Türkçesi Var Mı: Restoran

Restoran kelimesinin hikayesini öğreneceğiz, Türkçe karşılıklarına bakacağız.
Türkçesi Var Mı: Restoran

Yabancı dillerden kelime almak vardır, bunu her dil yapar. Dünya üzerinde, başka dillerden hiç kelime almamış bir dil varsa eğer, sanıyorum ki iletişime geçilmemiş yerel halklara aittir sadece. Ancak, başka bir dilden kelimeleri birebir kopyalamak başka bir şey olsa gerek; çünkü her dilin kendine özgü kuralları vardır. Yabancı dilden bir kelime alınacaksa, ve alındığı şekli yabancı dilin kurallarına uyuyorsa, kelimeyi alan dilin kuralları yok sayılıyor demektir.

Acaba restoran kelimesi hakkında bu durumdan bahsetmek mümkün mü? Maalesef sadece büyükşehirlerde değil, Anadolu’da, otoyollarda bile bazı yerlede bu kelimeyi yabancı yazılışıyla, restaurant şekliyle görebiliriz. Dilimize uyarlamak başka, yabancı yazılışıyla yazmak başka.

Bütün dünyada böylesine yaygın bir kelimenin kullanışını, veya nasıl kullanması gerektiğini anlamak için tarihine bir göz atmak yardımcı olacaktır.



Beklenildiği gibi, kelime Fransa’dan çıkmaktadır. Yalnız şaşırtıcı bir şekilde, bu kadar sık kullanılan bir terim olmasına rağmen, ve Fransızların mutfak kültürleriyle bu kadar gurur duymalarına rağmen, bu kelimeyi ilk kimin kullandığı meçhul.

Fransız Gastronomi Ansiklopedisi, Larousse Gastronomiqe’e göre Antoine B. Beauvilliers adındaki aşçı, Paris’te ilk çağdaş anlamda restoran denilebilecek dükkanı açmıştır. Müşterilerin oturabilecekleri bir yemek salonu, eğitimli “garson”ları (Fransızca oğlan demek) ve menüsü olan ilk lüks dükkan budur diye geçer, 1782’de açılan La Grande Taverne de Londres (Büyük Londra Tavernası).

Rebecca L. Spang adlı yazarın Restoranın İcadı: Paris ve Modern Gastronomi Kültürü (The Invention of the Restaurant: Paris and Modern Gastronomic Culture) başlıklı eserinde daha eski bir tarih verilir, 1766. Paris’te farklı işlerle uğraşmakta olan Mathurin Roze de Chantoiseau, sonunda bir çorbacı açar. Döneminin esnaf lokantaları, ki çoğunluğu aşçı loncalarının denetimine tabidir, belirli saatlerde sabit bir fiyata yemek sunarken, Mathurin Roze herhangi bir saatte değişken fiyatlara çorba içilip, yemek yenilebilen bir işletme yürütür. Kendi yazdığı Almanack general adlı yayında da kendine ilk restoran sahibi olarak hitap etmektedir. Sanırsam bu restoran ya da bir varisi günümüzde hala hizmet vermektedir.

Ancak en efsanevi hikaye, biraz daha eskiye gitmekte, daha da gizemli bir hale bürünmektedir. Yine Fransız Gastronomi Ansiklopedisi’ne dönüyoruz. 1765’te, Paris’te çorba, ya da daha doğrusu et suyu, satan bir dükkan gizemli A. Boulanger tarafından açılmıştır. Kendisinin ilk adı bilinmemektedir, bazı kaynaklarda M. Boulanger olarak geçer ama bu Mösyö Boulanger’in kısaltması da olabilir. Soyadı bile kendisinin olmak yerine, mesleğine hitap eden bir ünvan da olabilir. Boulanger, Fransızca “fırıncı” demektir. Belki Mösyö Boulanger hitabı sadece Fırıncı Beyefendi demektir, ama bilemiyoruz. Bildiğimiz şey şu, Boulanger açtığı dükkanın önüne “Boulanger débite des restaurants divins” yazan bir tabela asmıştır.




İşte burada ilk defa restoran kelimesiyle karşılaşmaktayız. Yalnız, Fransızca bilenlerin gözüne bir husus çarpmış olabilir. Boulanger’in tabelasını Türkçe olarak “Boulanger, Tanrılara layık restoranlar satar” şeklinde çevirirsek, restoran kelimesinin dükkana değil, satılan ürüne hitap etmek için kullanıldığını görürüz. Yani satılan et suyu çorbalarına restoran denilmiş.

