2024 Nobel Ödülleri’nde kazananlar belli oldu: Ödüller hakkında bilinenler

Nobel Ödülleri, İsveçli mucit Alfred Nobel’in vasiyetiyle oluşturuldu. Ödüller, son 12 ay içinde "insanlığa en büyük faydayı sağlayan" kişilere veriliyor. Alfred Nobel, 1895'te hayatını kaybetti ama vasiyeti üzerindeki yasal mücadelenin ardından ilk Nobel Ödülleri 1901'de verilebildi. Nobel, kimya ve fizik ödüllerinin İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi tarafından, edebiyat ödülünün ise İsveç Akademisi tarafından verilmesini şart koştu. Nobel ödülleri 63 kez kadınlara verildi. Öncü Fransız bilim insanı Marie Curie, ödülü iki kez alan tek kadındı. 1903'te fizik, 1911'de kimya dalında bu ödülü aldı.

Peki tıptan edebiyata, fizikten ekonomiye kadar birçok daldaki katılımcılara çalışmaları ve katkıları nedeniyle verilen Nobel Ödülleri’nin bu yılki sahipleri kimler?

Barış Ödülü: Nihon Hidankyo

2024 Nobel Barış Ödülü, Hiroşima ve Nagazaki'ye atılan atom bombalarından sağ kurtulanların oluşturduğu Japon kuruluş Nihon Hidankyo'ya verildi. Norveç Nobel Komitesi Başkanı Jørgen Watne Frydnes Cuma günü yaptığı açıklamada, ödülün "nükleer silah kullanımına karşı tabunun baskı altında olması" nedeniyle verildiğini belirtti.

• Neden önemli? Atom bombalarından sağ kurtulanların 2. Dünya Savaşı'nın son aylarında oluşturduğu kuruluş, nükleer silahlara karşı yürüttüğü faaliyetlerle biliniyor. 1901'den beri 104 Nobel Barış Ödülü, çoğunlukla bireylere ve aynı zamanda barış çabalarını ilerlettiği görülen kuruluşlara verildi.
• Bir adım geriden: 2023 Nobel Barış Ödülü, kadın hakları ve demokrasiyi savunduğu ve idam cezasına karşı olduğu için hapisteki İranlı aktivist Narges Mohammadi'ye verilmişti. Nobel Komitesi, bunun aynı zamanda "İran'ın teokratik rejiminin kadınları hedef alan ayrımcılık ve baskı politikalarına karşı gösteri yapan yüzbinlerce insanın tanınması" anlamına geldiğini söylemişti.

Tıp Ödülü: Victor Ambros ve Gary Ruvkun

Ödül, mikroRNA'nın keşfi ve gen düzenlemesi çalışmalarından dolayı ABD’li Victor Ambros ve Gary Ruvkun’a verildi. İkili, gen düzenlemesinde önemli rol oynayan yeni bir küçük RNA molekülü mikroRNA'yı keşfetti ve bulguları yeni bir gen düzenleme prensibini ortaya çıkardı.

• Neden önemli? Söz konusu çalışma mikroRNA'ların insanlar dahil çok hücreli organizmalar için gerekli olduğunu, organizmaların gelişip çalışması için de önemli bir role sahip olduğunu gösterdi.

Fizik Ödülü: John Hopfield ve Geoffrey Hinton

Bilim insanları John Hopfield ve Geoffrey Hinton, yapay sinir ağlarında makine öğrenimini mümkün kılan keşif ve icatlarıyla 2024 Nobel Fizik Ödülü'nü kazandı. ABD'li John Hopfield Princeton Üniversitesi'nde profesör olarak görev yaparken, İngiliz Geoffrey Hinton ise Toronto Üniversitesi'nde profesör.

Kimya Ödülü: David Baker, Demis Hassabis ve John Jumper

2024 Nobel Kimya Ödülü, "bilgi-işlemsel protein tasarımı" alanındaki çalışmalarından dolayı David Baker ve "protein yapı tahmini"yle ilgili çalışmalarından dolayı Demis Hassabis ile John Jumper'a verildi. Baker Seattle'daki Washington Üniversitesi'nde, Hassabis ve Jumper ise Londra'daki Google Deepmind'da çalışıyor.

• Bir adım geriden: 2023 Nobel Kimya Ödülü, kuantum noktalarının keşfi ve senteziyle ilgili çalışmalarından dolayı Moungi Gabriel Bawendi, Louis E. Brus ve Alexei I. Ekimov'a verilmişti.

Edebiyat Ödülü: Han Kang

2024 Nobel Edebiyat Ödülü'nü "şiirsel düzyazısı nedeniyle" Güney Koreli roman yazarı Han Kang kazandı. 2024 Nobel Edebiyat Ödülü'nün sahibi olan Han'ın diğer eserleri arasında ise The Vegetarian, The White Book, Human Acts ve Greek Lessons gibi dünyaca bilinen romanları yer alıyor.

Ödül kazananlar nasıl belirleniyor?

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi’nin üyeleri, üniversite profesörleri, bilim insanları ve daha önce ödülü kazananların da aralarında olduğu kişiler ödüle aday gösterebiliyor.

Her ödülü en fazla üç kişi kazanabiliyor. İki dünya savaşı sırasında ödülün verilmediği bazı yıllar oldu. Nobel Vakfı kurallarına göre, belli bir kategoride ödülü kimse hak etmiyorsa ödül verilmiyor ve para bir sonraki yıl için saklanıyor.

Fizik, kimya, fizyoloji veya tıp, edebiyat ve iktisat bilimleri alanındaki Nobel ödülleri İsveç'in Stockholm kentinde veriliyor. Nobel Barış Ödülü'nü kazanan kişi, Norveç parlamentosu tarafından atanan beş üyeden oluşan bir komite tarafından Norveç'te seçiliyor ve ödül Oslo'da veriliyor.

Ödül kazananlar, Nobel diploması, farklı tasarımlara sahip Nobel madalyaları ve yaklaşık 1 milyon dolara denk gelen 11 milyon İsveç kronu tutarında nakit ödül alıyor.