Kavuşamayan âşıkların en meşhurlarından Orfeus ve Euridike, çağlar boyunca sanatçılara ilham kaynağı oldu. Alman şiirinin büyük ismi R. M. Rilke'den Fransız heykeltraş Rodin'e ve yönetmen J. Cocteau'ya sayısız isim, onların büyük aşk hikayesini eserlerine yansıttı. Klasik müzik tarihinin üç farklı döneminde, üç önemli besteci de bu hikayeyi operaya uyarladı.

Yazı: Dr. Selda Eken

“Mit olmadan tüm kültürler, sağlıklı, yaratıcı, doğal enerjilerini kaybederler, yalnızca mitlerle çevrelenmiş bir ufuk kültürel bir hareketi kuşatır ve birleştirir.” Friedrich Nietzsche

“Mit yaşamın temelidir; yaşamın bilinçaltı bir itkiyle kendi özelliklerini yeniden üretirken içine aktığı zamandışı kalıp inanca dayalı formüldür.” Thomas Mann

Klasik müzik tarihinin çeşitli dönemlerinde opera bestecileri antik Yunan mitlerinden ilham alarak eserler bestelemişlerdir. Orfeus (Orpheus veya Orfe) ve Euridike’nin (Eurydice veya Eurydike) ölümsüz aşkını anlatan Orfeus miti de çok sayıda opera eserine konu olmuştur. Klasik müzik tarihinin üç farklı döneminde, üç önemli besteci bu miti konu alan eserleriyle opera tarihinin gelişimine olağanüstü bir katkı sağlamıştır.

Orfeus'un yeraltına yolculuğu

Antik dönemin Romalı şairi Ovidius’un (MÖ 43'ler), “Dönüşümler” adlı destansı klasik şiirinde yer alır bu trajik aşk öyküsü. Antik dönemin diğer ünlü şairi Vergillius’un (M.Ö 21’ler) “Georgikler” adlı manzum şiirinde ise öykü farklı bir şekilde anlatılır. Biz klasik anlatıya sadık kalarak Ovidius’un metni üzerinden ilerleyelim.

Müziğin efendisi, şarkıların tanrısı Orfeus, bir rivayete göre müziğin, sanatların, güneşin tanrısı Apollon’un, bir rivayete göreyse Trak kralı Oegrus’un oğludur. Annesi sanatsal faaliyetleri temsil eden dokuz periden biri olan epik şiirin ilham perisi Calliope’dir (Yunanca peri Mousai).

Antik çağın mistik ozanı Orfeus, Trakya dağlarında babası Apollo’nun ona hediye ettiği liri çalmakta, güzel müziğinin etkisiyle kainatın tümünü kendisine hayran bırakmaktadır. Bir gün Trak dağlarında gezerken güzeller güzeli orman perisi Euridike’yle karşılaşır. Âşık olan çift, görkemli bir düğünle evlenir.

Fakat onları bir felaket beklemektedir. Euridike bir Satir tarafından saldırıya uğrar. Panik hâlinde kaçmaya çalışırken attığı yardım çığlıklarını duyan Orfeus hemen ona koşar ancak sevgilisi kaçarken düştüğü kuyuda bir yılanın zehriyle hemen oracıkta ölüvermiştir. Geç kalan Orfeus, yaşadığı kaybın acısıyla feryat eder; dağ-taş feryadını duyar. Hemen sonra ise sonsuz bir yasla sessizliğe gömülür. Artık şarkı söylemeyecek, lir çalmayacaktır.

Bütün kainat da onunla birlikte yas tutar. Sonunda Apollon'a başvururlar. Apollon da oğluna yeraltı tanrısı Hades'le görüşmesini tavsiye eder. Giderken de ona yardım etmek için saçından bir tutam kopararak lirin telleri yerine kendi saç tellerini takar.

Ancak yeraltı dünyasına yolculuğun önünde engeller vardır. Kapı bekçisi üç başlı cehennem köpeği Kerberos’u aşmak zor olmaz. Köpek, Orfeus’un güzel müziğinin etkisiyle uyuya kalır. Ölenleri yeraltına götürmekle görevli Styx ırmağının meşhur kayıkçısı Kharon da müziği duyduğunda Orfeus’u yeraltı dünyasının kapılarına götürmeye ikna olur.

Sonunda yeraltı dünyasının kralı Hades ve eşi Persephone, Orfeus’u huzurlarına kabul ederler. Orfeus, Euridike'yi kendisine vermeleri için yalvarır. Aksi takdirde, kendisinin de ölüler diyarında sonsuz dek kalmaya hazır olduğunu söyler. Sonra da kralın izniyle lirini çalmaya başlar. Bir sessizlik sarar kralın huzurundaki tüm dinleyenleri. Kral ve kraliçe aşklarının ilk günlerini yâd eder, duygulanırlar. Aşk, her faninin, kralların ve hatta tanrıların bile başından geçmiştir.

Nihayet Euridike huzura çağrılır. Âşıklar hasretle birbirlerine sarılır. Hades, onları bir şartla serbest bırakacağını söyler. Yeryüzüne doğru çıkan yolda ışığı görene dek Euridike sevgilisinin arkasından yürüyecek, Orfeus ise yol boyunca arkasına bakmayacaktır.

Fakat merak güçlü bir duygudur. Orfeus son anda eşini gözden yitirme kaygısıyla dayanamayarak arkasına bakar ve Euridike bir siluete dönüşerek karanlığın içine çekilir. Orfeus arkasından koşar, ama nafile, karanlığın kapıları sonsuza dek kapanmıştır artık.

YAZININ DEVAMI