🛰️ Uzay yolu

Geçen ay SpaceX, ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi’nin (NASA) Artemis Programı kapsamında NASA astronotlarını Ay’ın yüzeyine taşıyacak uzay aracının inşası için başlatılan ihalenin galibi oldu. SpaceX’in zaferi, NASA’nın içindekiler dışında kimsenin beklemediği bir sonuçtu. Zira şirketin rakiplerinden Blue Origin; Lockheed Martin, Northrop Grumman ve Draper'dan oluşan bir "milli takım" takım kurmuş, ihale sürecini önde götürüyordu. Kararın ardından Blue Origin ve Dynetics, ABD Hükümet Sorumluluk Ofisi’ne (GAO) 50 sayfalık bir itiraz başvurusunda bulundu. NASA, itirazlar sonucunda projeyi askıya alırken 2024’te Ay’a yolculuk planları ertelenme riskiyle karşı karşıya kaldı.

Artemis Programı

NASA, 2017 yılında başlatılan ve Yunan Ay tanrıçası “Artemis”in adı verilen keşif programı kapsamında üç aşamadan oluşan insanlı bir Ay yolculuğu planlıyor. Plan, dört astronotun Orion uzay aracı ile Ay'ın yörüngesine gönderilmesini, daha sonra astronotlardan ikisinin Ay’ın yörüngesinde inşa edilecek kalıcı bir istasyona geçmesini ve Orion'dan SpaceX tarafından geliştirilecek araca geçerek Ay'a iniş yapmasını kapsıyor.

2024’te ilk seferini gerçekleştirmesi ve 2028’e kadar sürmesi planlanan programın ana hedefi, Ay ve Mars’a uçuşlarda sürekli kullanılabilecek bir kalkış ve iniş sistemi oluşturmak. Yaklaşık bir hafta boyunca Ay yüzeyini keşfedecek iki astronottan birinin kadın veya siyahi olması hedefleniyor.

Geliştirme ve ihale süreci

NASA, Nisan 2020’nin sonunda 967 milyon dolar ödenek ayırdığı program için SpaceX, Blue Origin ve Dynetics ile 10 aylık bir sözleşme imzaladı. Yarışın başında SpaceX’e 135 milyon dolar; Dynetics’e 253 milyon dolar, Blue Origin’e ise 579 milyon dolar hibe desteği verildi.

Aslında plan, 10 aylık geliştirme sürecinin sonunda iniş sistemlerinin maliyetleri ve teknik özellikler dikkate alınarak üç ekipten ikisini seçmekti. İhalede SpaceX, 2,9 milyar dolar ile en düşük teklifi verirken Blue Origin; 5,9 milyar dolar, Dynetics ise resmî tutarı açıklamasa da en yüksek teklifi verdi. Üç şirket arasında Dynetics, teknik puanlandırmada “marjinal” notuyla en düşük sırayı alırken SpaceX ve Blue Origin “kabul edilebilir” olarak sınıflandırıldı. Yönetim notu sıralamasında SpaceX ve Blue Origin, “olağanüstü” notu alırken Dynetics, “çok iyi” seviyesinde kaldı.

Eğer NASA orijinal planına sadık kalarak iki şirket seçmiş olsaydı kazananlar yüksek ihtimalle SpaceX ve Blue Origin olurdu. Fakat NASA, bugüne kadar program için ihtiyacı olan 3 milyar dolar bütçenin sadece %25’ini alabildiği için en uygun maliyetli ve teknik olarak uygun seçeneği seçmek zorunda kaldı.

İtirazlar

Blue Origin ve Dynetics, ABD Hükümet Sorumluluk Ofisi’ne sundukları itiraz dilekçesinde NASA’yı SpaceX’e haksız avantaj sağlamakla suçluyor. Bu suçlamanın nedeni, NASA’nın ihalede en düşük teklifi veren SpaceX’ten ödeme planını NASA'nın bütçesine uygun olacak şekilde yenilemesini istemesi. Blue Origin ve Dynetics, aynı şansın kendilerine sunulması durumunda tekliflerini değiştirebileceklerini; ancak NASA’nın bu konuda ön yargılı bir tutum sergilediğini savunuyor.

