Borçlanma hakkı ve EYT’liler: Borçlanmayla EYT’li olur muyum?

Yazı: Gökhan İnce

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Bilgin katıldığı televizyon programında çalışma hayatının gündeminde olan asgari ücret, EYT, doğum-askerlik borçlanması, kıdem tazminatı ve emekli olup çalışanlara yönelik açıklamalarda bulundu. Bakan Bilgin’in açıklamaları borçlanma konusuna ilişkin tereddütler oluşturdu.

Bu nedenle bu haftanın odağında EYT’liler ve borçlanma hakkı konularına yer veriyorum.

Öncelikle Bakan Bilgin’in değerlendirmelerine yer verelim;

• Asgari ücret hayali değil gerçekçi bir rakam olacaktır.
• EYT’li olma tarihi 8 Eylül 1999’dur. Yıpranma hakkı, doğum ve askerlik borçlanmaları olsa bile işe başlangıç tarihi geriye çekilemez. Borçlanmalar ancak eksik prim gün sayısını tamamlamak üzere yapılabilir. Ama işe başlangıç tarihini geri çekmez.
• Emekli olan kişilerin çalışmaya devam etmesi durumunda emekli olmaları nedeniyle uygulanmayan 5-puanlık prim teşviki emekli çalışanlar içinde uygulanacaktır.

Nedir? Sigortalıların prime esas kazançları üzerinden hesaplanan malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları işveren hissesi toplamının (%22,5) 5 puanlık kısmının işverenlere indirim olarak uygulanmasıdır. Bu indirim nedeniyle işveren hissesi %17,5’e düşmektedir. 2022 yılında uygulanan indirim tutarı işçi başına 323,55 TL ile 2.426,63 TL arasında değişmektedir.

• EYT’lilerin kıdem tazminatı sorun olmayacak. İşveren kıdem tazminatını vergiden düşebiliyor. Ayrıca, işveren işçi ile anlaşarak kıdem tazminatını taksitler hâlinde ödeyebilir.
• EYT’lilerin kıdem tazminatları hazır tutulmalıdır. Hükümet kredi talebine sıcak bakmıyor.

EYT’nin kapsamı

8 Eylül 1999 tarihi öncesinde uzun vadeli sigorta (malullük, yaşlılık, ölüm) başlangıcı olanlar

Uzun vadeli sigorta başlangıcı (emeklilikte dikkate alınan sigorta başlangıcı) 8 Eylül 1999 öncesi olan tüm çalışanlar EYT’li sayılmaktadır. Kısa vadeli sigorta olarak nitelendirilen staj ve çıraklık sigortası emeklilik sigortası başlangıcı olarak dikkate alınmadığından 8 Eylül 1999 tarihinden önce staj ve çıraklık sigortası dışında sigorta başlangıcı olmayanlar EYT kapsamında sayılmıyor.

Borçlanma yaptığında uzun vadeli sigorta başlangıç tarihi 8 Eylül 1999 tarihi öncesine gidenler

Borçlanmalar sigorta başlangıç tarihini ilk defa sigortalı olunan tarihten öncesine çekmek için ve emeklilik için gerekli olan sigorta primi gün sayısının tamamlanması için yapılır. Emeklilik hesaplamalarında uzun vadeli sigorta başlangıç tarihinin öne çekilmesi çoğunlukla daha erken emekli olma ile sonuçlanır.

Doğum borçlanması ise normalde sigortalılık başlangıç tarihini geçmişe götürmez. Ancak, staj sigorta başlangıcı nedeniyle doğum borçlanması yapan sigortalıların sigorta başlangıç tarihleri borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülür. Çalışanların doğum borçlanması yaparak EYT kapsamına girme durumları söz konusudur.

Borçlanmanın uzun vadeli sigortalılık başlangıç tarihini etkilemediği durumlar 

İlk defa uzun vadeli sigortalı olunan tarihten sonrasındaki dönem için borçlanma yapılıyor ise bu borçlanmalar sadece prim gün sayısını arttırmaktadır. Bu, sigorta başlangıç tarihini geriye götürmez ve emeklilik şartlarını değiştirmez.

Bakan Bilgin’in doğum ve askerlik borçlanmaları olsa bile işe başlangıç tarihi geriye çekilemez ifadesi kısmen doğru kısmen yanlıştır. Bir kişi önce sigortalı olarak çalışıp sonra askere giderse askerlikte geçen sürelerine ilişkin hizmet borçlanması yapması sigortalılık başlangıç tarihini geriye götürmez. Ancak bir kişi önce askerliği yapar, sonrasında çalışma hayatına başlarsa, askerlikte geçen sürelerine ilişkin borçlanma yapması sigortalılık başlangıç tarihini borçlanılan gün sayısı kadar geçmişe götürür.

Öte yandan, doğum borçlanması sadece sigorta başlangıç tarihinden sonraki dönemler için yapılabilmektedir. Uzun vadeli sigorta başlangıcı nedeniyle yapılan doğum borçlanması, sigortalılık başlangıç tarihini geçmişe götürmez, ancak kısa vadeli sigorta yani staj/çıraklık sigortası başlangıcı nedeniyle yapılan doğum borçlanması sigorta başlangıç tarihini borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülebilir. Bu çerçevede, çalışanların doğum borçlanması yaparak EYT kapsamına girme ihtimalleri söz konusudur.

Borçlanma nedir? 

Borçlanma çalışanların emekli olabilmek adına eksik olan prim gün sayılarını tamamlamaya yönelik veya sigorta başlangıç tarihini geriye çekerek daha avantajlı bir şekilde emekli olmak için yaptıkları toplu para ödemesidir.

Hangi süreler için borçlanma yapılıyor?

• Ücretsiz doğum ya da annelik izni süreleri ile sigortalı kadının her doğum sonrasında çalışmadan geçirdiği ikişer yıllık süreler (en fazla 3 çocuk toplam 6 yıl için doğum borçlanması yapılabilir),
• Er veya erbaş olarak silah altında veya yedek subay okulunda geçen süreler,
• Memurların ücretsiz izin süreleri,
• Sigortalı olmaksızın doktora öğrenimi veya tıpta uzmanlık için yurt içinde veya yurt dışında geçen süreler,
• Sigortalı olmaksızın avukatlık stajını yapanların normal staj süresi,
• Sigortalı iken herhangi bir suçtan tutuklanan veya gözaltına alınanlardan bu suçtan dolayı beraat edenlerin tutuklulukta veya gözaltında geçen süreleri,
• Grev ve lokavtta geçen süreler,
• Hekimlerin fahrî asistanlıkta geçen süreleri,
• Seçim kanunları gereğince görevlerinden istifa edenlerin, istifa ettikleri tarih ile seçimin yapıldığı tarihi takip eden ay başına kadar açıkta geçirdikleri süreler,
• Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan sigortalıların, kısmi süreli çalıştıkları aylara ait eksik süreleri,
• Sigortalı olmaksızın yurt dışına gönderilen ve öğrenimini başarıyla tamamlayarak yurda dönenlerden yükümlü bulunduğu mecburi hizmet süresini tamamlamış olanların, yurt dışında resmî öğrenci olarak geçirmiş oldukları öğrenim sürelerinin 18 yaşının tamamlanmasından sonraki döneme ait süreleri,
• Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ile doğumla Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olup da çıkma izni almak suretiyle vatandaşlığını kaybedenlerin on sekiz yaşını doldurduktan sonra vatandaş olarak yurt dışında geçen ve belgelendirilen sigortalılık süreleri ve bu süreler arasında veya sonunda her birinde bir yıla kadar olan işsizlik süreleri,
• Yurt dışında kadınların ücretsiz ev işçisi olarak geçirdiği süreler.

Borçlanma tutarları nasıl belirlenir?

Borçlanma tutarı günlük asgari ücret dikkate alınarak belirlenir. En yaygın borçlanma türü olan askerlik ve doğum borçlanması günlük asgari ücretin yüzde 32’si, yurtdışı borçlanması ise günlük asgari ücretin yüzde 45’i dikkate alınarak yapılıyor. Borçlanma tutarı askerlik ve doğum sürelerinin her günü için 69,02 TL, yurtdışında geçen sürelerin her günü ise 97,07 TL tutarı dikkate alınarak hesaplanmaktadır. Bu tutarlar 1 Ocak 2023 tarihinden itibaren geçerli olacak asgari ücrete bağlı olarak artacaktır. Dolayısıyla borçlanma yapacak kişilerin aralık ayı bitmeden borçlanma işlemlerini tamamlamaları önemlidir.

Sonuç

EYT yasası yaklaşık 4,5 milyon çalışanı ilgilendiriyor. Konu yıllardır gündemde. Yapılan her açıklama merakla takip ediliyor ve bazen çelişkilere ve soru işaretlerine neden oluyor. Bakan Bilgin’in borçlanmayla EYT kapsamına girilemeyeceği anlamına gelen açıklaması bazı durumlar için doğru olsa da yürürlükteki sosyal güvenlik mevzuatı ve emeklilik uygulamaları çerçevesinde çalışanların çoğunluğu için doğru değildir. Bu çerçevede çalışanlar borçlanma ile EYT kapsamına girebilir ve erken emekli olabilirler. Borçlanma yapmak için EYT yasasının TBMM'ye sunulması ve EYT kapsamının belli olmasını beklemek ve 2023 yılına girmeden borçlanma işlemlerini yapmak doğru olacaktır.