Günün Hikayesi
Şirket Haberleri
Küresel İşsizlik
İşten Çıkarmalar
Ayrılmadan Önce

🐣 Tavuk mu, yumurta mı?

İktisadi literatürde artan ücretler ve yükselen fiyatlar arasındaki sebep-sonuç ilişkisini açıklamak için kullanılan ücret-fiyat sarmalı terimini Türkiye örneği üzerinden değerlendiriyoruz.
Fotoğraf: Remy Penet / Unsplash

Fotoğraf: Remy Penet / Unsplash

11 Ocak Perşembe sabahından herkese günaydın. 

Haftaya Boeing krizine dair yeni gelişmelerin yanı sıra şirket satın almaları ve sayısı günden güne artan işten çıkarmalar damga vuruyor. 

İşten çıkarmalarla gündeme gelen şirketler arasında ise Duolingo öne çıkıyor. Şirketin personel azaltmasının sebebi, içerik ve kontrol mekanizmalarında yapay zekanın rolünü artırması. Bir 2023 Kasım anketine göre, yıl boyunca şirketlerin %37'si benzer bir sebeple bazı "insan" çalışanlarıyla vedalaştı, %44'ü ise 2024'te bu teknolojinin daha fazla işten çıkarmaya sebep olacağını belirtiyor. İzlemeye devam edeceğiz.  

  • Günün Hikayesi: İktisadi literatürde artan ücretler ile yükselen fiyatlar arasındaki sebep-sonuç ilişkisini açıklamak için kullanılan "ücret-fiyat sarmalı" terimini Türkiye örneği üzerinden değerlendiriyoruz.
  • Unutmadan: Yeniden başlattığımız Aposto Öneri Programını'nın detaylarını öğrenmek, davet bağlantınızı paylaşmak ve kazandığınız puanlarla hediyeler kazanmak için bu bağlantıyı ziyaret edebilirsiniz.

Keyifli okumalar,

İdil

Pareto

Pareto

İş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

Günün Hikayesi

Bir yumurta-tavuk hikayesi: Ücret-fiyat sarmalı

Türkiye ekonomisinin her daim yumuşak karnı olarak nitelendirilen enflasyon, son yıllarda bir kez daha vitrindeki yerini aldı. Ancak çalışanlar, harcarken can yakan enflasyona, zam isterken ısınabiliyor.

Bir yumurta-tavuk hikayesi: 
Ücret-fiyat sarmalı

Sürekli şikayet edilen, fazlasıyla can yakan fiyat artışları; maaş zammı dönemlerinde çalışanların patronlara karşı en güçlü silahı hâline dönüşüyor. Yani çalışanlar harcarken düşman oldukları enflasyona, hakları olan maaş zammını isterken bir parça da olsa ısınmıyor değil. Ancak tam zam pazarlığı bittiğinde fiyatlar yine artıyor. Film yine başa sarıyor ve yine enflasyonla kol kola, patronların kapısı çalınıyor. Bu senaryo, iktisat biliminde ücret-fiyat sarmalı olarak açıklanıyor. Yani şu sıralar sıkça duyduğunuz ve muhtemelen sizin de kullandığınız ifadelerle:  

“Maaşa zam gelmeden fiyatlar arttı bile.”

“Maaş zamlarını duyar duymaz fiyatlara zam yapmaya başladılar.”

Veya, biraz daha farklı ve çaresizlik dolu versiyonu ile:

“Maaşımıza zam yapmayın ama fiyatlar da artmasın.”

İşte: Buyurun size ücret-fiyat sarmalı… Ama önce 2000’li yılların enflasyonuna bir bakış atalım.

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından 2005 yılı baz alınarak kaydedilen istatistiklere bakıldığında 19 yıllık süreçte fiyat değişimi %1.524 (yazıyla yüzde bin beş yüz yirmi dört) seviyesinde görünüyor. Daha anlaşılır bir dille açıklamak gerekirse, 2005 yılının Ocak ayında 100 TL olan bir mal ya da hizmetin fiyatı, bugün 1.624 TL'ye yükselmiş durumda.

Son 19 yılın en düşük yıllık enflasyonu %3,99

19 yıllık periyotta en düşük yıllık enflasyon oranı, 2011 yılının Mart ayında %3,99 ile görülürken son 19 yılın en yüksek yıllık enflasyonu Ekim 2022 döneminde %85,55 olarak gerçekleşti. 

Biraz daha detaylandıracak olursak, aradan geçen 228 ayın 127 ayında enflasyon %10'un altında, yani tek hanede kalmış. Tek hanede geçen enflasyon dönemlerinin ortalama enflasyonu ise %7,87 olarak kayıtlara geçiyor. Bu süreçte 2012 Mayıs - 2017 Şubat aralığındaki 57 aylık dönemde enflasyon, kesintisiz olarak tek hanede kalmayı başardı. 

2017 yılının Şubat ayından günümüze kadar geçen 83 aylık süreçte ise enflasyon yukarı yönlü bir seyir izleyerek yalnızca 3 ay tek hanede kaldı ve bu 83 aylık periyodun aylık bazda ortalama yıllık enflasyonu %28,79 düzeyinde. 2005 yılının Ocak ayında 100 TL olan bir ürünün fiyatı, 2017 yılının hemen başlarında 300 TL seviyelerine çıkarken aradan geçen 6 yılda neredeyse 6 katına ulaşmış hâlde. Özetle 12 yılda üçe katlanan fiyatlar, sonraki 6 yılda aynı seviyelerden neredeyse 6 katına ulaşmış. 

Enflasyon neden artıyor ki?

Bu değerlendirmenin ardından “Son 6 yılda roket gibi fırlayan fiyatların artışında neler etkili oldu?” sorusunu ele alalım. Elbette ki, bu sorunun yanıtı oldukça karmaşık ve sadece bir yazıya sığdırabileceğimiz kadar basit değil. Ancak hafızaları tazelemek adına; ülkemizdeki siyasi ve ekonomik krizler, Türkiye ekonomisinin yapısal sorunları, küresel ekonomideki çalkantılar ve dünyanın çeşitli bölgelerinde ortaya çıkan savaşlar ilk akla gelenler olarak sayılabilir. Elle tutulur nedenlerden biri olarak Türk Lirası'ndaki değer kayıplarını da atlamamak gerek.

Ücret-fiyat sarmalı: Ücretler mi enflasyonu, enflasyon mu ücretleri artırıyor?

Her yıl olduğu gibi son aylarda asgari ücret başta olmak üzere ücret artış pazarlıkları yapılırken, işin doğası gereği enflasyon masaya konuyor. 2023'te de öyle oldu. Yüksek enflasyon koşullarında yaşamaya alışkın olan ülkemizde farkına varılan bilimsel bir gerçeklik, bu kez sokakta da dillendirilir oldu: İktisadi literatürde adı "ücret-fiyat sarmalı" ya da "ücret-enflasyon sarmalı" olarak geçiyor. Ekonomi bilimine aşina olmayanlar için şu şekilde özetlenebilir: Bir ülkede ücretler arttıkça mal ve hizmetlerin de fiyatı artar. Bu da enflasyonu yükseltir. Satın alma gücünü korumak ve enflasyona ezdirmek istemezseniz, mecburen ücretleri artırmanız gerekir. Sonrası yine enflasyon… 

İktisadi gerçekliklere uygun olarak bir şeyler yapılmazsa bu döngü sonsuza kadar sürebilir ki o nedenle “sarmal” şeklinde ifade ediliyor. Bir bakıma, herkes birbirine "Tavuk mu yumurtadan, yumurta mı tavuktan çıkar?" diye sorup duruyor. 

Türkiye’de ücret artışları ile enflasyon ilişkisi nasıl?

Literatürde makroekonomik açıdan incelenen bu durum, içinden çıkması oldukça güç denklemleri de beraberinde getiriyor. Öyle ki, sarmaldan çıkmak kimi zaman bir neslin ömrünü bulabiliyor. Bu hususta ekonomistlerin farklı görüşleri ve yaklaşımları mevcut. Ekonomi bilimi açısından sarmaldan çıkış reçetesinden önce, ülkemizdeki enflasyon ile asgari ücretteki artışları yıllık olarak inceleyelim. 

