İstanbul'da nasıl eğleniyorduk?
Tecessüs
Bir varmış bir yokmuş
Argo sözlüğü
Satır arasından
Perde arkası
Radyoya git
Satıyoruuumm saaattım!

“Kağıt bizim ikinci hayatımızdır!” #19

peyami safa, ayasofya, ara güler, çekirge zehra, cingöz recai, polisiye, kitap
“Kağıt bizim ikinci hayatımızdır!” #19

İlk yerli kağıt fabrikasının açılması, işi yazmak olan, okumaktan keyif alan herkesin hayatında bir müjde gibi karşılandı. Fabrikanın açılışına dair yazısı Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan Peyami Safa, heyecan dolu cümleleri arasında belki de en çarpıcı olanı “Kağıt bizim ikinci hayatımızdır” sözleriydi.

Çok farkında olmasak da kitap, eğlence hayatımızı oluşturan en önemli parçalardan biri. Özellikle romanlarla hayatımın bazı dönemlerini anlatabilirim.
“Tutunamayanlar’ı okuduğum zamanlar…” diye başlayabilir bir hikayem; o dönem gittikçe anlamsız gelen maaşımdan bahsedebilirim.
“Aylak Adam’ı bana tavsiye ettiğin zamandı…” diyerek arkadaşıma Cihangir maceralarımızı hatırlatabilirim.
“Ortaokuldayım, Solaris okuyorum” dediğimde bir şey anlatıyorum bana göre. “Belki de tanrı güçlerini nasıl kullanacağını öğrenmeye çalışan küçük bir çocuktur?” sorusunu okuduğumda mavi önlükten kravat-takım elbiseye keskin geçiş yapmış birisiydim, çünkü.
Elektromanyetik Teori kitabı mesela üç dönem bir buçuk sene, florasan ışığı, makine kahvesi, kütüphane görevlisinin sessiz olun uyarısı.
Yazdıklarım da öyle; “Ben, Kim, Şey, Ne” isimli oyunumu yazarken gündüzleri Megadeth dinliyor, akşamları ressamların, müzisyenlerin takıldığı Tünel’deki bir kafede çalışıyor, sabaha kadar İstiklâl’deki evimde tükenmez kalemle oyun yazıyordum. Afrika, kedimin adıydı.
Çaldıklarım da öyle; İzmir’de lisede çaldığımız kitaplardan, mesela Bakunin okuması yapıp anarşizm ve kitap hırsızlığını tartışıyorduk.
Hayatımdaki dönemleri o sıra meşgul olduğum kitaplarla anlatabilirim, sanırım.
Bu hafta hayatımıza tanıklık eden kitaplar konumuz.

Bu hafta neler var?

Tecessüs - Çekirge Zehra ve Cingöz Recai: Türk Polisiyesinin Robin Hood’ları
Bir varmış bir yokmuş - Müze olmadan önce Ayasofya
Satır arasından - Bînamazın otuz üç günü, Hiç kitap biter mi?
Perde arkası - Türk Salonu

Zamanda yolculuğa başlıyoruz.
Bugüne döndüğünüzde tekrar görüşmek üzere…
Oğul Doğa Gökşin - 
Göktuğ İpekBeyazıt Sahaflar Çarşısı, Nicholas V. Artamonoff, 1935



İstanbul'da nasıl eğleniyorduk?

Şehzadebaşı Piyasası

Sinemalarda müşteri bolluğu: “Bunun yarın gecesi de var beyler!”- Çimdik atıp kol vuranlar yoksa da göz süzüp gönül üzenler var.