Restoran kelimesinin kökü, Fransızca “restore etmek, onarmak” anlamındaki restaurer kelimesinden gelmektedir. Latince restaurare “onarmak, yenilemek”, re- “tekrardan” anlamında dönüşlülük belirten ön ek ile –staurare “kurmak, yenilemek, onarmak” kökünün birleşimiyle oluşur. Nihayetinde Proto-Hint-Avrupa dili *stau-ro- , “durmak, kurmak, sabit olmak” anlamlarındaki *sta- kökünden gelir.

Yani restoran, “onaran” demektir. 18. yüzyıl Fransasında, aritokrasi gibi zayıf, zarif ve dolayısıyla çıtkırıldım olmak halktan bazıları tarafından özenilen özelliklermiş. Bu sebeple Boulanger bu çıtkırıldım kişilerin güçlerini yeniden toplamalarına yarayan, onları “onaran” et suyu çorbaları satmaya başlamış. Belki de Mathurin Roze de Chantoiseau’nun kendine restoran sahibi, restorancı şeklinde hitap etmesiyle, restoran kelimesi satılan üründen soyutlanıp, “satılan dükkan” anlamına genişlemiştir. Netice şu ki, Fransız Devrimi’nden sonra, restoranlar içerik değiştirip, daha farklı yemekler satmaya başlarlar. İlk Paris’in, sonra Fransa’nın ve zamanla dünyanın her köşesine bu tip işletmeler yayılmıştır. Nişanyan, Türkçede ilk kullanımının 1878’de Abdülhak Hamid tarafından olduğunu belirtmekte.

Ancak tarihi bağlamda restoran diye bilinen işletmelerin benzersiz olduğu anlaşılmamalıdır. Wyatt Constantine, Avrupa’da benzer işletmelere işaret eder: Britanya’da tavernalar, İspanya’da bodegalar, Almanya’da braueriler hep halkların toplanıp, bazen yemek, bazen içki etrafında toplanabilecekleri işletmeler olmuşlardır. Hatta Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk defa kurulan, bugün Türkiye’de yakından bildiğimiz kahvehaneler ya da hanlar, tarihsel anlamda restoran gibi işletmelerdir.

Hatta İtalya’da, hanlara benzer konaklama yerlerine verilen bir isim vardır, locanda. Latince locandus kelimesinin locare çekiminden gelmektedir. Locandus, “kiralanan, oturulan mekan” anlamındadır, locus “yer, mekan” kökünden gelir. Proto-İtalyanca *stlokos ‘dan, bu ise Proto-Hint-Avrupa dili *stel- “koymak, yerleştirmek” nihai kökünden gelmektedir. Yine de İtalyanlar günümüzde ristorante kelimesini kullanırlar.



Dürüst olmak gerekirse, bence restoran kelimesinin Türkçesi Var. Konaklama sağlamayan yerlere han demek doğru değil, ancak İtalyancadan bir kelime alındığı zaman anlam değişiklikliğine uğraması normal. Dilimizin kurallarına nispeten uymakta olan lokanta kelimesi zaten bu anlamda uzun zaman kullanılmıştır, Türkçede restoran ile aynı anlama gelmemeleri için bir sebep yok.

Hatta, bunun ötesinde, daha da Türkçe olan bir kelime de bulunmakta: aşevi. Türk Dil Kurumu’nun sözlüğünde aşevi ve restoran kelimelerinin ilk anlamları “lokanta” olarak verilmektedir. Sözlükte Nazım Hikmet’ten de bir alıntı var:

"Şimdi her sokakta bir tavukçu aşevi var. Tavuğun çorbasını, söğüşünü, suyuna pilavını satıyor." - Nazım Hikmet

Çorba, söğüş, tavuk suyuna pilav, tıpkı restoranların ilk sattıkları ürünlere, sağlığı yenileyen, onaran “restoran”lara benziyor değil mi? Türkçe kelimeler belki de bazen yadırgandıkları için, aşevi yerine restoran kullanılıyor. Gerçi başta bahsettiğimiz gibi, yabancı dillerden kelimeler her dilde alınmaktadır. Ancak restoran illa kullanılacaksa, restaurant şeklinde yazmanın Türkiye’deki gerekçesi nedir, çözebilmiş değiliz.

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

YAZARLAR

Kelime Köşesi

Kelime Köşesi

Türkçe köken biliminin en yeni durağı olan haftalık köşemizde, kelimelerin kökleri, tarihlerini ve anlamlarını beraber keşfedeceğiz, sorular sorup, cevaplarını araştıracağız.

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir