Döngüsel ekonomiye liderlik etmek

Döngüsel ekonomi tüm ekonomik ve toplumsal yapılarımızı baştan tasarlamamızı gerektiren, küresel bir benimseme ile sahiplenilmesi gereken bir düşünce sistemi. Bu da döngüsel ekonomiye geçiş süreci için stratejik liderlik konusuna çok daha kritik bir önem atfediyor. Yalnızca atık yönetim sistemlerinin yenilenmesi, üretim süreçlerinde kullanılan ham maddelerin yeniden kullanılabilir alternatiflerle değiştirilmesi, eğitim müfredatına döngüsel ekonominin girmesi veya yenilikçi iş modellerinin ortaya çıkması döngüsel ekonominin potansiyelini ortaya çıkartmak için yeterli değil.

Döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde toplumsal ve ekonomik yapıları oluşturan tüm paydaşların çeşitli görev ve sorumlulukları olduğundan önceki yazılarımızda bahsetmiştik. Bu görev ve sorumluluklar her paydaşın kendi etki alanı çerçevesinde şekillense de bazı paydaşlar bu dönüşüm sürecinde liderlik görevini de üstlenerek diğer paydaşlara yol gösterici rolünü de alıyor. Bu liderlik rolü bazen ülkeler bazında (Hollanda), bazen şirketler bazında, bazen de STK’lar bazında (Ellen MacArthur Foundation) karşımıza çıkıyor. Fakat bu rolü üstlenen herkesin gerçek amacının döngüsel ekonomiye geçiş sürecine gerçekten liderlik etmek olmadığı durumlarla da karşılaşmak mümkün.

Bu haftaki yazımızda da döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde liderlik vasıflarının özellikle düşünce yapısı ekseninde nasıl şekillenmesi gerektiğine odaklanıyoruz. Bu tartışmada “The Impossibilities of the Circular Economy: Separating Aspirations from Reality” kitabındaki “Circular economy leadership” bölümü bizlere eşlik ediyor.

Profesyonel alçakgönüllülük

Döngüsel ekonomiye geçiş sürdürülebilirlik veya dönüşüm gerektiren diğer konseptlerin aksine kişisel çıkarların yer almaması gereken bir süreç. Bunun temel sebebi de yalnızca kurum veya kişi olarak döngüsel ekonomiye geçişin mümkün olmaması. İş birliği, diğer paydaşların da döngüsel ekonomi prensiplerini benimsemiş olması ve aynı düşünce yapısıyla tüm sistemleri baştan tasarlama motivasyonu kişisel ün veya marka itibarı ile ilişkilendirilmemeli.

Mantık çerçevesinde ilerleyerek inovasyonu düşünce yapısının merkezine alan liderlerin önce bağlı oldukları kurum stratejileri kapsamında, daha sonra bulundukları bölgenin gereksinimleri ve gerçekleri kapsamında ve son olarak da küresel sistemlere olan etkileri kapsamında döngüsel ekonomiye geçiş süreçlerini uzun soluklu bir vizyon olarak ele alması gerekiyor.

Doğru aksiyona bağlılık

Doğru aksiyon denilince “kime göre doğru?” sorusu elbette akıllara geliyor. Bu özellik aslında bugün küresel gündemde de yer alan iklim kriziyle mücadele kapsamında atılan adımlara bir eleştiri olarak da düşünülebilir. İklim kriziyle mücadele kapsamında ekonomik çıkarlar göz önünde bulundurularak değiştirilen kararlar, uygulanmayan anlaşmalar veya beklentileri karşılamayan çalıştaylar akıllara geliyor.

Döngüsel ekonomiye geçişte liderlik rolünü üstlenecek kişi veya kurumların bunun tam aksine sistemsel dönüşüm için gereken doğru adım her ne ise o adımı atmak için hareket etmesi gerekiyor. Bu elbette tek bir karar doğrultusunda diğer tüm düşünceleri veya alternatifleri reddetmek anlamına gelmiyor. Dönüşüm içinde olan kurum için bugün ve gelecekte atılması gereken adımlar her an değişebilir. Burada liderlerin en önemli özelliği hedefe giden yoldaki doğru adımları fark edecek kadar geniş bir bakış açısına sahip olması diyebiliriz. Bu da doğru aksiyon tanımını “tek bir doğru” yerine “dönüşüm için gereken doğru” olarak ele alırsak mümkün olabilir.

360° düşünme

Yukarıdaki maddede yer verdiğimiz geniş bakış açısı aslında döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde liderlerin sahip olması gereken kritik özelliklerden bir diğeri. Sistemsel dönüşüm gerektiren döngüsel ekonomiye tek bir kurum, tek bir yapı veya tek bir şehir özelinde bakmak elbette sınırlı bir bakış açısının sonucu olarak ortaya çıkabilir. Bu da aslında net bir çerçevesi olmadığı için potansiyeli tahmin edilenden çok daha fazla olan döngüsel ekonomiye geçiş süreci için uygun bir özellik olmayacaktır.

Bugüne kadar hayatımızın her alanında alışageldiğimiz belirli çerçeveler, kısıtlı hareket alanları ve belli bir yapıya sahip olan düşünce şekillerimiz döngüsel ekonomiye geçiş sürecini sekteye uğratan nedenlerin başında geliyor. Döngüsel ekonominin doğru anlamlandırılması da tam bu noktada devreye giriyor. Döngüsel ekonomi belirli çerçevelere sığdırılamayacak bir düşünce yapısı olduğu için her paydaşın kendi mevcut durumu özelinde tanımlanmalı ve güncel gelişmeler ışığında devamlı gelişime açık bir vizyon olarak ele alınmalı. 360 derece bakış açısına sahip liderler ise liderlik ettikleri yapı her ne ise o yapıya uygun yol haritası kapsamında her an yeniliğe açık, geniş bir bakış açısına sahip liderlik yöntemi izlemeli.

Çok yönlülük

Döngüsel ekonomiye geçişin mevcut süreçte görece yavaş ilerlemesinin – hatta gerilemesinin – temel sebebi paydaşların bu yenilikçi sisteme tamamen yabancı olmaları. Sanayi devrimiyle hayatımızdaki yerini sağlamlaştıran ve 300 yıldan fazla süredir tüm sistemlerimizde, yaşayış ve iş yapış şekillerimizde yer alan lineer ekonomiye alışık olan liderler döngüsel ekonomiye geçiş sürecini bazen isteyerek bazen de istemeyerek yavaşlatıyor. Döngüsel ekonomi liderlerinin tam da bu nedenle çok yönlü becerilere sahip, farklı ilgi alanlarına ilgi duyan, devamlı merak eden ve sadece bulunduğu yapı içerisinde değil, onun da ötesinde düşünebilen liderler olması gerekiyor.

Yeniliği kabullenmek için öncelikle yeniliği anlamak gerekiyor. Bu nedenle yalnızca faaliyetleri kapsamında dönüşüme odaklanan kurumlarda yer alan liderler veya yalnızca kendi hayatını değiştirmeye çalışan bireysel liderler döngüsel ekonomiye geçiş sürecine uyum sağlamakta zorlanıyor. Günümüz modern dünyasının bir getirisi olarak tek bir konuda uzmanlık yerine birçok farklı alanda uzmanlık, bilgi sahibi olma ve karar verme yetisine sahip olma döngüsel ekonomi liderlerinin en kritik özellikleri arasında yer alıyor.

Gelişimi desteklemek

“Bir liderin en önemli özelliği nedir?” sorusuna verilebilecek en genel cevap genellikle “birlikte çalıştığı ekibi doğru yönlendirmesi ve onların gelişimini her an desteklemesi” olur. Bu jenerik cevap döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde liderlik rolünü üstlenen kişi veya kurumlar için çok daha kritik öneme sahip. Bunun en temel sebebi ise döngüsel ekonomiye geçiş inovasyonla birlikte tamamen bilinmez bir gelecek sunuyor. Bu da aslında şu an aklımıza gelmeyen, olması hayal bile edilemeyen veya mevcut teknolojilerle mümkün olmayan birçok yeniliğin hayata geçirilmesi anlamına geliyor. Bu bilinmezliğin yok edilmesi ve geleceğin inovasyonla birlikte şekillenmesi için ise döngüsel ekonomi alanında çalışan kişilerin liderleri tarafından desteklenmesi ve mevcut süreçlere uygun olmasa bile yenilikçi fikirlerin değerlendirilmesi anlamına geliyor.

Ekiplerin gelişimini desteklemek için artık bir fikrin mevcut süreçlere uygunluğu değil, geleceği şekillendirme potansiyeli ana kriter hâline gelmeli. Bu da elbette gelişime ve değişime her yönden açık olan liderler ile mümkün olabilir.

İlham kaynağı

Döngüsel ekonomiye geçiş, içinde barındırdığı belirsizlik dolayısıyla herhangi bir fikre nazaran çok daha zorlu bir sürece sahip. İçinde bulunduğumuz ve hayatımızın her alanında varlığını koruyan lineer düşünce sistemi nedeniyle bugün birçok insan döngüsel ekonomiyi ya sınırlı bir kapsamda ele alıyor, ya da ulaşılamaz bir “hayal” olarak görüyor.

Döngüsel ekonomi liderlerinin etki ettikleri geniş kitlelerin döngüsel ekonomiyi doğru şekilde anlamlandırması, birlikte hareket edilirse erişilebilir olduğunu anlamaları ve döngüsel ekonominin gerçek potansiyelini fark etmeleri için ilham vermek liderler için önemli bir özellik hâline geliyor. Uzun, zorlu ve sabır gerektiren bir süreç olan döngüsel ekonomiye geçiş süreci temelde tüm paydaşların bu yola neden çıktıklarını bildikleri bir ortak vizyon gerektiriyor. Bu vizyon uzun soluklu süreçlerde bazı paydaşların kaybedilmesine neden olsa da liderlerin görevi gerekli noktalarda tüm paydaşları bir araya toplayarak aynı motivasyonu kazanmaları için ilham vermek olmalı.

Doğuştan iş birlikçi

Döngüsel ekonomi mevcut yapılarımızdan tamamen farklı yeni bir sistem kurulmasını gerektiriyor. Bu da aslında elimizde var olan her şeyin tamamen değişmesini ve bu değişim için de olabildiğince çok farklı uzman (yalnızca bir konuda uzman bireyler değil, farklı kurumlar veya oluşumlar da bu uzmanlar arasında ele alınmalı) ile iş birliği yapılmasını gerektiriyor.

Değer zinciri boyunca kaynakların verimsiz kullanıldığı alanların tespit edilmesi veya yenilikçi bir iş modelinin denenmesi için gereken pilot çalışmalar farklı paydaşların görüşlerini veya uzmanlıklarını gerektiriyor. Bu nedenle her yazımızda belirttiğimiz gibi döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde tekil bir dönüşüm yürütmenin mümkün olmadığını tekrar belirtmekte fayda var. Ne kadar geniş bir çerçevede bilgi akışı sağlanırsa o kadar kapsamlı bir sistem dönüşümü mümkün olabilir.

Sonuç olarak, yukarıda yer verdiğimiz özellikler günümüzde farklı liderlik tanımları içinde yer alan özellikleri barındırıyor. Bu özellikler elbette döngüsel ekonomiye geçiş sürecine liderlik etmesi beklenen kişi veya kurumların sahip olması gereken tüm özellikleri kapsamıyor. Tartışmamızda yer verdiğimiz tüm özellikler fark edileceği üzere liderlerin sahip olması gereken düşünce yapıları üzerinden şekilleniyor. Döngüsel ekonominin bir atık yönetim stratejisi değil, sistemleri baştan tasarlamayı öneren yenilikçi bir düşünce şekli olduğunu bir kez daha gösteren bu liderlik vasıfları yalnızca bir kurum, bir kişi veya bir devlet yetkilisi ile sınırlandırılmamalı elbette.

Her birey, her kurum, her marka kendi dönüşüm sürecine liderlik ediyor. Bu da biz bireylerin hayatımızın farklı noktalarındaki etki alanımız dahilinde bizleri de zaman zaman liderlik rolünü üstlenmeye yönlendiriyor. Bu nedenle döngüsel ekonomiyi doğru anlamak, dönüşüme dahil olabilmek için geleceğe dair her gün bir önceki günden daha açık fikirli olmak ve akışta kaybolmak yerine akışa yön vermek her geçen gün daha çok önem kazanıyor.