, Türkiye ve (elbette) Rusya'daki insanlar, Ukrayna'nın yenilgisi anlamına gelse bile savaşın bir an önce sona ermesini istiyor.
Küresel düzenin şekli konusunda daha da büyük bir uçurum ortaya çıkıyor. Avrupalılar ve Amerikalılar, Çin ve Batı arasında bölünmüş iki kutuplu bir dünyanın ortaya çıkacağını ve diğer birçok ülkenin Soğuk Savaş döneminde olduğu gibi "kararsız devletler" olarak işlev göreceğini öngörüyor. Ancak Çin'deki pek çok kişi de dahil olmak üzere diğerleri, dünyanın parçalanmaya doğru gittiğini ve birden fazla gücün nüfuz için yarıştığını düşünüyor. O halde soru, hangi rakip bloğun seçileceği değil, kendi çıkarlarını korumak için herkesle pragmatik bir şekilde nasıl çalışılacağıdır. Çoğu ülke, başkaları tarafından yazılmış bir melodiyi çalmak yerine kendi şarkısını söyleyebilmek istiyor.
Wang, Münih'teki konuşmasına bakılırsa bunu ABD Başkan Yardımcısı Kamala Harris'ten daha iyi anlamış görünüyordu. Harris ve de diğer Amerikalı konuşmacılar dünyanın geri kalanını demokrasi fikrinin arkasında toplamaya çalışırken, aynı zamanda Rus savaş suçlarının yargılanması için mahkemeler kurulması çağrısında bulundu. Ancak bu söylem Doğu Avrupa'da ne kadar hoş karşılanırsa karşılansın, dünya genelinde pek çok kişiyi daha da yabancılaştırma riski taşıyor. Bu ülkeler sadece çifte standardın söz konusu olduğunu düşünmekle kalmıyor, aynı zamanda kendilerinin sebep olmadığı bir çatışmada taraf seçmeye zorlanmaları fikrini de yadırgıyorlar.
Buna karşın Wang, tüm ülkelerin kendi yollarını seçebilmeleri gerektiğini savundu ve hatta kurnazca "Avrupa'nın stratejik özerkliğini" desteklediğini ifade etti. Ukrayna için bir barış planı çağrısında bulunduğunda, Bayerischer Hof Konferans Salonu'ndaki ulusal liderler ve diplomatlardan çok dünyanın geri kalanına sesleniyordu. Rusya'nın toprak kazanımlarını sağlamlaştıracak bir ateşkesin Kiev için düşünülemez olduğunu ve bu nedenle ciddi bir öneri olmadığını mutlaka biliyordur ancak asıl amacı makul görünmek ve Ukrayna ile Batılı destekçilerini gerilimi tırmandırmakla suçlamaktı. Günümüzde tüm ülkeler - diktatörlükler bile - iç politikaya oynuyor ve gerçek diplomasi kenara itilmiş durumda.
Mark Leonard, Avrupa Dış İlişkiler Konseyi Direktörü, The Age of Unpeace (Barışsızlık Çağı) ve How Connectivity Causes Conflict (Bağlantısallık Nasıl Çatışmaya Neden Olur) adlı kitapların yazarıdır.
© Project Syndicate, 2023.
İfade özgürlüğünü korumak ve sansür
İfade özgürlüğünün korunması ile sansür arasında nasıl bir sınır çizilebilir?

“Bir ifadenin sansürlenebilir olup olmadığına nasıl karar verebiliriz?” sorusu uzun süredir aklımızı meşgul ediyor ve Twitter Türkiye’de ne zaman erişime kapatılsa gündeme geliyor. Platformun, depremlerde enkaz altında kalan ve yardım çağrısı yapan insanlara ulaşılmaya çalışılırken sansürlenmesi toplumun geniş kesimlerinde yankı uyandırdı. 21 Şubat Salı akşamı Ekşi Sözlük’e BTK tarafından getirilen erişim engeli de söz konusu tepkileri yeniden canlandırdı.
Emniyet Genel Müdürlüğü ise Twitter ve Ekşi Sözlük gibi platformlara gelen erişim engellerinin yanı sıra, depremden sonraki süreçte "dezenformasyonun engellenmesi" amacıyla 613 sosyal medya hesap yöneticisinin tespit edildiğini ve 20'sinin tutuklandığını bildirdi. Sosyal medya kullanıcıları tarafından tepki gören ve gazeteci Fehmi Koru'nun “7.5 deprem şiddetinde haber” olarak yorumladığı yasaklar Yeni Akit gibi iktidara yakın gazetelerde “Açıkça İsrail propagandası yapılan, TSK'ya başta deprem yardımlarını çaldığı iftirası olmak üzere yüzlerce iftiranın atıldığı, Araplara her türlü ırkçı hakaretin edildiği, iç savaş çığlıklarının atıldığı Ekşi sözlük adlı yerli ve milli olmayan yabancı istihbarat servislerinin güdümündeki platforma geç de olsa erişim yasağı geldi.” yorumlarıyla kutlandı.
İşin ilginç yanı, hükümetin Twitter'a ve Ekşi Sözlük’e uyguladığı sansür kınanırken, Rasmus Paludan'ın Kur’an yakma eylemine ve Charlie Hebdo'da yayımlanan "skandal" karikatüre yönelik eleştirilerin ve sansür taleplerinin de şiddeti arttı. Bir yandan Paludan'ın gösterilerine ve Charlie Hebdo çizimlerine yasak getirilmesini isterken, diğer yandan sosyal medya platformlarına getirilen engellere karşı çıkmanın tezatlığı, sansür kavramı üzerine daha derinlikli düşünmeyi bir zorunluluk hâline getiriyor.
Selçuk Türkyılmaz, Yeni Şafak’taki yazısında Charlie Hebdo'yu "demokrasi ve düşünce özgürlüğü" çatısı altına sığınarak İslam’a saygısızlık yaptığı için "terör örgütü" olmakla suçluyor. Recep Yazgan ise Diriliş Postası’ndaki yazısında söz konusu karikatürü çizen, yayımlayan ve destekleyenleri “devleti zafiyet halinde göstermeyi hedefleyen, dinden diyanetten azade kubur fareleri” olarak tanımlıyor, hem “içimizdeki” hem de dışarıdaki “alçak” düşmanlara sesleniyor. Bu sırada Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, Rasmus Paludan’ın İsveç’te yaptığı Kur’an yakma eylemine ilişkin “Müslümanları hedef gösteren ve kutsal değerlerimize hakaret eden bu İslam düşmanı provokatif eyleme ifade özgürlüğü adı altında izin verilmesini hiçbir şekilde kabul etmiyoruz. Çünkü bu bir nefret suçudur.” diyerek eylemin özgürlükler kapsamından çıkartılarak suç addedilmesine yönelik çağrılarda bulunuyor.
Bir ifade biçiminin suç unsuru olmasıyla sadece kendi inanç ve düşüncelerimize aykırı olması arasındaki sınıflandırma hatası, Türkiye'de toplumun birçok kesiminin tekrar tekrar düştüğü yaygın bir yanılgı. Türkiye’de, toplumun bazı kesimleri tarafından benimsenen değerlere veya hükümete ilişkin bir eleştiride bulunulduğunda topyekûn bir şekilde bu kişilerin “provokatör”, “terörist” veya “vatan haini” ilan edilmesi artık kanıksadığımız bir durum hâline geldi.
Toplumun bazı kesimlerini rahatsız eden ifadelerin yasaklanması mı yoksa ifade özgürlüğü şemsiyesi altında korunması mı gerektiği sorusuna toplum olarak hâlâ net bir cevap bulabilmiş değiliz. Bu tartışmanın muğlaklığı, hangi fikirlerin hapis cezasına yol açacağı hangilerinin ifade özgürlüğü altında değerlendirileceğini de belirsiz kılıyor. Öyle ki, ünlü oyuncu Feyyaz Yiğit’in depremden sonra paylaştığı “Duygularımı hapse girmeyecek şekilde ifade edemiyorum.” mesajının binlerce beğeni alıp yeniden paylaşılması birçok kişinin aynı görüşte olduğunun bir göstergesi haline gelmiştir diyebiliriz.
Söz konusu belirsizlik, Ekşi Sözlük’e gelen erişim engelinde de karşımıza çıkmakta. 400 binden fazla üyesiyle Türkiye'deki en büyük katılımcı sözlük ve ülkedeki en büyük internet topluluklarından biri olan Ekşi Sözlük, kayıtlı yazarlara çeşitli konularda bilgi ve kişisel görüş paylaşımı imkânı vererek ifade özgürlüğü için önemli bir sosyo-politik mecra oluşturuyordu.
1999'da kurulan ve “Türkiye'deki katılımcı sözlükler arasında en fazla toplam ve aylık tanım yapılan site" olan sözlüğe 21 Şubat’ta BTK tarafından getirilen erişim engelinin sebebi olarak özellikle Kahramanmaraş depremi sonrasında sitede artan dezenformasyon ve provokasyon gösterildi.
Getirilen yasak, Müslümanlara ve ezana, AFAD’a, Cumhurbaşkanı Erdoğan’a ve Erdoğan’ın damadı Selçuk Bayraktar’a hakaret eden içeriklere ev sahipliği yapması sebebiyle hâlihazırda sözlüğe tepkili olan Yeni Akit, Takvim, Yeni Şafak gibi iktidara yakın haber kaynaklarında coşkuyla karşılandı. Ekrem İmamoğlu ise Twitter hesabından yaptığı paylaşımda AK Parti'nin “3Y ile Mücadele” sloganıyla çıktığı yolda uzun bir yasaklar listesi olan bir ülke haline döndüğümüzü söyleyerek, 2002’de Erdoğan’ın “yoksulluk, yolsuzluk ve yasaklarla mücadele” vaadi ile iktidara geldiğini hatırlattı.
Ekşi Sözlük’ün erişim engeliyle uzayan ‘yasaklar listesinin’ kanuni arka planını merak eden her vatandaş, mevzuat.gov.tr sitesinden 5651 numaralı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun'u incelediğinde dezenformasyon kelimesinin bir kez bile geçmediğini görecektir. Her şeyden önce dezenformasyon, "yanlış ve yanıltıcı haber ve bilgilerin kasıtlı olarak üretilmesi ve yayılması" anlamına geliyor. Dolayısıyla hakaretler veya tahrik edici düşünce ifadeleri dezenformasyon olarak etiketlenemez ve bu ifadelere yönelik sansür sadece yankı odalarına yol açar. Söz konusu yankı odalarının artmasının son derece kutuplaştırıcı ortamlar olduklarından toplumdaki siyasi bölünmeyi daha da tetikleyeceğini belirtmek gerekir.
Bu noktada, hükümetlerin dezenformasyonu bir iç/dış düşman söylemi haline getirip getirmediği ve onunla savaşırken kendilerini yüceltip yüceltmediği sorgulanmalıdır. Bu süreçte dezenformasyonun şeytanlaştırılması ve onunla mücadelenin yüceltilmesi, insanı siyasetin öznesi ve nesnesi olmaktan çıkarıp yerine farklı gerçeklikler koyarak kamusal alanda kaymalara neden olmaktadır. Dolayısıyla Twitter'a, Ekşi Sözlük’e ve içlerindeki eleştirel ifadelere sansür uygulamak, hükümete veya hiçbir diğer partiye fayda sağlamaz, tam tersine toplum yapısına tümden zarar verir.
Deprem sürecinde devletin basiretsizliğini eleştiren tweetlerin “yanlış bilgi yayma”, “provoke etme” ve “vatan hainliği” gibi sebeplerle sansürlenmesi ve Erdoğan tarafından 'sonradan ilgilenilmek üzere not edilmesi', devlete de devletle bütünleşmiş olan iktidar partisine de toplumun içindeki hiçbir oluşuma da katkı sağlamayacak, tam tersine bu oluşumlar arasındaki uçurumları derinleştirecektir.
Eyleme geçmeden önce bu içsel sorgulamayı yapmaya önem vermediğimiz, cesur yeni dünyanın dezenformasyonla mücadele ve ahlakın korunması cephesi olarak sansürü kucakladığını hiçe saydığımız takdirde, Paludan’ın eylemlerinde, Charlie Hebdo’nun yayımlanmasında veya kışkırtılmış hissettiğimiz her durumda, devletlerden kısıtlamalar veya yasaklar getirmelerini talep etmeye devam ederiz. Ancak at gözlüklerimizi çıkarıp görmeliyiz ki aslında devletlere kışkırtılmış hissettikleri anda yayın yasağı getirme hakkını veren şey, talep ettiğimiz şeyin ta kendisi.