Türkiye’de 2005-2023 yılları arasındaki enflasyon oranları ile ücret artışları arasındaki ilişkiyi bir de grafik üzerinde görelim.

Görüldüğü üzere, fiyatlar ile asgari ücret arasındaki grafiklerin hareketlerinde bir doğrusallık söz konusu. Ve hatta eğim artışlarının eğilim çizgilerinin açısı da birbirine çok yakın. 

Şimdi gelelim asıl soruya: Ücretler artarsa enflasyon artar mı; daha da doğrusu, ücretleri artırmamak enflasyonun düşmesini sağlar mı? Sorunun ilk kısmını yukarıdaki grafikle açıklayabiliriz. Ülkemizin gerçekleri, yakın tarih ve hayatın gerçekleri iktisat bilimin bizlere öğrettikleriyle paralel bir şekilde ücret artışlarının enflasyonu artırdığını gösteriyor. Elbette ki enflasyon için ücret artışları tek sebep değil. Kurdaki bozulmalar, Türk Lirası'nın değer kaybı, hatalı uygulanan para politikaları, enerji ve gıda fiyatlarındaki küresel artış eğilimleri de enflasyon üzerinde oldukça etkili. 

Ücretler artmazsa enflasyon düşer mi?

Peki ücretler artmazsa enflasyon düşer mi? Ülke olarak böyle bir ortamı deneyimlemedik henüz. Yani enflasyon geldi ve o enflasyona bakarak ücretleri az ya da çok, sürekli olarak artırdık. Ancak 2024 yılı asgari ücret artışları görüşülürken bazı politikacıların ve “Asgari ücretler artmasın ama fiyatlar da artmasın” diyen Türk-İş Başkanı Ergün Atalay’ın bu sorumuza değindiğini gördük. Birçok iktisatçı ve akademisyen de bu sarmala değinerek ücretlere popülist yaklaşımlarla kontrolsüz zam yapılmaması gerektiğine değindi. Fakat enflasyon geriden geldiği için ücret artışı yapılmaması neredeyse imkansızdı, öyle de oldu. En azından içerisinde yerel seçimlerin olduğu 2024 yılı için. 

Ücret-fiyat sarmalından nasıl çıkılır? 

Açıklamaya çalıştığımız ücret-enflasyon sarmalından çıkışın hiç de kolay olmadığını anlamak için ekonomist olmaya gerek yok aslında. Fakat bu sarmaldan çıkış için adımlar atılmalı. İktisadi tarafta neler yapılabileceğine kısaca değinelim. 

  • Çalışanların verimliliğinin artması: Çalışanların daha verimli çalışmaya başladığı bir dünyada, işverenlerin bu verimlilik artışı nedeniyle işgücü maliyetlerindeki artışları üretip sattıkları mal veya hizmetlerin fiyatlarına yansıtmaması durumu. Yani günlük ücreti 100 TL olan bir işçi, günde 500 adet mal üretiyorken ücreti %50 artışla 150 TL’ye çıktığında, ekstra motive olması ve günlük 1.000 tane mal üretmesi olarak düşünülebilir. Patronun da üretim artışı sayesinde fiyatları artırmaya gerek duymamasıyla sonuçlanır bu.
  • Üretimdeki diğer maliyetlerin düşmesi: Mal ve hizmetlerin üretiminde kullanılan diğer girdilerin fiyatlarındaki düşüşler, bir nevi işçi ücretlerinde artışın gelen maliyet artışını dengelemesi durumu. Yani ücret artışı ile çalışan giderleri artan patronun, üretimde kullandığı hammadde veya enerji gibi diğer girdi fiyatlarında düşüş yaşanması ile ücret artışlarını tolere ederek fiyatları artırmaması.
  • Ekonomi yönetimlerinin uygulamaları ve para politikası: Genellikle ülkede faiz oranlarının artırılması neticesinde çalışanların elde ettiği geliri harcamak yerine tasarrufa gitmesi durumu. Bu, borçlanma maliyetlerini de artıracağından kredi ile alımlar azalır ve talepteki düşüş üzerinden fiyatlarda da düşüş görülür.

Özetle

Ücret-enflasyon sarmalından iktisadi olarak saydığımız 3 çıkış yolundan ilk ikisi, serbest piyasa ekonomisini benimseyen ülkemizde çok da kontrol edilebilir senaryolar değil. Bu durumlarda, dönemsel ya da yapısal birçok değişkenin de denklemde olduğu unutulmamalı. Üçüncü yönteme gelecek olursak, zaten aylardır bu senaryoyu yaşıyoruz ve bunun bir müddet daha süreceğine emin olabilirsiniz.

Hikâyeyi paylaşmak için:
Şirket Haberleri

• Almanya merkezli ilaç şirketi Merck&Co, kanser ilacı geliştirme konusunda uzmanlaşmış bir biyoteknoloji firması olan Kaliforniya merkezli Harpoon Therapeutics'i 680 milyon dolar karşılığında satın aldığını duyurdu. Şirket, satın alma için hisse başına nakit olarak 23 dolar teklif etti. Bu Harpoon Therapeutics hisselerinin Cuma günkü kapanış seviyesiyle kıyaslandığında %118'lik bir prime denk geliyor. 

  • Anlamı: Bu hamleyle, (şirketin en çok satan ilacı Keytruda'nın patent süresinin dolmasının ardından) Merck'in immünoterapi alanındaki konumunu güçlendirmesi hedefleniyor.

• Birleşik Krallık merkezli ilaç grubu GSK, solunum ilaçları üreten Anglo-Amerikan biyoteknoloji şirketi Aiolos Bio'yu satın almak üzere 1,4 milyar dolarlık bir anlaşma imzaladı. Anlaşma, 1 milyar dolarlık ön ödemeye ek olarak gelecekteki potansiyel yasal kilometre taşı ödemeleri için 400 milyon dolara kadarlık bir tutarı kapsıyor.

  • Perspektif: Bu satın alma, GSK'nın astım tedavisi yelpazesini solunum biyolojik portföyü üzerinden genişletmeye yönelik geniş stratejisinin bir parçası.

• ABD merkezli tıbbi teknoloji şirketi Boston Scientific, üroloji portföyünü farklı teknolojilerle genişletmek amacıyla Axonics'i satın alacağını bildirdi. İdrar ve bağırsak işlev bozukluğu tedavisine yönelik farklılaştırılmış cihazların geliştirilmesi ve ticarileştirilmesine odaklanan Axonics'in hisseleri, duyurunun ardından %20'ye yakın değer kazandı.

  • Rakamlar: Satın alma fiyatının hisse başına nakit olarak 71 dolar olduğu, bunun da yaklaşık 3,7 milyar dolarlık özsermaye değerini yansıttığı aktarılan açıklamada, satın alma işleminin yılın ilk yarısında tamamlanmasının beklendiği belirtildi.

• ABD menşeli Johnson&Johnson, hedefe yönelik kanser tedavileri portföyünü bünyesine katmak için ilaç geliştiricisi Ambrx Biopharma'yı satın alacağını duyurdu.

  • Rakamlar: Satın alma fiyatının hisse başına nakit olarak 28 dolar olduğu, bunun da yaklaşık 2 milyar dolarlık özsermaye değerini yansıttığı aktarılan açıklamada, satın alma işleminin Ambrx hissedarlarının onayı ve ilgili mevzuat izinlerinin alınmasına bağlı olarak, 2024'ün ilk yarısında gerçekleşmesinin beklendiği kaydedildi.

• ABD merkezli bilgi işlem donanımları üreticisi HP Enterprise, ağ donanımı üreticisi Juniper Networks'ü satın almak üzere anlaşmaya vardı.

  • Rakamlar: Hisse başına 40 dolar, toplamda 14 milyar dolarlık satın almanın, gerekli izinlerin ardından 2024 sonlarında veya 2025'in başında tamamlanması bekleniyor.
Küresel İşsizlik

Küresel işsizliğin 2024'te artması bekleniyor

Uluslararası Çalışma Örgütü raporuna göre, işsiz sayısı 2024'te 2 milyon kişi artacak.

Küresel işsizliğin 2024'te artması bekleniyor

Birleşmiş Milletler'e bağlı bir kuruluş olan Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) Çarşamba günü yaptığı açıklamada, küresel işsizlik oranının 2024'te özellikle gelişmiş ekonomilerde yükselen seviyeler nedeniyle 2 milyon kişi artarak %5,2'ye yükselmesinin beklendiğini belirtti. Çalışan yoksulluğu ve gelir eşitsizliğinde de artış öngörülüyor.

