Değişim yönetimi ve zaman sığınağından çıkmak: Blackberry örneği

Yazı: Ayşegül Güngör

"Her kültürün kendine ait bir dizi benzersiz zamansal parmak izi vardır. Bir halkı tanımak onun içinde yaşadığı zamansal değerleri bilmektir." - Jeremy Rifkin, Time Wars

Georgi Gospodinov’un 2023 Manbooker ödüllü kitabı Zaman Sığınağı, Alzheimer hastalarını tedavi etmeye çalışan bir klinikte geçiyor: Kliniğin sahibi Gaustine, reminiscence terapisine benzeyen bir yöntem kullanarak hastaları için bir geçmiş kliniği kuruyor. Bu tedavi kapsamında her odayı geçmişteki belirli bir dönemi anımsatacak şekilde yeniden yaratıyor ve hastaların kendilerini o dönemde yaşıyor gibi hissetmelerini sağlıyor. Hastalar geçmişe bağlandıkça anıları canlanıyor ve yaşamlarını bu anılar üzerinden sürdürmeye başlıyorlar. 

Ancak kısa süre sonra bu "zaman sığınakları" toplumun geniş kesimleri için bir çekim noktası hâline geliyor. Avrupa’nın her yerinde klinikler açılmaya başlıyor. Geçmişe özlem duyan ve geleceğin belirsizliğinden korkan insanlar bu kliniklerdeki odaların gerçek dünyada da olması istiyorlar. Hatta Avrupa halkları geçmişte mutlu olduklarını düşündükleri dönemlerde yaşamak için referandum çağrılarında bulunmaya başlıyor. Politikacılar da bu çağrıya karşı duramıyor ve Avrupa’nın her yerinde "geçmişe dönüş referandumları" yapılıyor. 

• Almanya referandumda Doğu ve Batı Almanya’nın birleşme öncesine gitmek isterken, İtalya 1960’ların Dolce Vita döneminde yaşamayı tercih ediyor. İspanya, Franco sonrası geçiş dönemine özlem duyarken, İspanya Halkı özellikle 1976 sonrası görülen sosyal ve kültürel değişimi yeniden yaşamak istiyor. İngiltere, 1960’lı yılları, Swinging London dönemini yeniden yaşamayı arzuluyor.

Gospodinov post-modern bir anlatımın, metaforlar ve alegorilerin yardımıyla bellek ve unutma temalarını incelediği Zaman Sığınağı'nda, katmanlı bir yapı kurarak sembollerle, geçmişe dönen ve geleceğe sıçrayan bir yazım dili kullanıyor. Olaylara çoklu bir perspektifle baktığı için okurken aynı hayat gibi tek bir gerçeğin ve doğrunun olmadığını görüyorsunuz.

İş hayatındaki Zaman Sığınağı 

Zaman Sığınağı; zamanı kaybetme, kaçma, kontrol etme ve durdurma, ileriye bakmak ve ilerlemek yerine geçmişte yaşamayı seçme temaları üzerinden beş bölüme ayrılıyor. Edebiyat, her ne kadar kurgu olsa da gerçek hayattan etkileniyor ve besleniyor. 

Öyle ki Zaman Sığınağı'ndaki bu bölümleri günümüzde iş dünyasındaki şirketlere uyarlamak da mümkün: Gelecekten korkan ve stratejisini doğru kurgulayamayan kurumlar geçmiş başarılarına sığınır ve mutlu oldukları döneme şiddetli bir özlem duyarlar. Bu durum, değişim süreçlerinde de önemli bir rol oynar. 

Şirketlerde değişim yönetimi, çalışanların ve organizasyonun yeni koşullara ve ortama adapte olma sürecini içerir. Değişim kelimesi daha fısıltı hâlindeyken kurum içinde oluşan belirsizlikle bir direnç gelişebilir ve çalışanlar eski “güzel” günlere dönme çabasına girebilirler. Bu bağlamda Zaman Sığınağı değişim yönetimi ile birçok paralellik içeriyor:

• Geçmişe özlem ve değişime karşı direnç: Romanda karakterler, geçmişe dönük sığınaklar arayarak modern dünyanın belirsizliğinden kaçmaya çalışırken şirketlerde çalışanlar da değişim süreçlerinde eski çalışma yöntemlerine ve alışkanlıklarına dönmek için direnç gösterirler.
• Adaptasyon süreci ve psikolojik etkiler: Romanda zaman sığınakları bireylere geçmişi idealize eden bir alan sunarken, yeni gerçeklere uyum sağlamalarını zorlaştırır. Romanda tanık olduğumuz gibi geçmişin idealize edilmesi, kahramanların şimdiki zamanda var olma becerilerini zayıflatır ve onları konfor alanlarının içine hapseder. Şirketler açısından baktığımızda da benzer bir durumla karşılaşıyoruz. Çalışanların yeni sisteme ve koşullara uyum sağlaması için konfor alanlarından çıkması ve değişimin getirdiği stresle baş edebilmeleri için açık iletişim kanallarının kurulması gerekir.
• Kültürel ve kurumsal bellek : Romanda geçmişin, hem bireysel hem de kolektif belleğin bir parçası olduğunu görürüz. Şirketlerde de durum bundan farklı değil. Bir şirketin kurumsal belleği, şirketin kültürü ve değerleri üzerinde önemli bir etkiye sahip. Değişim yönetimi süreci devam ederken bu belleği korumak ve yeni duruma uyarlamak tüm çalışanların adaptasyonunu kolaylaştırabilir.

Blackberry’nin Zaman Sığınağı 

Zaman Sığınağı'nı değişim yönetimi açısından düşündüğümde yakın zamanda Apple TV de seyrettiğim Blackberry filmi ile benzerliğinin de farkına vardım. Günümüzde kimsenin adını bile hatırlamadığı Blackberry, 1990’lı yılların sonundan 2000’li yılların ortasına kadar cep telefonu pazarının %45’in kontrol ediyor ve dünyanın ilk akıllı telefonu olarak durdurulamaz görünüyordu. 

• Film, 1996 yılında fikrin ilk ortaya çıkışı, pazarı ele geçirişi, yükselişi ve Apple’ın iPhone’u çıkarmasıyla Zaman Sığınağı romanında olduğu gibi şirketin geçmişe sığınmasını, yöneticilerinin aşırı güven ve yanlış yönetim stratejileri ile geleceği umursamamasını çok güzel anlatıyor.

Blackberry dikdörtgen, katlanabilir, oldukça hafif (140 gr), kablosuz ağlara bağlanabilen, klavyesi olan, hızlıca mesajlaşabileceğiniz, e-posta gönderebileceğiniz küçük bir cep bilgisayarı olarak tasarlanır ve iş dünyasında popülaritesi hızla artar. 2000’lerin ortalarına geldiğinde Blackberry dünya çapında popüler hâle gelmiş, hem iş dünyası hem de bireysel telefon kullanıcıları arasında inanılmaz rakamlara ulaşmıştır. 

2008 yılında dünya genelinde kullanıcı sayısı 21 milyonu ve hisse fiyatı rekor seviyeleri görünce bu zafer kurucu ve yöneticileri o kadar büyüler ki 2007 yılında Apple’ın iPhone’u piyasaya sürmesini ve Android işletim sisteminin mobil telefon pazarını nasıl değiştireceğini görmek istemezler. Hızla gelişen dokunmatik ekran ve uygulama sistemine adapte olamaz, kendilerinin geliştirdiği ve pazarda büyümelerini sağlayan klavyeli telefonlarına sığınırlar.

2008 yılında hibrit bir model olarak, hem dokunmatik ekranı hem de altta gizlenmiş bir klavyesi olan Blackberry Storm piyasaya çıkar. Bu ürün de hem Android hem de iOS ürünlerinin uygulama pazarı ile rekabet edemediği için başarılı olamaz. 2016 yılında ise akıllı telefon üretimini tamamen durdurarak yazılım ve siber güvenlik alanlarında çalışmaya başlarlar. Günümüzde şirket, bu ürünlere ilave olarak IoT (Nesnelerin İnterneti) alanında varlık göstermeye devam ediyor.

Hangi geçmiş, nasıl bir gelecek?

Zaman Sığınağı ve Blackberry’nin hikayesine birlikte bakmak zamanın ve değişimin nasıl ele alındığını; bireyler ile kurumların, gelecekteki başarıları için zamanın ve değişimin doğru yönetilmesinin ne kadar kritik olduğunu anlamamıza yardımcı olabilir. Zamanın tahrip ettiği koşulları yadsıyamayız. Bunun yanında zamanın olumlu yönde geliştirdiği koşullara uyum sağlayabilmek de özellikle teknolojinin bu denli baskın olduğu dünyamızda tüm şirketler için çok önemli. Şu bir gerçek ki, değişime ve geleceğe karşı duyulan endişe, şirketlerin geçmişe sığınmasını ve eski güzel günlere olan özlemle geçmişi yeniden inşa etme isteğini canlı tutuyor. Ancak her zaman onları geleceğin getireceklerine açık tutmuyor.

O zaman sorabiliriz: Hangi geçmişe gidip nasıl bir gelecek hayal ediyoruz?