11. yılında Gezi Parkı eylemleri: Neler yaşandı?

İstanbul Taksim'deki Gezi Parkı için hazırlanan kentsel gelişim planına karşı çıkmak ve inşaat çalışmalarını protesto etmek amacıyla başlayan ve daha sonra Türkiye'nin birçok noktasına yayılan Gezi Parkı eylemlerinin üzerinden 11 yıl geçti.

İlk eylem, 28 Mayıs 2013'te iş makinelerinin Gezi Parkı'na girdiği ve çalışmalara başladığı bilgisinin sosyal medya üzerinden yayılmasıyla başladı. Çevreci aktivistlerin nöbet tuttuğu çadırların yakılması, tepkilerin artmasına ve ülke geneline yayılmasına neden oldu. 

Üç haftaya yakın süren eylemde göstericiler, Gezi Parkı ve çevresinde nöbet tuttu. Güvenlik güçlerinin sert müdahalesiyle son bulan eylemler boyunca, biri polis 8 kişi yaşamını yitirdi, 10 bine yakın kişi yaralandı. Ayrıca onlarca kişi tutuklandı. 

Olayların başladığı gün yaşananlar

28 Mayıs gecesi ilk dozerler inşaat çalışmalarına başlamak üzere parka girdi, ağaçlar sökülmeye başlandı. O sırada parktaki çay bahçesinde toplantı hâlinde bulunan Taksim Gezi Parkı Derneği üyeleri, dozerleri fark ederek çalışmalarını durdurmak istedi. Dernek üyelerinin sosyal medya üzerinden çağrı yapmasının ardından bir grup aktivist, yıkım çalışmalarını engellemek için çadır kurarak parkta beklemeye başladı. Sabah saatlerindeyse kalabalık arttı, Çevik Kuvvet polisleri de bölgeye konuşlandırıldı. Polis, bölgede toplanan kalabalığa biber gazıyla müdahale etti. Kalabalık uzaklaştırıldı.

^{Reuters haber ajansı foto muhabiri Osman Örsal'ın yakaladığı ve tüm dünyada ün kazanan "kırmızılı kadın" fotoğrafı da bu müdahale sırasında çekildi.}

Yıkım ve ağaç söküm çalışmaları yeniden başladı, dönemin Barış ve Demokrasi Partisi (BDP) İstanbul Milletvekili Sırrı Süreyya Önder, eylemcilere destek vermek için Gezi Parkı'na geldi. "Ben ağacın da vekiliyim" diyen Önder, dozerlerin önüne oturarak çalışmaları durdurdu. Aktivistlerin çağrısıyla akşam saatlerinde yüzlerce kişi parkın etrafında toplandı. 

Eylemler sonraki günlerde de devam etti

• O dönemde Başbakan olan Tayyip Erdoğan, İstanbul'da üçüncü köprünün temel atma töreninde yaptığı konuşmada, "Ne yaparsanız yapın. Biz kararı verdik. Verdiğimiz gibi bunu işleyeceğiz" dedi. Bu sözlerin üzerine çalışmaların yeniden başlaması ihtimaline karşı eylemler devam etti. Sökülen ağaçların yerine fidanlar dikildi.
• Polis, 30 Mayıs Perşembe günü eylemcilere biber gazıyla müdahale etti ve kalabalık yeniden dağıdı. Yıkım çalışmalarıysa yeniden başladı. Bu süreçte Önder, tekrar dozerin önüne oturarak çalışmaların durmasını sağladı ve polisin dağıttığı kalabalık yeniden biraraya geldi. 
• Polisin müdahalesi günler içinde sertleşmeye başladı. Eylemcilerin çadırları ateşe verildi. Dönemin Beyoğlu İlçe Emniyet Müdür Yardımcısı Ramazan Emekli, çadırların yakılması talimatı verdiği iddiasıyla yargılandı. 15 Temmuz 2016'daki darbe girişiminin ardından ihraç edilen Emekli, çadırların yakılmasından dolayı "görevi kötüye kullanmak" ve "genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması" suçlarından 10 ay hapis cezasına çarptırıldı.
• Çadırların yakılma görüntülerinin sosyal medyada yayılması, kamuoyunda daha büyük bir infiale yol açtı. Çadırları yakılıp parktan zorla çıkarılanlar, Taksim Meydanı'na yürüyerek oturma eylemi başlattı. 
• Ankara, İzmir ve Adana gibi büyük kentler olmak üzere ülkenin dört bir yanına yayılan eylemlerde göstericiler, polisle karşı karşıya geldi. 
• Dönemin Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, 1 Haziran'da konuya ilişkin ilk açıklamasını yaptı. Gül, hükümetten farklı düşünce ve kaygılara daha çok kulak vermesini isterken, polisin de müdahalelerinde ölçülü olması gerektiğini söyledi.
• İlerleyen günlerde yüzlerce kişi gözaltına alındı, binlerce kişi yaralandı. Eylemler sırasında hayatını kaybedenler oldu. 
• 12 Haziran Çarşamba günü, Gezi Parkı eylemcilerinden oluşan 11 kişilik bir grup, Başbakan Erdoğan ile yaklaşık 4,5 saatlik görüşme yaptı. Erdoğan, aynı gün oyuncular ve bazı sivil toplum kuruluşlarının temsilcileriyle de biraraya geldi.
• Erdoğan, 14 Haziran'daki açıklamasında, mesajı aldıklarını, yargının kararını bekleyeceklerini söyledi ve eylemcilerden evlerine dönmesini istedi. Ertesi gün parkın önüne çok sayıda TOMA ve Çevik Kuvvet polisi getirildi. Eylemciler, polisin müdahalesiyle parktan ayrıldı. Böylelikle Taksim'deki eylemler sona erdi ve park bir süreliğine halka kapatıldı. 
• Yaklaşık 20 gün süren Gezi Parkı eylemleri, Türkiye'nin yakın tarihine damgasını vuran olaylar arasında yer aldı.

Bilanço 

• Emniyet Genel Müdürlüğü raporlarına göre, Gezi Parkı'ndaki eylemlere destek vermek için Bayburt hariç Türkiye'nin tüm kentlerinde protesto gösterileri düzenlendi. Bu gösterilere 4 milyona yakın kişi katıldı.
• Biri polis 8 kişi yaşamını yitirdi. Toplam 10 bine yakın kişi yaralandı. Yüzlerce kişi tutuklandı, bunlardan 120'den fazlası hakkında dava açıldı. Hakkında dava açılanların çoğu beraat etti. 
• Açılan soruşturmada Gezi Parkı protestoları "bir darbe kalkışması" olarak tanımlandı. Aralarında Osman Kavala, Mücella Yapıcı, Çiğdem Mater, Yiğit Aksakoğlu, Meltem Arıkan Memet Ali Alabora ve Pınar Öğün'ün de bulunduğu 16 kişiye "protestoları örgütlemek ve finanse etmek", "Türkiye Cumhuriyeti Hükümetini ortadan kaldırmaya veya görevini yapmasını engellemeye teşebbüs etme" suçlamaları yöneltildi.
• AİHM, 10 Aralık 2019'da Osman Kavala'nın tutukluluğa itirazını öncelikli olarak görüştü ve birden fazla hak ihlali tespit etti. Mahkeme, Türkiye'nin Kavala'nın serbest bırakılması için gerekli olan her şeyi yapması ve Kavala'yı derhal serbest bırakması gerektiğine hükmetti.
• Ancak İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi'nde 25 Nisan'da görülen duruşmada, mahkeme heyeti, sanık Osman Kavala için "Türkiye Cumhuriyeti hükümetini ortadan kaldırmaya veya görevini yapmaya teşebbüs etme" suçundan ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çarptırdı.
• Diğer sanıklardan Mücella Yapıcı, Can Atalay, Tayfun Kahraman, Çiğdem Mater, Ali Hakan Altınay ve Mine Özerden'e de 18'er yıl hapis cezası verildi ve tutuklanmalarına karar verildi. Karar, Aralık 2022'de istinaf mahkemesinde onandı.
• Gezi Parkı davası nedeniyle Silivri Cezaevi'nde tutuklu bulunan Can Atalay, Gezi Parkı eylemlerinin 11. yılı için avukatları aracılığıyla bir mesaj yayımladı:

“Gezi’nin mirası, 11. yılında da demokrasi ve adalet mücadelemizde bize yol göstermeye devam ediyor. Bu süreç, sadece geçmişin bir parçası değil, aynı zamanda geleceğimiz için de bir ilham kaynağıdır."