  Mehmet Selahattin, 8 Şubat 1930

“Ahali birbirini çiğniyor, kapatın şu kapıyı!”  
“Vurun arkasına demirini!”
“İşaret verin, kimse gelmesin!”
“Komple, komple!”
“Para verdik, gireceğiz!”
“Bizi de alın da kapıyı öyle kapatın!”
“Olmaz. Bilet paralarını geri vereceğiz. Beyler gişeye buyurun!”
“Canım bize iskemle yok mu?”
Kan ter içinde şuraya buraya koşuşanlar.
“Az sabredin beyler. Size de birer iskemle buluruz.”
“Hasan, Hüseyin, Mehmet! Dışarıdaki ışıklı reklamları indirin. Ahali yer var zannedip yükleniyor.”
İri kıyım bir zat kapıyı tutmuş sesinin bütün kuvvetiyle bağırıyor:
“Bunun yarın gecesi de var beyler! Fazla ısrar etmeyelim.”
“Biz ayakta da dururuz.”
“İçerisi omuz omuza. Nerede duracaksınız?”

İşte size müşterileri kapı dışarı edilen bir sinema. Fakat bu rağbet yalnız sinemaya değil. Rivayete göre çıplak numaralar da gösteriliyormuş.
Arkamdan yüklenen yirmi kadar kişinin tazyikiyle teker topar bizi de içeri soktular. Budaklı bir tahtaya mıhlanmış çivi gibi yerimde saplanıp kaldım. Önümde ihtiyar bir kadın bizi yadırgadı:
“A oğlum erkân minderi gibi yaslanmasan a!”
Arkadakini gösterdim:
“Onu bana değil şunlara söyle.”
“Hay nereden de girdim!”
Yüzü gözü sıkıştırılmaktan patlıcan moruna dönmüş bir şişmancık mırıldanıyor:
“Bu eğlence değil adeta işkence!”

İyi ama işkenceden kurtulmanın çaresi? O çareyi evvela ben buldum. Ters yüzüne dönüp var hızımla kapıya doğru yürüdüm. Birkaç küfür pahasına o daracık yerden çıktım. İki dirseğimi vapur çarkları gibi kullanarak inliye sıkıla kendimi dışarı dar attım. Oh, oooh! Hani az daha kalsaymışım boğulmak işten değilmiş.

***

Şehzadebaşı piyasasının en hareketli zamanıydı. Çimdik atıp kol vuranlar yoksa da göz süzüp gönül üzen, uzaktan bakıp bakıp külhan gibi tütenler eksik değil.

İşte bir delikanlı grubu caddeyi boydan boya kaplamışlar:
“Benim yârim şık şık,
Ona oldum ben aşık.”

“Ehhem, seninki geçiyor.”
Köşede biri kitaplarını sıralamış, gelene geçene;
Romanlar, hikâyeler… Bînamazın otuz üç gecesi…”
Müşterisiz de kaldığı yok. Genç bir mektepli yaklaştı:
“Çekirge Zehra var mı?”
“Bitti, Cingöz Ali var. Bu daha meraklı.”
Bir başkası;
“Dalavere var mı dalavere?”
İhtiyar kitapçı sakal oynatmadan güldü:
“Çooooooook!”
“Ver bir tane.”
Beş kuruş verip kitabı aldı. Uzaklaşırken arkasından omzu çarpık, gözü kanlı birisi atıldı:
“Dalavere için kitaba ne gerek. Biz onu anamızın karnında öğreniyoruz!”

Kalabalık arasından geçerken yarısı işitilmiş konuşmalar;
“Dümbüllü’ye girelim dediler. Girdik ama tatsız. Yarın gece Türk salonunda.”
“Bizim Fındık’ı bulamadık.”
Siyah yeldirmelisi yanındakine;
“Peşimizden ayrılmadı. Baktım rezalet çıkacak, yalandan bir adres…”
“Hüsnü koş ulan! Sokağın başında alışveriş var.”
“Hani ya destanlar, şarkılar…”
“Ben muhallebicide bıraktım geldim.”
“Kız önümde sır oldu hanım!”
Bastonlar, şemsiyeler…
Nişan atılan barakanın önünde;
“Doldur bakalım. Bir atımlık barutumuz kaldı. Onu da atalım da…”
“Haydi yahu, senin için turnayı gözünden vurur derlerdi.”
“Elim titriyor.”
“Göreyim seni, şu davulu çaldır!”

