Döngüsel ekonomi sistem şeması ilk bölüm

Bu hafta döngüsel ekonomi sistemini daha iyi anlamak adına, döngüsel ekonomi alanında çalışan kuruluşların en başında yer alan Ellen MacArthur Vakfı tarafından hazırlanmış olan ‘Döngüsel Ekonomi Sistem Şeması’ ya da diğer adı ile ‘Kelebek Şemasına’ bakacağız. Şema görsel tasarımı sebebi ile kelebeği anımsattığı için bu isim ile de anılmaktadır ve döngüsel ekonomi alanında çok önemli bir yere sahiptir. Temelde tüm döngünün iki ana başlıkta gerçekleştiğini gördüğümüz şemada bu başlıklar biyolojik ve teknik döngüler olarak ikiye ayrılmakta. Çok uzun ve sıkıcı bir yazı olmaması adına, şemayı parçalara ayırıp daha detaylı inceleyeceğiz. Bu haftaki yazımızda ise iki ana başlıktan biri olan teknik döngünün parçalarına odaklanacağız.

Şema ne anlatıyor?
Şema ortada lineer ekonomiye uygun şekilde ilerleyen üretim süreçlerine yer veriyor. Bu süreçler görebileceğiniz gibi hammaddenin çıkartılması, işlenmesi, ürüne dönüşmesi ve sonunda bir hizmete dönüşmesi gibi tüm adımları içermekte. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, normal şartlar altında bu süreç sonunda bir materyalin üretilme amacını tamamladıktan sonra toprağa gömülerek hayat döngüsünü tamamlaması. Artık okuyucularımızın aşina olduğu gibi, döngüsel ekonomi de tam bu noktada devreye giriyor. 

Kullanıldıktan sonra, farklı bir şekilde yeniden kullanılabilirliği olan materyallerin sistem içinde kalmasını sağlayan bu kapalı döngü kaynakların verimli kullanımı, atık azaltma dolayısı ile karbon salınımının azaltılması gibi birçok olumlu sonuç doğurmakta. Biyolojik ve teknik materyallerin sisteme yeniden katılması olarak görülen bu süreçler, yeni iş modelleri çıkarmak ve sistemi daha iyi anlamak adına çok önemli. Şemanın genel hatları ile nasıl bir işlevi olduğunu anladıktan sonra teknik materyallerin sisteme geri kazandırılmasına daha detaylı bakabiliriz.

Teknik materyaller döngüye nasıl girer?
Teknik materyaller, kısaca kendi kendine biyosfere geri dönemeyen, insan üretimi olan materyaller olarak düşünülebilir. Plastik, metal veya sentetik kimyasal maddeler içeren bu materyaller, sahip oldukları kullanım değerlerini yeniden kazanmak adına sistem içinde tekrar tekrar kullanılabilir. Şemanın anlatımında hepimizin evinde olan elektrik süpürgesini kullanarak daha kolay anlaşılabilir bir örnek üzerinden ilerlemek istedik. 

Ürün ve kullanım özellikleri
Öncelikle elektrik süpürgesinin üretimi için gereken süreçlere hızla bakalım. İskeleti oluşturacak plastik maddeler, vakum yapacak bir motor, vakumlanan çöplerin toplanacağı plastik veya farklı bir maddeden toplama haznesi ve yine plastikten yapılması muhtemel bir hortum. Tüm bu parçaların bir araya gelmesi ile satın aldığımız elektrik süpürgesinin kullanım şekline göre değişecek şekilde ortalama 2-3 yıl ömrü olduğunu varsayalım. 3.yılın sonunda elektrik süpürgemiz yeterince verimli vakumlamadığı için, ya da ilk aldığımız güne göre daha sesli çalışmaya başladığı için atmaya karar verdik ve yeni bir ürün araştırmasına başladık. Bugüne kadar genelde tüm süreç böyle ilerlemiş olabilir. Fakat döngüsel ekonomi ile beraber burada duruyor ve bir adım geri gidiyoruz😊 

İlk adım: bakım ve onarım
Döngüsel ekonomi sistemini bilen bizler, teknik döngünün ilk adımı için adım atıyoruz ve elektrik süpürgemizi bakıma alıyoruz. Bakım, bu döngünün ilk adımı. Evimizde yapacağımız basit bir temizlik, ya da servise götürüp ürüne detaylı bir bakım hizmeti yapılmasını istemek, elektrik süpürgemizi eski verimine yeniden getirebilir ve bu sayede, aslında atık haline gelecek bir ürünün değerini yeniden ortaya çıkarmamıza olanak tanır. Ne yazık ki ülkemizde garanti süreleri ilk satın alma süreçlerinde çok önemli olsa da sonradan hiç aklımıza bile gelmez, fakat garanti süresi içinde yapılacak bir bakım emin olun kullandığınız ürünün kullanım süresini fazlası ile uzatacaktır.

Bakım yaptırdığımız elektrik süpürgemizi kullanmaya devam ediyoruz ve uzun süre ilk alındığı günkü verim ile çalışmaya devam ediyor. Fakat hem ihtiyaçlarımız dolayısı ile hem de gerçekten performansta bir azalma olması dolayısı ile artık yeni bir elektrik süpürgesi almaya karar verdik. Bu ürünü atıyoruz ve yepyeni bir elektrik süpürgesi alıyoruz. Burada tekrar duralım ve yeniden döngüsel ekonomiyi aklımıza getirelim. 😊

İkinci adım: yeniden kullanım
Bizim için kullanım süresini doldurmuş elektrik süpürgesi bir başkası için halen kullanılabilir durumda olabilir. Döngüsel ekonominin en önemli ilkesi olan her atık bir hammaddedir ilkesini unutmuyoruz ve elektrik süpürgemizin başkaları tarafından kullanılması amacı ile, 2.el dükkanlarına götürüyoruz ya da sadece ihtiyacı olan bir tanıdık bulup ona veriyoruz. Bizim için kullanım değeri bitmiş olan bu ürünün yeniden kullanım sürecine geçmesi ile başkaları için ürün değer yaratmaya devam ediyor. İşlevselliği bozulmadığı sürece bir ürün yaşam döngüsünü tamamlayana kadar kullanılmalıdır. 

Farklı bakış açısı
Bulunduğumuz duruma bir de şöyle bakalım. Sıfır bir araba aldık ve uzun bir süre kullandık, fakat daha üst bir modele geçmek istiyoruz. Mevcut arabanızı ne yaparsınız? Elbette satarsınız ve 2.el pazarında başkaları tarafından kullanılmasına olanak tanırsınız. Hatta bakım örneğimiz için de arabalarımızın bakımlarını aksatmadan yaptığımızı söylemek doğru olacaktır. Aslında farkında olmadan bazı ürünlerin döngüsel sistemde kalmasına olanak tanırken bazılarını böyle bir döngüye dahil etmek aklımıza gelmiyor olabilir. Bu farkındalığa sahip olmadan atık haline getirdiğimiz çok fazla ürün olabilir, bu nedenle kendimizi ve çevremizi bu alanda bilgilendirmeye ve eğitmeye devam etmeliyiz. 

Bu hafta döngüsel ekonomi sisteminde teknik materyal döngülerinin ilk iki adımına baktık. Gelecek hafta teknik döngünün son iki adımı olan yeniden üretim ve geri dönüşüm süreçlerine detaylı şekilde bakacağız. Bakalım elektrik süpürgemizi ne gibi süreçler bekliyor. Haftaya görüşmek üzere!