Blue Origin, NASA’nın ilk aşamada planladığı gibi ikinci bir şirketle daha anlaşma imzalamasını talep ediyor. Şirkete destek çıkan Ticaret, Bilim ve Ulaşım Komitesi Başkanı Senatör Maria Cantwell, ABD Inovasyon ve Rekabet Kanunu’nu öne sürerek NASA’nın ikinci bir sözleşme imzalamasını ve Kongre’nin iki şirkete toplam 10 milyar dolar fon sağlaması önerisinde bulundu. Cantwell’in önerisi, Senato’da oylamaya açılacak.

Gecikmeye neden olacak mı?

“Ay’a geri dönme projesi” ve SpaceX’in 2,9 milyar dolarlık anlaşması itirazlar nedeniyle şimdilik askıya alındı. ABD Hükümet Sorumluluk Ofisi’nin 4 Ağustos’a kadar konu hakkında bir karara varması bekleniyor. SpaceX, karar verilene kadar projeye yönelik tüm çalışmalarını durduracak. Dolayısıyla Artemis Programı’nın 2024 hedefinde gecikme olması ihtimali yüksek görünüyor.

NASA'ya gelince; ajans rekabetin hâlâ devam ettiğini söylüyor. SpaceX'le yapılan sözleşme sadece iki görevi kapsıyor: test ve mürettebat görevi. NASA'ya göre, bu görevlerin ötesindeki her şey rekabete açık. Bu da Ay yarışlarının bitmesinin çok uzak olduğu anlamına geliyor.

İrem Özbay

İllüstrasyon: Ayşe Ezgi Yıldız

ABD kökenli milyoner Dennis Tito, Nisan 2001’de Rusya’nın Soyuz roketi ile Uluslararası Uzay İstasyonu’na (ISS) ulaşarak dünyanın ilk uzay turisti olduğu anı hayatının en mükemmel anı olarak hatırlıyor. Tito'nun seyahatinin ardından geçen 20 yılda sadece 7 kişi daha milyonlar harcayarak onun ayak izlerini takip edebildi; ancak bu sayının önümüzdeki 12 ay içinde ikiye katlanması bekleniyor.

Rusya’nın uzay turizmi yatırımlarına son vermesiyle 2009’dan beri dünyadan ayrılan bir turist dahi olmadı. Fakat SpaceX, Blue Origin ve Virgin Galactic gibi şirketler çok da uzak olmayan bir gelecekte uzayın popüler tatil rotaları arasında yer alacağını düşünüyor. 2000'li yılların başlarında kurulan ve uzay turizmi konusunda rekabet içinde olan üç şirketin her birinin kendine özgü bir iş modeli ve gelecek planı var.

Dünyadan uzak rekabet

Virgin Galactic: Birleşik Krallık kökenli milyarder Richard Branson, yeniden kullanılabilir ilk uzay gemisini üreterek Ansari X ödülünü kazanan SpaceShipOne şirketini satın alarak Virgin Galactic’i kurdu. 2004’ten beri yörünge altı bir uçuşta altı yolcu taşıyabilen SpaceShipTwo isimli bir uzay gemisi tasarlamak için çalışan şirket, yol boyunca birçok aksaklık yaşadı. 2009’da turistleri uzaya taşımayı planlayan Virgin Galactic, 2014’te bir pilotun ölümü ile sonuçlanan kaza başta olmak üzere ciddi problemlerle karşılaştı. Kazadan sonra mühendisler, aracın tasarımında modifikasyon gerektiren sorunlar buldu. Yıllar süren çalışmalar sonucu şirket, 22 Mayıs 2021’de üçüncü uzay yolculuğunu gerçekleştirdi. 2019’da bir özel amaçlı satın alma şirketi (SPAC) ile birleşerek halka açıklan Virgin Galactic’in her biri 200.000 ile 250.000 dolar arasında değişen fiyatlarla satılan gelecekteki uçuşlar için yaklaşık 600 rezervasyonu bulunuyor.

SpaceX: 2002 yılında Elon Musk tarafından kurulan SpaceX, hâlihazırda uzay yarışını önde götürüyor. Uzaya ulaşım maliyetlerini azaltmak için yeniden kullanılabilir fırlatma teknolojisini geliştirme hedefiyle kurulan şirket, 2012'de Uluslararası Uzay İstasyonu'na bir uzay aracı gönderen ilk özel şirket oldu. SpaceX’in ana odağı aslında uzay turizmi değil. Elon Musk, nihai olarak Mars’ta insan yerleşimine öncülük etmek istiyor. Uzay turizmine yatırım yaparak uzay yolculuğunun kolayca yapılabileceğini kanıtlamak isteyen şirket, böylece Mars’ta yaşama odaklanan Starship sisteminin gelişimine de kaynak sağlamayı hedefliyor. Günümüzde, uzaya gitmek ve dünyanın yörüngesinde dolaşmak isteyenler için SpaceX dışında bir alternatif yok. SpaceX’in önümüzdeki dönemde planlanan, Uzay İstasyonu’nda konaklamalı iki uzay yolculuğu var. Katılmak isteyenlere 55 milyon dolara mal olması beklenen yolculukların yolculukların ilki Eylül 2021’de, ikincisi ise 2022 yılında gerçekleşecek.

Blue Origin: Uzay turizmi sektörünün üçüncü oyuncusu Blue Origin, 2000 yılında Amazon’un kurucusu Jeff Bezos tarafından kuruldu. Bezos, şirketi kurarken yeniden kullanılabilir fırlatma sistemleri aracılığıyla uzay yolculuğunu ucuz, sık ve daha erişilebilir kılmayı amaçladı; ancak şirket son birkaç yıla kadar herhangi bir faaliyette bulunmadı. Blue Origin, bu ayın başında New Shepard isimli uzay aracıyla ilk astronot ekibini uzaya çıkaracağını ve onlarla gidecek kişinin müzayede ile satışa sunulan bilete en yüksek teklifi veren kişi olacağını açıklamıştı. 11 dakikalık uzay yolculuğuna çıkacak kişinin belirleneceği müzayedede en yüksek teklif 2,8 milyon dolara ulaştı. Blue Origin ile uzaya gitmek isteyenlerin daha yüksek bir fiyat teklif vermek için 10 Haziran’a kadar süreleri var. En yüksek teklifi veren, Blue Origin’in Batı Teksas çölündeki uzay limanından atmosfer ile uzay arasındaki sınır olarak kabul edilen Kármán hattına heyecan verici bir yolculuğa çıkacak. Yolculuk esnasında uzay turisti, dünyaya dönmeden önce kapsülün içinde kısa bir süre koltuğundan da ayrılabilecek.

Geleceğe bakış

Uzay turizminin kişi başı maliyeti, şirketin özelliklerine bağlı olarak değişiklik gösteriyor. Virgin Galactic ve Blue Origin 100 km yüksekliğe ulaşan ve yolcuların uzayda birkaç dakika kalmasını sağlayan "yörünge altı" uzay turizmini domine ediyor. SpaceX ise daha maliyetli olan ancak 400 km yüksekliğe ulaşan ve yolcuların uzayda günler geçirmesine olanak sağlayan “yörüngesel” uzay turizmi için çalışıyor. Uzay endüstrisi danışmanlığı şirketi Northern Sky Research, 2028’e kadar yörünge altı ve yörüngesel turizm pazarının toplamda 14 milyar dolara kadar gelir elde edeceğini tahmin ediyor.

Öte yandan havacılık ve uzay şirketlerini rekabete tutuşturan pazar, turizm şirketlerini de heyecanlandırıyor. Mart ayında Kaliforniya merkezli Gateway Foundation, 2027’de ilk uzay otelini inşa etmeyi planladığını açıkladı. Hayatında bir kez olsun Jetgiller izlemiş olan herkes uzaya gitmenin nasıl bir şey olduğunu hayal etmiştir. Kim bilir belki de yakın gelecekte bu ütopik hayali gerçekleştirmek mümkün olabilir.