***

Bu seneki Ramazan tadıyla tuzuyla geldi. Sokaklar insan almıyor. Sinemalarda, tulûatçılarda bir tek boş iskemle yok. Çaycılar, ince saz çalınan salonlar tıklım tıklım dolu. Piyasa sahura kadar devamda. Davul çıkmadan evlere dönülmüyor. Ayasofya’ya teravih kılmaya gidip de yer bulamadığı için geri dönen ihtiyar komşum anlatıyordu:
“Aman oğlum, camileri görme! Gelenler hep geri döndü. Tevekkeli ‘İstanbul’un sofusu da sefihi de çok olur.’ dememişler.”
Hakikaten bu seneki Ramazan sofuların da sefihlerin de yüzünü güldürdü.


*Mehmet Selahattin Güngör’ün yazılarındaki bazı kelimelerin yerine, okumayı kolaylaştırmak için günümüzdeki karşılıkları yazıldı. Selahattin’in tüm ifadelerine katılmasak da anlamı ve anlatımı bozacak ya da değiştirecek herhangi bir değişiklik yapılmadı. Dönemin anlam dünyasına sadık kalındı. ‘İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk’un amaçlarından biri de, yazara hak ettiği değeri vererek İstanbul’un geçmişine dair zengin bilgiler içeren bu yazıları gün yüzüne çıkarmak.

Hikâyeyi paylaşmak için:
Tecessüs

Çekirge Zehra ve Cingöz Recai: Türk Polisiyesinin Hobin Hood’ları

Polisiye türü Sanayi Devrimi sonrası pozitivizmin ön plana çıkardığı bir tür iken Osmanlı’da bunun tersi biçimde akılla değil, sezgiyle kendisini gösterir. Diğer bir önemli fark da -özellikle İngiliz polisiyelerinde- kahramanlar dedektif, gazeteci ve polisken bizdeki kahramanların uluslararası örgüt bağlantılı suçlar işleyen hırsızlar oluşudur. Oldukça iyi eğitimli, kibar, birden fazla dil bilen bu antikahramanlar zenginden alıp fakire veren âdeta birer Robin Hood olarak karşımıza çıkar. İşte bu Türk Robin Hood’larının en bilineni Peyami Safa’nın Cingöz Recai’sidir. (Mehmet Selahattin’in yazısında yanlışlıkla Cingöz Ali olarak yazılmış olabilir.)

  “Çekirge Zehra’nın Harikaları: Göztepe Soygunu”, 1928

Dönemin yükselen polisiye furyasında ülkemizden pek çok örnek olsa da en akılda kalanı ve popüler olanı Peyami Safa’nınkiler. Bu karakterler arasında ilk akla gelen Cingöz Recai'dir. Çekirge Zehra, Kartal İhsan, Tilki Leman dönemin ses getiren diğer karakterleridir. Muhtemelen kişisel özelliklerinden dolayı isimlerine birer hayvan sıfatı eklenmiş olan bu karakterler akla hayale gelmeyecek yöntemlerde -Kartal İhsan hariç- hırsızlık yapar. Safa, tüm bu kahramanların hikâyelerini 1920’lerde kaleme almış. Cingöz Recai’yi ise 1950’lere kadar yazmaya devam etmiş. Bunlardan Çekirge Zehra ve Tilki Leman o dönem için kadın baş karakterler olmaları nedeniyle ayrıca dikkati çekerken, milliyetçilik bezeli kimi kitaplarda Cingöz Recai, Sherlock Holmes ve Arsen Lüpen ile karşı karşıya gelir ve her seferinde onları alt eder. 

Beyaz perdeye yansıyan ilk polisiye kahraman da olan ve ilki 1954’te Cingöz Recai: Beyaz Cehennem adıyla çıkan, ikincisi ise Ayhan Işık’ın 1969 yılında hayat verdiği Cingöz Recai filmini buradan izleyebilir; 42 kilo, kumral, ufak tefek ama çok güzel, tatlı, ince sesli ve işveli bir kadın olan, İngilizce ve Fransızca bilen, Paris ve Londra’da da hırsızlık ve dolandırıcılık yapmış Çekirge Zehra’nın hikâyesinden bir bölümü bu podcastten dinleyebilirsiniz.

*Peyami Safa’nın Server Bedii takma adıyla kaleme aldığı bu polisiyeler hakkında ayrıntılı bilgi edinmek isterseniz Seval Şahin’i okumanızı tavsiye ederiz.

Hikâyeyi paylaşmak için:
Bir varmış bir yokmuş

Müze olmadan önce Ayasofya

Cumhuriyet kurulduktan sonra Ayasofya Camii ibadet için Müslümanlara hizmet vermeye devam etti. Ancak Ayasofya’nın durumu hiç iyi değildi. Merkez kubbenin yıkılma tehlikesi vardı. Tarihi önemi sebebiyle de Vakıflar Genel Müdürlüğü, onarım sorumluluğunu üstüne almak istemiyordu. Bu görevi üstlenen Bayındırlık Bakanlığı, tespit ve onarım işine başladı. 

Kubbe kurşunları, alçı pencereleri tamir edildikten sonra zayıf olduğu görülen güneybatı esas ayağının geçidi kapatılarak ayağın bir kısmı demir levha ile güçlendirildi ve yağmur sularının girişini önlemek amacıyla kubbe demir çubuklarla bağlandı. 

1926’da son bulan bu tamirat işleri, tarihi yapıya bir nebze nefes aldırdı, süre kazandırdı. Çünkü Ayasofya’nın hala çok ciddi bakıma ihtiyacı vardı. İşte müzeye giden yolda küçük küçük adımlar burada atılmaya başlandı. 1926’dan itibaren Amerikan mimarlar cemiyeti Ayasofya’nın tamirini, masrafları da karşılayarak üstlenmek istedi. Türkiye Cumhuriyeti ise milli gurur gerekçesiyle bu teklifi reddetmeye hazırlanmaktaydı. 

1929’a gelindiğinde Ayasofya bakımsız bir durumdaydı. Yenilenmesi için gerçekten büyük bir projeye ihtiyaç vardı. İki yıl sonra Amerikan Bizans Enstitüsü Müdürü’ne, Ayasofya mozaiklerini ortaya çıkarma ve temizleme izni verilir. 1932’nin nisan ayından itibaren mozaiklerin ortaya çıkarılma çalışmaları başlar. Ayrıca güçlendirme ve onarım çalışmaları da yapılmaktaydı. Ayasofya’nın etrafında devam eden kazı çalışmaları ile birlikte bu tarihi yapı hem güçlenir, hem yenilenir hem de tüm mimari değeri, ihtişamlı güzelliği ortaya çıkmaya başlar. Özellikle 500 yıldır üstü sıva ile kapatılmış şekilde duran mozaiklerin ortaya çıkacak olması büyük bir heyecan yaratmıştı.  

Belki de ortaya çıkan bu ihtişamlı güzellik, bu yapı hakkında müze kararı verilmesini kolaylaştırdı.

Sonuç olarak 1930 ila 1935 yıllarında restorasyon çalışmaları sebebiyle halka kapatılan Ayasofya, Bakanlar Kurulu'nun 24 Kasım 1934 tarihli kararıyla müzeye çevrildi. Müze, 1 Şubat 1935’te açıldı. 

Ayasofya mozaiklerini ortaya çıkarma, temizleme çalışmaları



Hikâyeyi paylaşmak için:
Argo sözlüğü

• Bir atımlık barutu olmak: Bir konuda yapabileceği çok az şeyi olmak, dayanacak çok az gücü olmak anlamlarına geliyor.


• Turnayı gözünden vurmak: Umulmadık bir anda bir kazanç veya çıkar sağlamak anlamına geliyor.


• Dalavere: “Al ver” sözcüğünden türetilmiştir.

Satır arasından

Hiç kitap biter mi?

Seyyarlar ve sahaflar uzun bir süre İstanbul’un en büyük kitap kaynağı oldu. 1880’li yıllarda Osmanlı’da kitap yayıncılığının canlanması ile birlikte seyyar kitapçıların hem sayısı hem de önemi artmaya başladı. Sonuç olarak 1887’de kitap alışverişini düzenleyen, seyyar kitapçılara ruhsat veren, ceza ve vergileri belirleyen bir nizamname yayımlandı. 

Osmanlı’da çok sonraları kitap dükkanları açılmaya başladı. Erken Cumhuriyet Dönemi’nde de hâlâ kitap alışverişi için en önemli yerler sahaflar ve bir sokak köşesinde açılan tezgâhlar ya da sokak sokak gezen seyyar kitapçılardı. 

Türkiye’nin ilk yerli kağıt fabrikası 1936 yılında faaliyetine başlayana kadar, seyyarların toplum açısından çok önemli bir görevi vardı. Kağıt üretimi yoktu, yeteri kadar yeni kitap basılamıyordu. Seyyarlar, mahalle mahalle gezip okunmuş kitapları satın alıp okumayanlar ile buluşturmak gibi önemli toplumsal bir görevi yerine getiriyorlardı.  

Bu sirkülasyon içerisinde bazen bir kitapsever, okuyacak yeni bir kitap bulamazdı. Haftalar geçer okumadığı yeni bir roman, seyyarın tezgahına düşmezdi. Gerçekten de aile fertleri arasında “tekrara düşmekten keyif aldığı kitabı neden sattığına” dair tatlı sert tartışmalar yaşanırdı. 

- Hepsini sattın, anlıyorum da Çiçekten Günler’i neden sattın?
- Başkaları da okusun!

Böyle günlerde seyyarlar tezgaha yeni gelen kitapların ismini sokakta bağırarak müjdeyi verirdi. Pazarlamayı da öğrenmişlerdi: “Son bunlar!”, “Başka yok!”, “Efendim son romanlar!” İşini bilen seyyar, romanı piyango bileti satar gibi satardı. 

Takvim yaprakları, sonradan “Türk Kağıtçılık Günü” olarak kutlanan 18 Nisan 1936’yı gösterdiğinde İzmit Kağıt Fabrikası, dönemin ilk yerli kağıdını üretir. Okumak veya yazmakla ilişkisi olan herkesin hayatını değiştiren bir gelişmedir, bu. Hatta Peyami Safa, Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan çoşku ve heyecan dolu yazısında "Kâğıt bizim ikinci dünyamızdır" der.    

Romanların piyango bileti gibi satılması da bundan, ikinci dünyamız olması da... Tekrar başlamak için küçük bir şans.

Beyazıt Sahaflar Çarşısı Nicholas V. Artamonoff, 1935


Bînamazın otuz üç gecesi

Hemen başta söyleyelim “binamaz” kelimesindeki Farsça “bi-” ön eki başına geldiği kelimeye “-siz, -sız” anlamı verir. Yani bu kelime aslında “namazsız, namaz kılmayan” demek oluyor. 

Bu kitap, Suad Fahir mahlasını kullanan meşhur edebiyat tarihçisi İsmail Hikmet Ertaylan tarafından 1921 yılında yayımlanmış. 1889’da doğan İsmail Hikmet, Galatasaray Sultanisî’ni ve ardından Mülkiye’yi bitirdikten sonra öğretmenlik yapmaya başlar. Ardından Bakü Üniversitesi’nde dersler verir, bu arada Türk Edebiyatı Tarihi isimli dört ciltlik eseri çıkar. Ülkeye dönüşünden sonra çeşitli dışişleri ve öğretmenlik görevleri yapar, en son İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı’nda profesörken vefat eder. 

Aslında kendisi daha çok edebiyat tarihi üzerine araştırma-inceleme eserleriyle bilinse de yazarlığının erken dönemlerinde roman, hikâye, şiir gibi türlerde de eserler vermiş. Bunlardan biri de Bînamazın Otuz Üç Gecesi.

Kitabın 1921’deki ilk baskısı

Kitapta; yazarın daha önce, 1917’de, yayımlanan Hesap İmtihanı isimli bir okul piyesi, 1918-1919 arasında Haftalık Gazete’de tefrika edilen Falcı isimli manzum piyesi ile küçük hikâyeleri bir araya getirilmiş. Yazar kitabın Osmanlıca ön sözünde bu kitabı okuyuculara takdim etmeyi ilk sosyal vazifesi olarak gördüğünü söyler. Yine ön sözden anlıyoruz ki kitapta yer alan hikâyelerin anlatıcısı ak sakallarını titreterek kıpırdayan dudaklarından "Lâilâhe illallah" sözü ve dua eksik olmayan nuranî bir ihtiyardır. İri taneli tesbihini buruşuk parmaklarında çevire çevire anlattığı toplumun en şuh, en hoppa, en açık saçık hikâyelerini “binamaz dededen” dinlemek okuyucuları hem güldürür hem hayrete düşürür. 

Maalesef kitabın günümüz Türkçesine çevirisi yapılmamış. Edebi değeri var mıdır okumadan bilemeyiz. Belki ileride okuyacak olursak hep birlikte öğreniriz.

*Küçük not: Ne Dalavere isimli kitabı, ne de hakkında herhangi bir bilgi bulabildik.

Perde arkası


Türk Salonu

Semtin ilk sinema salonu, Şehzadebaşı Caddesi 87 numarada, eskiden Fevziye Kıraathanesi olan yerde, 1914 senesinin Mart ayında açılan Emperyal Sineması, bazı kaynaklara göre Türk girişimciler tarafından açılan ilk sinemadır.

Burası 16 senede beş kez isim değiştirecek; Milli, Güneş ve Felek isimlerini alacak, son olarak Türk Salonu ismiyle ağırlıklı olarak “dansing” olarak hizmet verecekti. 

Radyoya git

Yazılış tarihi ve güftesi anonim, bestesi asıl adı Bimen Dergazaryan olan bestekâr ve hanende Bimen Şen’e ait “Benim yârim şıktır şık” isimli şarkıyı buradan dinleyebilirsiniz.

Satıyoruuumm saaattım!

Seyyar kitapçı şair Halim Şefik

Ara Güler, yazar fotoğraflarından oluşan 100 YÜZ isimli kitabını şu sözleri yazarak arkadaşına ithaf eder: "Kitap sevgisini, sokaklarda açtığı kitap sergileriyle halka ulaştıran sayın ve kıymetli dostum, kitapçı ve şair Halim Şefik Güzelsoy'un hatırasına ithaf ediyorum."

Bu sayıyı da bu kışı da böylece bitirdik.

Haftaya salı ilkbaharın ilk günü. Bunu bir şekilde kutlamalıyız. Hiç tanımadığımız birisine içki ısmarlayarak mesela. Çok sevdiğimiz birine teşekkür hediyesi alabiliriz, "iyi oldu tanıştığımız" notuyla. Bu kış hiç giymediğimiz kazakları bağışlayalım ihtiyaç derneklerine. Bir şey yapalım buna benzer. Neyse, en kötü işten eve dönerken yolu uzatalım, diğer sokağın kedilerine salam götürürüz bu sıra.   

Haftaya yeni hikayelerle görüşmek üzere... 

Geçmiş sayılardan;
Tak takıştır, sür sürüştür, inadına gel piyasa vakti muhallebeciye
Şehzadebaşı’nda Ramazan piyasası

E-posta: [email protected]
Instagram: İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk?

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

YAZARLAR

İstanbul'da Nasıl Eğleniyorduk?

İstanbul'da Nasıl Eğleniyorduk?

1920 ve 30'ların İstanbul eğlence hayatını bir gazetecinin röportajlarından takip eder, her salı yayımlanır.

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir