Daron Acemoğlu, 2024 Nobel Ekonomi Ödülü'ne layık görüldü

Tıp, Fizik, Kimya, Edebiyat ve Barış ödüllerinin ardından Ekonomi alanında Nobel ödülünü kazanan isimler açıklandı. İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi'nde düzenlenen basın toplantısında, Daron Acemoğlu, Simon Johnson ve James A. Robinson'un, kurumların oluşumu ve refaha etkilerine ilişkin çalışmalarından dolayı 2024 Nobel Ödülü'ne layık görüldüğü duyuruldu.

Yapılan açıklamada üç ekonomistin yaptığı çalışmalarla ülkelerin ekonomik refahını uzun vadede neyin etkilediğine dair yenilikçi araştırmalara katkıda bulundukları vurgulandı. Kurumların refahı nasıl etkilediğine dair içgörüleri, demokrasiyi ve kapsayıcı kurumları desteklemeye yönelik çalışmanın ekonomik kalkınmanın teşvikinde önemli bir yol olduğunu gösterdiği belirtildi. 

• Görüş: Nobel Ekonomi Bilimleri Ödülü Komitesi Başkanı Jakob Svensson, Acemoğlu, Johnson ve Robinson'a 2024 Nobel Ödülü getiren çalışmayı şu sözlerle özetliyor: 

"Ülkeler arasındaki gelir farklılıklarını azaltmak, zamanımızın en büyük zorluklarından biridir. Bu yılki ödülü kazananlar, bunun başarılması için toplumsal kurumların önemini yaptıkları çalışmayla gözler önüne sermiştir."

Bir adım geriden: Daron Acemoğlu, Türkiye'den Nobel Ödülü'nü kazanan 3. isim oldu. 2006 yılında Orhan Pamuk Nobel Edebiyat Ödülü'ne, 2015 yılında Türk bilim insanı Aziz Sancar Nobel Kimya Ödülü'ne layık görülmüştü. 2023 Nobel Ekonomi Ödülü'nü ise kadınların iş gücündeki yerine ilişkin çalışmalarından dolayı Harvard Üniversitesi'nde görev yapan Claudia Goldin kazanmıştı.

Editörün notu: Soli Özel, Daron Acemoğlu ve Simon Johnson'un İktidar ve Terakki (Power and Progress) kitabını, politika yayınımız Spektrum için değerlendirmişti.

Nobel Ekonomi Ödülü'nü getiren çalışma

Nobel Ödülleri'nin resmî internet sitesindeki açıklamada Acemoğlu ve arkadaşlarına 2024 Nobel Ödülü'nü getiren çalışmayla ilgili bilgilere de yer verildi:

"Avrupalılar dünyanın büyük bir bölümünü sömürgeleştirdiğinde söz konusu toplumlardaki kurumlar da değişti. Bazen dramatik olan bu değişimler her yerde aynı şekilde yaşanmadı. Sömürgeciler bazı coğrafyalarda yerli halkın kaynaklarını alırken, bazılarında ise kendi uzun vadeli çıkarları için siyasi ve ekonomik sistemler oluşturdular.

Acemoğlu, Johnson ve Robinson'un akademik çalışması, ülkelerin refahındaki farklılıkların sömürgeleştirme sürecinde oluşturulan toplumsal kurumlarla açıklanabileceğini gösterdi. Araştırmanın bir sonucu olarak sömürgecilerin oluşturdukları kurumların, genellikle sömürgeleştirildikleri sırada fakir olan ülkelerde genel olarak daha müreffeh bir nüfusun oluşmasına katkı sağladığını ortaya koydu. Fakat tam tersi olarak; bir zamanlar zengin olan sömürgelerin şimdi fakir olması da bu kurumların varlığıyla açıklanabilir. Bu ülkeler, sömürücü kurumlar ve ekonomik büyümenin zayıflığı arasında sıkışıp kaldılar.

Bir ülkedeki kapsayıcı kurumların topluma etkin bir şekilde tanıtılması herkes için uzun vadeli faydalar yaratabilir. Ancak sömürücü kurumlar iktidardaki insanlar için kısa vadeli kazançlar sağlar. Siyasi irade, onların kontrolünde kalmasını sağladığı sürece kimse hükümetlerin gelecekteki ekonomik reform vaatlerine güvenmeyecektir. Acemoğlu ve arkadaşlarının araştırması bu çıkarımlar üzerine toplumlarda ekonomik iyileşmenin neden yaşanamadığını açıklıyor.

Olumlu değişime dair güvenilir vaatlerde bulunamama durumu demokratik olarak değişimlerin gerekçesi olarak da açıklanabilir. Bir devrim tehdidi olduğunda, iktidardaki insanlar bir ikilemle karşı karşıya kalırlar. İktidarda kalmayı ve ekonomik reformlar vadederek kitleleri yatıştırmaya çalışmayı tercih ederler ancak durum düzelir düzelmez halkın eski sisteme geri dönmeyeceklerine inanması pek olası değildir. Sonunda, tek seçenek iktidarı devretmek ve demokrasiyi inşa etmek olabilir."

Daron Acemoğlu kimdir?

1967 yılında İstanbul'da doğdu. 1986'da Galatasaray Lisesi'nden mezun oldu. Lisans derecesini İngiltere'nin York Üniversitesi'nde Matematiksel Ekonomi ve Ekonometri Bölümü'nde (1989) tamamladı; yüksek lisans (1990) ve doktora (1992) derecelerini London School of Economics'ten aldı. 1992-1993 yılları arasında London School of Economics'te ders verdi. 1993'ten itibaren akademik kariyerine ABD'de Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde (MIT) devam etti.

2000 yılında ekonomi profesörü ve 2019 yılında da üniversitede bir öğretim üyesine verilebilecek en yüksek unvan olan enstitü profesörü unvanını aldı.

Acemoğlu, siyasal ekonomi, ekonomik kalkınma, ekonomik büyüme, gelir ve ücret dengesi eşitsizliği, çalışma ekonomisi, iktisat teorisi ve beşeri sermaye ve eğitim konularında çalışmalarını sürdürüyor. Siyaset bilimci James A. Robinson’la yazdığı Diktatörlük ve Demokrasinin Ekonomik Kökenleri (2006) ve Ulusların Düşüşü: Güç, Refah ve Yoksulluğun Kökenleri (2012) adlı eserleri çok sayıda ödüle değer görüldü.

Acemoğlu 2021 yılındaki IDEAS/RePEc araştırma veri tabanına göre, dünyada en çok alıntı yapılan ilk 10 ekonomist arasında yer alıyor.