Avustralya'da çalışanlara mesai dışı iletişimi ret hakkı

İletişim araçlarının hızla dijitalleşmesi ve pandemi sonrası ofis dışında çalışmanın yaygınlaşmasıyla birlikte mesai saatleri kavramının ortadan kalktığı ya da aşırı esnediğine yönelik tartışmalar sürüyor. Tam da bu tartışmaların ortasında, Avustralya hükümeti işverenin mesai saatleri dışında çalışanlarla iletişime geçmesini sınırlayan düzenlemeyi yürürlüğe koydu. 

• Yasal düzenleme, çalışanlara mesai saatleri dışında işverenlerden gelen arama, e-posta ya da mesajları yanıtlamama hakkı tanıdı. İhlal edilmesi ya da kötüye kullanılması durumunda ağır para cezaları kesilebilecek. Benzer uygulamalar, başka ülkelerde de yürürlüğe girmişti.

Bağlantıyı kesme hakkı (right to disconnect) sayesinde çalışanlar, özel hayata müdahale olarak nitelendirilebilecek durumların önüne geçebilecek ve özel hayat ile çalışma hayatı arasındaki sınırları koruyabilecek. Böylece mesai saatleri dışında yöneticilerin ya da çalışanları araması, e-posta ve mesajlarına yanıt beklemesi gibi durumlar Avustralya'da yaşanmayacak.

İstisnai durumlar olabilecek

Avustralya'daki düzenlemede, istisnai durumların çerçevesi de çizildi. Acil durumlarda ya da düzensiz çalışma saatleri olan mesleklerde çalışanların aramalara dönme, e-postalara yanıt verme zorunluluğu hâlâ bulunuyor. Hatta bu mesleklerde çalışanların erişelemediği durumlarda bunun gerekçesini açıklaması gerekiyor. 

• Yapılan açıklamanın makul görülüp görülmeyeceğine Avustralya'da çalışma hayatının kurallarını düzenleyen ve hakemlik görevi üstlenen Fair Work Commission (FWC) karar veriyor. FWC, mesai saatleri dışındaki iletişimin sebebini, çalışanın pozisyonunu, kişisel durumunu ya da iletişim yöntemlerini dikkate alacak. FWC'nin hakemliği neticesinde ikaz kapsamında iletişimin kesilmesi emri verilebilecek. 
• İhlalin devamı hâlinde çalışanlar için 19.000 Avustralya Doları (Yaklaşık 44.000 TL), işletmeler için ise 94.000 Avustralya Doları (yaklaşık 215.000 TL) tutarlarında idari para cezaları kesilebilecek. 

Çalışanlar memnun, işverenler endişeli

Avustralya'da son birkaç aydır gündemde olan düzenlemenin yürürlüğe girmesi, çalışan ve işveren cephesinde farklı tepkilerle karşılandı. İşverenler, uygulamanın yeteri kadar tanıtılmadığı, geçiş süreci için şirketlere zaman verilmediği ve uygulamada karmaşık durumlar yaşanabileceğinden endişe duyuyor. 

Özellikle de esnek mesai saatlerinin bulunduğu hizmet sektöründe çalışanlar uygulamadan oldukça memnun. Gerek müşterilerden gerekse de yöneticilerden mesai dışında gelecek aramaları reddetme, e-postalara dönüş yapmama hakkı sayesinde çalışanlar gerektiğinde iletişimi kesme konusunda ellerinin güçlendiğini düşünüyor.  

Hangi ülkelerde iletişimi kesme hakkı var?

Çalışan hakları ve özel hayatın ihlali hususunda önemli bir düzenleme olan mesai dışında iletişimi reddetme hakkı, dünyada 20'den fazla ülkede uygulanıyor. Bu ülkelerin büyük bir çoğunluğunu Avrupa ülkeleri oluşturuyor. 

Avrupa'da İtalya, Almanya, Fransa, İspanya, İrlanda, Lüksemburg gibi ülkelerde çalışanlara mesai dışında iletişimi kesme hakkı tanıyan düzenlemeler pandemi öncesinde yasalaşmıştı. Belçika 2022'de, Portekiz ve Slovakya 2021 yılında bu hakkı çalışanlara yasal olarak tanıyan ülkeler arasında. Avrupa Birliği'nde ise 2021 yılının başında bağlantıyı kesme hakkı kabul edilse de henüz resmî olarak uygulamaya konmuş değil.

• ABD'de geçen Nisan ayında California eyaletinde benzeri bir yasa tasarısı hazırlandı. Henüz tasarı yasalaşmış değil ve geçmesi durumunda California, ABD'de çalışanlara mesai dışında iletişimi kesme hakkını tanıyan ilk eyalet olacak. Keza, Birleşik Krallık'ta bu hak üzerinde tartışmalar halen sürüyor.

Söz konusu yasayı uygulayan ülkelerde çeşitli uygulama farklılıkları bulunuyor. Örneğin Fransa'da bu kural 50 çalışanın üzerindeki şirketlerde uygulanıyor. Birçok ülkede sağlık, havacılık, ulaşım gibi acil durumların yoğun olabildiği sektörler kapsam dışında tutuluyor. 

Avrupa dışında, Kanada, Filipinler ve son olarak da Avustralya iletişimi kesme hakkını uygulayan ülkeler arasında. 

Türkiye'de durum ne?

Türkiye'de ise İş Kanunu başta olmak üzere yasal mevzuatlarda çalışanlarla mesai saatleri dışında iletişimi reddetme hakkına dair net bir düzenleme bulunmuyor. İş Kanunu’ndaki esasların işçiyi koruyucu işlevi gereği azami çalışma süreleri, asgari dinlenme süreleri ve bunlar arasındaki sınırlar kesin bir dille çizilmesine karşın, işçinin işveren tarafından çalışma saatleri dışında yaptığı işle ilgili olarak aranmasına kayıtsız kalma hakkına dair ifadeler bulunmuyor.