  • Önümüzdeki iki yıl içinde, üst-orta gelirli ülkelerde istihdamda kısıtlı artış görüleceği; düşük-orta ve alt-orta gelirli ülkelerdeki istihdam artışlarının güçlü kalacağı tahmin ediliyor.
  • Buna ek olarak rapor, yaşam kalitesindeki iyileşmelerin hızlı bir şekilde görülmesinin beklenmediği G20 ülkelerinin çoğunda, enflasyon ve azalan gelirler nedeniyle yaşam standartlarının iyileşmemesi olasılığını vurguluyor.
  • Kayıt dışı çalışma oranlarının aynı kalması ve 2024 yılında küresel işgücünün yaklaşık %58'ini oluşturması bekleniyor.

Önemli nokta: Ülkelerin pandemi koşullarından çıkışıyla birlikte kısa bir büyüme hamlesinin ardından, toplam işgücü verimliliği artışının hızla önceki on yılda görülen düşük seviyelere geri döndüğü vurgulandı. Bunun nedenleri arasında, önemli miktarda yatırımın hizmetler ve inşaat gibi daha az üretken sektörlere yönlendirilmiş olması, beceri eksikliği, özellikle gelişmekte olan ülkelerde ve düşük üretkenlikli firmaların ağırlıkta olduğu sektörlerde teknolojinin daha hızlı benimsenmesini engelleyen dijital tekellerin hâkimiyeti yer alıyor.

Hikâyeyi paylaşmak için:
İşten Çıkarmalar

• Dünyanın en büyük varlık yönetim şirketi BlackRock Salı günü yaptığı açıklamada, mevcut işgücünün yaklaşık %3'ünü azaltacağını duyurdu. Kesintilerin odağında tek bir ekibin olmayacağı bildirildi.

  • Anlamı: İşten çıkarılacak personel sayısı, şirketin çalışan sayılarının en son güncellendiği Aralık 2022 sonundaki 19.800 kişilik işgücüne göre hesapladığında yaklaşık 600 pozisyona denk geliyor.
  • Öte yandan: Şirket, 2024 yılı sonuna kadar daha büyük bir personel havuzuna sahip olmayı beklediğini de belirtti. 

• Video oyunu yazılım sağlayıcısı Unity Software, Pazartesi günü yaptığı bir yasal düzenleme başvurusu ve paylaştığı şirket içi notta, işgücünün yaklaşık %25'ini çıkarmayı hedeflediğini duyurdu. Yaklaşık 1.800 kişilik personele denk gelen şimdiye kadarki en büyük işten çıkarma hamlesinin Mart ayı sonuna kadar tamamlanması bekleniyor. 

  • Ek olarak: İşten çıkarmaların tüm ekipleri, bölgeleri ve iş alanlarını etkileyeceği belirtildi.

• Amazon.com'un yayın birimi Twitch, personelinin %35'ini işten çıkarmaya hazırlanıyor, bu yaklaşık 500 kişilik işgücünü kapsayacak.

  • Bir adım geriden: Şirketteki işten çıkarma dalgası Twitch'in kurucularından eski CEO Emmett Shear'ın yerine Dan Clancy'nin gelmesinden hemen sonra başlamış, ilk etapta 400 çalışan işsiz kalmıştı. 

• Dil öğrenme uygulaması Duolingo, sözleşmeli içerik üreticilerinin yaklaşık %10’unu yapay zekayı gerekçe göstererek işten çıkardı. Tam zamanlı çalışanların durumdan etkilenmeyeceği belirtildi.

Ayrılmadan Önce

🎧 Pareto Spot'un üçüncü sezonuna Spotify üzerinden ulaşabilirsiniz.

Okuma önerileri:

🔖 Kârlı bir 2023'ün ardından umutsuz bir 2024

📱 Son olarak: Pareto'nun LinkedIn hesabını takip etmeyi unutmayın!

Mutlu haftalar.

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

Pareto

Pareto

İş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

YAZARLAR

Pareto

Pareto

İş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir