Hızlandırılmak zorunda kalınan bir sanatsal dönüşüm

Merve Boşnakoğlu

Sanat eleştirmeni, yazar ve ressam John Berger, kitaplarında biricik olan sanat eseri ile reprodüksiyonu arasındaki en büyük farkın eserin izleyicisine verdiği sessizlik olduğunu söylüyordu. Berger’in ışığında, koronavirüs salgını ile birlikte her alanda olduğu gibi sanatta da sıra dışı günler yaşadığımız 2020 gündeminde izleyicilerin sanat eserlerine, biraz da zorunlu bir biçimde, gittikçe artan bir sessizlik bırakıp bırakmadığı ve sanat dünyasının gelişmelere olan reaksiyonu göz atmaya değer duruyor.

Sanal dünyaya direnenler: Koronavirüs diğer endüstrileri olduğu gibi müze ve galerileri de hazırlıksız yakaladı. Bu süreçte sanal varlığını çoktan inşa etmiş köklü müzeler gündeme uyum sağlarken küçük ve orta çaplılar hâlâ mücadele içindeler. Hâl böyle olunca akla şu soru geliyor: Bu sanallaşma ihtiyacı, müzelerin işleyiş biçimini kalıcı olarak değiştirebilecek bir kültür dönüşümünün başlangıcı olabilir mi? Şu ana kadar bu soruya "hayır" diyebilirdik çünkü yüzyıllar boyunca müzeler fiziksel bir alan olmayı seçti. Hatta yıllar içerisinde insan hayatının sanallaşan birçok alanına karşın müzeler çoğu zaman sanallığı reddetti.
Sanal dünyaya uyum sağlama ve değişim: Sanat dünyasının özellikle sergileme alanında uzun süre sanal varlıklara geçişe direnmesine karşılık Louvre, British Museum ve Metropolitan gibi köklü bazı kurumlar ise 2010’lu yılların ikinci yarısından itibaren varlıklarını sanal ortamlara taşıyarak hem eser ve seyirci arasında mesafelerde doğan fiziksel uzaklığı aşma hem de sergi ve gösterim dünyasına yeni konseptler getirme amaçlalarıyla sanal varlıklarını kurmaya başladılar.
Salgının hızlandırdığı dönüşüm süreci: Son haftalarda yaşanan etkinlik, sergi ve müzayede iptallerinin ardından köklü kurumlar çok daha hızlı bir biçimde sanal dünyaya adapte olmaya veya sanal varlıklarını genişletmeye çalışıyor. Müzeler ve galeriler önümüzdeki süreç için bütçe ayırmaya başladılar zira ekonomik açıdan büyük kayıplar yaşayacaklar. Örneğin dünyanın en büyük kâr amaçlı sanat fuarı Art Basel, geçtiğimiz günlerde açıkladığı kararla 231 sanat simsarının katılacağı ve toplam 250 milyon dolarlık eser sergileneceği bir dijital galerisini hayata geçireceğini duyurdu. Türkiye’de ise Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi, Topkapı Sarayı ve Konya Mevlâna Müzesi gibi pek çok müze ve galeri eserlerini çevrimiçi de ulaşılabilen bir formata dönüştürdü.
Gelecek: Bu noktada, sanallaşma ikilemiyle benzer kriz dönemlerinde olduğu gibi ziyaretçi sayılarının müzeler için ne kadar önemli olduğu bir kez daha gözler önüne serilmiş oldu. Bu yüzden sanal dünyaya uyum sağlamak, müzeler için bir hayatta kalma meselesine dönüşebilir. Geleceğe dair senaryolar ele alındığında, müzelerin sanal kimliklerini oluşturma çalışmalarını ve konuya dair yaklaşımlarını yeniden değerlendirmeleri zorunlu hâle gelmiş olabilir.