COP29 öncesi New York İklim Zirvesi'nin gündeminde neler vardı?

Dünya liderlerinin biraraya geldiği Birleşmiş Milletler 79. Genel Kurulu, New York'ta devam ediyor. 22 Eylül'de "Geleceğin Zirvesi" ile açılan Kurul, Kasım ayında Azerbaycan'ın ev sahipliğinde düzenlenecek 2024 Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı (COP29) öncesinde iklim gündemine dair verilen mesajlar bakımından kritik önem taşıyor. BM Genel Kurulu ile eşzamanlı olarak düzenlenen New York'taki İklim Haftası etkinliğinde de şirketler, finansörler, uluslararası kuruluşlar ve çevreci gruplar, küresel arenada kabul edilen iklim hedeflerine dair mesajlar paylaşıyor. Her iki zirvede de iklim hedeflerini uygulamaya koymak için kamu ve özel sektörlerin uyumlu bir şekilde harekete geçilmesi gerektiğinin altı çiziliyor.

Gelecek Paktı, 79. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu üst düzey toplantıları öncesindeki iki günlük "Geleceğin Zirvesi"nde 143 üye ülkenin "evet" oyuyla kabul edildi. BM Genel Kurulu’nda kabul edilen Gelecek Paktı’nda, fosil yakıtlardan uzaklaşma ve 2050’ye kadar net sıfıra ulaşmak için önümüzdeki kritik 10 yılda eylemleri hızlandırma çağrısı yapıldı. 

• Anlaşma, imzacı ülkeleri 2030 yılına kadar dünya çapında yenilenebilir enerji kapasitesini üç katına; küresel ortalama yıllık enerji verimliliği iyileştirme oranını ise iki katına çıkarmaya, aynı zamanda kömür enerjisinin kademeli olarak azaltılmasına yönelik çabaları hızlandırmaya; küresel olarak net sıfır emisyonlu enerji sistemlerine yönelik çabaları hızlandırmak gibi eylemlerle Paris Anlaşması'na bağlı kalmaya çağırıyor.

İklim aktivistleri, uzun süredir imzalanan en kapsamlı uluslararası anlaşmalardan biri olan Gelecek Paktı'yla birlikte artık dikkatlerin, ulusal katkı beyanlarında kaç ülkenin fosil yakıtları aşamalı olarak sonlandırmaya yönelik somut ulusal taahhütlerde bulunacağına çevrileceğini; iklim finansmanına yönelik sağlam bir plana ihtiyaç duyulduğunu söylüyor.

İklim finansmanı gündemi

Bu hafta New York'un en çok konuşulan gündem maddelerinin başında "iklim finansmanı" geliyor. 

• Paris Anlaşması'na göre iklim finansmanı, düşük sera gazı emisyonlarına ve iklime dayanıklı kalkınma için harcanan parayı tanımlıyor. Buna, rüzgar ve güneş gibi temiz enerjiye, düşük karbon yatırımlarına, elektrikli araçlar gibi teknolojilere hükümet veya özel sektörler tarafından yönlendirilen kaynaklar dahil. 

Tahminlere göre Paris Anlaşması’nın hayata geçirilmesi için Çin hariç, gelişmekte olan ülkelerin uluslararası kaynaklardan 1 trilyon dolar almaya ihtiyacı var. Öte yandan Dubai'deki COP28 görüşmelerinde varılan anlaşmaya rağmen gelişmiş ülkeler, rekor sayıda yeni petrol ve gaz arama ruhsatı dağıtırken, 2024’ün kayıtlara geçen en sıcak ve en yüksek emisyonların salındığı yıl olmasına neredeyse kesin gözüyle bakılıyor.

• Ayrıca: Geçen yıl Dubai’de verilen on milyarlarca dolarlık kayıp ve hasar fonu taahhüdüne rağmen şu ana kadar sadece 800 milyon dolar toplandı. Yine geçen yıl fosil yakıtlardan uzaklaşma yönünde verilen sözlere rağmen bu yılın COP gündeminde bu taahhüt geri planda bırakılıyor.

Enerjide daha fazlasına ihtiyaç var

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) da Salı günü yayımladığı "Durum Değerlendirmesinden Eyleme Geçmeye" başlıklı raporda, geçen yılki COP28 iklim zirvesinde kararlaştırılan enerji geçiş hedeflerine nasıl ulaşılacağını paylaştı. 2023 yılında küresel yenilenebilir enerji kapasitesinde rekor bir büyüme yaşanmış olsa da IEA'ya göre, güneş ve rüzgar enerjisinin daha hızlı yaygınlaştırılmasını destekleyecek politikalar geliştirilemez veya uygulamaya koyulamazsa kapasitenin üç katına çıkarılması hedefine ulaşılamayacak.

• Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı'na (IRENA) göre, geçen yıl toplam küresel yenilenebilir enerji kapasitesi bir önceki yıla göre %14'lük artışla 3,9 teravata ulaştı. 

Gelişmiş ülkelerin yenilenebilir projeler için onay sürecini geciktiren sorunları acil bir şekilde ele alması gerektiğini hatırlatan İEA, gelişmekte olan ülkelerin ise temiz enerji yatırım için teşviklerini artırmasının önemine işaret ediyor. Raporda, Paris Anlaşması'nın 2015 sonlarında imzalanmasından bu yana temiz enerjiye yatırılan her beş dolardan dördünden fazlasını gelişmiş ekonomilerin ve Çin'in yatırımlarından oluştuğunu gözler önüne seriyor. 

• Bilgi notu: Dubai'deki COP28'de yaklaşık 200 ülke 2030 yılına kadar en az 11 teravat temiz enerji kapasitesine ulaşmayı kabul etmişti. Bu taahhütlerin gerçekleşmesi için kalan süreçte yıllık %16'lık bir artış yaşanması gerekiyor. IEA'nın raporları, dünyanın 2030 sonuna kadar yalnızca 8 teravata ulaşabileceğine işaret ediyor. 

Temiz enerji yatırımlarını gelişmiş ülkelerin dışındaki bölgelere de çekebilmek için daha güçlü ve daha istikrarlı politikalara ihtiyaç duyulduğunu savunan IEA, COP29'da kararlaştırılması beklenen yeni iklim finansmanı hedefi tarafından teşvik edilen daha büyük, daha iyi hedeflenmiş uluslararası destek çağrısında bulundu. Hükümetlerin enerji dönüşümünü sosyal olarak kabul edilebilir hâle getirme konusunda endişeli olduklarını hatırlatan IEA, fosil yakıtları daha ucuz hâle getirmek için yapılan harcamaların temiz enerji için tüketicilere sağlanan sübvansiyonlardan dokuz kat daha fazla olduğuna dikkat çekti.

Azerbaycan, İklim Finansmanı Fonu başlattı

İklim Zirvesi'ne ev sahipliği yapacak Azerbaycan COP29'un resmî müzakere gündemini tamamlamak amacıyla “COP29 Başkanlığı Eylem Gündemi”ni açıkladı. 14 başlıktan oluşan insiyatifler enerji, finans, tarım, şehirler, insani gelişim ve iklim-barış bağlantısı gibi bir dizi ana önceliği kapsıyor. Gündem maddeleri arasında yer alan İklim Finansmanı Eylem Fonu (CFAF) petrol, gaz ve kömür alanlarındaki fosil yakıt üreten ülkeler ve şirketlerin katkılarıyla fonlanacak. Azerbaycan, kurucu olarak fona ilk katkıyı sunan ülke olacak. Üyeler, yıllık katkıları sabit bir meblağ veya üretim hacmine göre fona aktarmayı taahhüt edecekler. 

COP29 Başkanlığı duyurduğu 14 maddelik gündemi şöyle: 

• İklim Finansmanı Eylem Fonu (CFAF)
• Bakü İnisiyatifi İklim Finansmanı, Yatırım ve Ticaret (BICFIT)
• COP29 Yeşil Enerji Bölgeleri ve Koridorları Taahhüdü 
• COP29 Küresel Enerji Depolama ve Şebekeler Taahhüdü
• COP29 Hidrojen Deklarasyonu
• COP Ateşkesi Çağrısı
• İklim Dayanıklılığı İçin Bakü İnsani Gelişim İnisiyatifi
• Çiftçiler İçin Bakü Harmoniya İklim İnisiyatifi
• Organik Atıklardan Metan Azaltımına Yönelik COP29 Deklarasyonu
• Dayanıklı ve Sağlıklı Kentler için COP29 Çok Sektörlü Eylem Yolları (MAP) Deklarasyonu
• İklim Eylemi İçin COP29 Su Deklarasyonu
• Turizmde Güçlendirilmiş Eyleme Yönelik COP29 Deklarasyonu
• Dayanıklı ve Sağlıklı Kentler için COP29 Çok Sektörlü Eylem Yolları (MAP) Deklarasyonu