Ürettik! Peki ya sonra?

 Yazan: Buğra Pakbeşe

Uzun süredir müziğin içinde, üretim süreçlerinde, mutfağında ve yayımında yer alıyor olmam nedeniyle hukuk fakültesinde de ana odağımı sanat özgürlüğü, ifade özgürlüğü ve fikri eserlerin korunması oluşturdu. Bağımsız bir sanatçı olarak kendi şarkılarımı yayınlarken muvafakatnamelerin hazırlanması, sözleşmelerin kurulması, eserin tasdiki gibi hukukî süreçleri doğrudan takip edip, deneyimleme fırsatı buldum. Dolayısıyla bu konuyu dışarıdan ve sadece bir hukukçu gözüyle değil, eser üreticisi ve hakkın öznesi olarak da inceliyorum.

Sanat eserleri ve bunların hukuki korunması, telif hakları, eser sahibinin hakları gibi konularda hukukun ana kaynağı 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’dur (FSEK). Bu yazının konusunu FSEK’in 3. maddesinde tanımladığı müzik eserleri oluşturmaktadır. 

Bir eserin hukukî anlamda eser olarak tanımlanabilmesi için iki şarta ihtiyaç vardır. Birincisi eserin sahibinin hususiyetini taşımasıdır. Burada denilmek istenen, oluşturulan eserin eseri oluşturan kişinin özelliğini yansıtan bir fikri çabanın ürünü olmasıdır. İkincisi ise FSEK’te yazan eser türlerinden birisi olmasıdır. Bu iki şart sağlandığı takdirde eser hukukî anlamda sanat eseri olarak tanınacaktır.

Müzik Eserlerinin Telif Hakları

Telif hakları; bir eser üreten kişinin, bu eser üzerindeki haklarının tamamıdır. Yanlış bilinen genel kanının aksine telif hakkı almak için herhangi bir şey yapmaya gerek yoktur. Eserin yapıldığı andan itibaren telif hakları o eseri üreten kişidedir. Yani eserin doğumuyla telif hakları, eser sahibinindir. Ancak buradaki asıl problem hukukun önünde kişinin o eseri ürettiğinin, bir başka deyişle eser sahibi olduğunun nasıl kanıtlanacağıdır. Çünkü bir davada olası bir eser sahibi belirleme hususunda o eserin kime ait olduğunu belirtecek delillere ihtiyaç vardır. Eseri üreten kişinin o eseri kendi ürettiğini ispatlayabilmesi gerekir. Dolayısıyla ispat kolaylığı için çeşitli mekanizmalar geliştirilmiştir.

En bilinen yol, notaya dökülen müzik eserinin (kağıtlarının) notere götürülüp tasdiklenmesidir. Ancak bu tasdik işlemi eserin, eseri getiren kişiye ait olduğunu belirtmemektedir, eserin notere o kişi tarafından getirildiğini beyan etmektedir. Dolayısıyla olası bir davada noter tasdikli belgeyi göstermek kesin koruma sağlamamaktadır. Eğer noter tasdikinden önce tarihli başka bir kişi tarafından o eserin oluşturulduğuna dair delil varsa, eserin sahibi o olur. Bu yol diğer yollara göre ispat kolaylığı sağlarken, zaman ve harcanan ücret bakımından dezavantajlıdır.

Teknolojinin gelişmesiyle beraber, yeni bir yol olarak dijital tasdik siteleri de bulunmaktadır. Pek çok dijital platformdan 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu’na uygun zaman damgalı tasdik işlemleri yapılabilmektedir. Bu da eserin sahipliğinin ispatı bakımından önemlidir. Eserin notasyona çevrilmesini gerektirmeyen, ses dosyası olarak verilip tasdiki yapılabilen bir yol olarak daha az zaman ve ücret harcanmaktadır.

MESAM, MSG gibi meslek birliklerine üye olmak eserin telif ücretlerini takip etmek açısından eseri üretene destek sağlayabilmektedir. Ancak şunu belirtmek gerekir ki bu meslek birliklerine üye olmamak eser sahibinin haklarını ve eserin telif haklarını almasını engellemez. Bu birlikler, eserin telif haklarının takibi bakımından avantajlıdır. 

Bunların dışında konser kayıtları, tanık beyanları, elektronik posta yoluyla eserin gönderilmiş olması eser sahibinin eser sahibi olduğunu kanıtlamaya yönelik araçlarıdır. Bunlar davada delil olarak kullanılabileceği için, olası bir uyuşmazlıkta eserin sahipliğinin öne sürülmesi bakımından önemlidir. 

Telif hakkı meselesine baktığımızda, tasdik zorunlu olmamakla beraber eserin sahipliğinin ispatlanması önemlidir. Ancak müzik eserleri özelinde bir müzik albümünün fiziki olarak çoğaltılıp dağıtılabilmesi işlemi için zorunlu kayıt ve tescil yapılmalıdır. Bunun dışındaki müzik eserleri için isteğe bağlı kayıt ve tescil yapılmaktadır, zorunlu değildir.

Dava sürecinin uzunluğu, hak kaybına uğrama ihtimalinin varlığı, mahkemenin hangi delilleri kabul edeceği sorusu gibi birçok belirsizliğe karşı o eserin sahipliğinin kolay ispatlanabilir olması üreticiyi daha güçlü bir konuma getirecektir.

Müzik Eserlerinin Hukuki Koruması

Ürettiğimiz bir eserin başka kişiler tarafından haksız kullanımına ve yararlanılmasına karşı neler yapabiliriz? Ürettiğimiz bir eserin biz yayınlamadan önce başka bir kişinin eseri olarak yayınlanması, bir başka deyişle eserin çalınması durumunda ne yapabiliriz? Kısaca ürettiğimiz ürünü hak ihlallerine karşı nasıl koruruz?

İlk aşama; eser oluşur oluşmaz, dijital zaman damgalı veya aleni tarihli tasdikini yapmak olmalıdır. Bu yukarıdaki yollardan biri tercih edilerek yapılabilir. Bu şekilde eser sahipliğinin hukukî bakımdan beyanını oluşturmuş oluruz. Bu bize ilerideki uyuşmazlıklarda ispat kolaylığı açısından yarar sağlayacaktır. 

Tasdik sürecinden sonra eserin yayınlanması sürecine geçtiğimizde eğer bir müzik şirketiyle çalışılıyorsanız, telif haklarının devredilmesi veya kullanılması ile ilgili bir sözleşme aşaması ortaya çıkacaktır. Telif hakları bir eser üzerindeki mali ve manevi hakların tamamını ifade eder. Eser sahipliği ve eser üzerindeki manevi haklar devredilemezken lisans ve devir sözleşmeleriyle mali haklar devredilebilir ve kullanılabilir.
 
Örneğin; eserin yayın ve dağıtımıyla ilgili dağıtımcı bir şirket veya müzik şirketleriyle yapılan sözleşmede eser sahibinin manevi hakları devam etmektedir. Bu manevi hakları somutlaştırmak gerekirse eser sahibi, eserin yayımlanma tarihine, zamanına ve tarzına karar verebilir; eserin istediği bir adla yayımlanmasına yani eserin hangi adla yayımlanmasına ve kimin adı altında yayımlanmasına karar verebilir; eserin üzerinde yapılacak olan herhangi bir değişikliğe izin verip vermeyebilir. Bu haklar eser sahibinin mali haklar üzerine devir sözleşmesi yapılsa dahi kullanabileceği haklardır.

Mali haklarla ilgili yapılacak olan devir veya lisans (ruhsat) sözleşmesinin yazılı olması gerekir. Hangi mali hakkın devrolunacağı ve kullanılacağı konusunun tek tek sözleşmede bulunması gerekir. Bu sözleşmeler gerçekleştikten sonra eser sahibi sözleşmedeki ve kanunlardaki haklarından gereği kadar faydalanamazsa, menfaatleri ihlal edilirse sözleşmeden cayabilir. Cayma hakkını kullanabilmek için noter yoluyla karşı tarafa bildiri zorunludur. Bildiri yapıldıktan sonra karşı tarafın dört hafta içinde itiraz etmemesi durumunda cayma gerçekleşmiş olur.

Bu aşamalardan sonra eserin yayımlanmasından itibaren hukuki koruma sağlanması için çeşitli dava yolları mevcuttur. Müzik eserleriyle ilgili uyuşmazlıklar ihtisas mahkemesi olan Fikri ve Sınai Haklar Hukuk ve Ceza Mahkemeleri’nde görülür. 

Eserinizin mali ve manevi haklarının ihlalinde hukuk davası veya ceza davası açabilirsiniz. Buradaki hak ihlalinden kasıt eserinizin çalınması, izniniz olmadan kullanılması, yayımının veya dağıtımının yapılması, telif ücretlerinin ödenmemesi gibi durumlardır. Böyle bir olayla karşılaştığınızda ihlalin önlenmesi, giderilmesi, maddi ve manevi tazminat dava yoluna gidebilirsiniz.

Bu yollara başvurduğunuzda birinci başlıkta ifade edilen eserin size ait olduğunu ispatlayan bir belgenin bulunması çok önemlidir. Çünkü mahkemenin o eseri sizin ürettiğinizi tespit edebilmesi için eserin tasdikinin sizin tarafınızdan yapılmış olması ve sizden önce başka biri tarafından bir tasdikin yapılmış olmaması gerekir.

Eser sahibi olarak hak ihlaline uğrama tehlikesiyle karşılaşırsanız ihlalin önlenmesi için, ihlal devam ediyorsa ihlalin giderilmesi için, ihlal bitmişse bu ihlalden doğan zararınızın karşılanması için dava açabilirsiniz. Ancak burada bir süre kısıtlaması vardır. İhlali öğrendiğiniz tarihten itibaren 1 yıl içerisinde dava açılabilir. Eğer 1 yılı geçerse dava açılamamaktadır. Ayrıca ihlal gerçekleştikten sonra 10 yıl geçmişse herhalde dava açılamamaktadır. Dolayısıyla böyle bir hak ihlaliyle karşılaşıldığında ihlali engellemek ve zararınızı tazmin etmek için sürelere dikkat etmek gerekmektedir.

Bunun dışında bu yollara başvurmadan önce arabuluculuk dava şartının gerçekleşmiş olması gerekir. Yani hak ihlallerine karşı ilk önce arabuluculuk yoluna gidilecek, eğer taraflar arasında uzlaşmaya varılamazsa yukarıda sayılan dava yollarına gidilebilecektir. Davaların uzun sürmesi, yargı giderleri gibi nedenlerden dolayı arabuluculukta bir uzlaşmaya varabilmek genelde daha avantajlıdır.

Hak ihlaline karşı başvurabileceğiniz başka bir yol ise ceza davasıdır. Eser sahibinin hak ihlalini veya hak ihlali yapanı öğrenmesinden itibaren 6 ay içerisinde savcılığa başvuru yapması gereklidir.

Eser sahibi olarak bir hak ihlaline uğradığınızda uygulayabileceğiniz adımları genel olarak anlatmaya çalıştım. Bu yolları kullanacak bir sorun yaşamamanız dileğiyle, sevgili üretenler.🙏