Dönüşümün önündeki engeller: pazar dinamikleri

Döngüsel ekonomi tüm sistemlerin en baştan tasarlanmasını gerektiren bir düşünce yapısı olarak ele alındığında mevcut düzeni değiştirme motivasyonu dolayısıyla birçok konuda eleştiriye de maruz kalıyor. Mevcut ekonomik ve toplumsal yapıları baştan aşağı değiştirme amacı bir tek paydaşın tek başına karar verip hayata geçireceği bir süreç değil elbette. Fakat döngüsel ekonomi henüz konsept olarak doğru anlamlandırılamamış, makro seviyede ele alınmayan bir konsept olduğu için tüm paydaşlar henüz bu bütünsel sistemsel dönüşüm motivasyonuna sahip değil. Bu da çevresel ve sosyal refahı önceliklendiren fakat bunu yaparken ekonomik refahı da dönüşümün merkezine koyan döngüsel ekonomiye geçiş sürecinin sekteye uğramasına neden oluyor.

Döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde önceki yazılarımızda da birçok kez yer verdiğimiz gibi toplumsal ve ekonomik yapıları oluşturan temel paydaşların yani devletlerin, özel sektörün, akademinin, STK’ların ve bireylerin görev ve sorumlulukları bulunuyor. Bu paydaşlar tüzel veya gerçek kişiler olarak değerlendirildiği için belirli metrikler veya yol haritaları dahilinde dönüşüme dahil olmak durumundalar. Fakat dönüşüm içinde kritik öneme sahip olsa da net bir muhatabı olmayan farklı paydaşlar da mevcut.

Tüm paydaşların bir araya gelerek oluşturduğu, ekonomik sistemlerin en temel parçası olan ve ticaretin yürütüldüğü “pazar” bu direkt bir muhatabı olmayan paydaş olarak karşımıza çıkıyor. En basit tanımıyla alıcı ile satıcının buluştuğu ortam olarak ele alınabilecek olan pazar, günümüzde döngüsel ekonomiye geçiş veya en temel sürdürülebilirlik konularının önündeki en büyük engel denebilir.

Pazarı oluşturan tüm paydaşlar son yıllarda çevresel ve sosyal konulardaki refah artırıcı çalışmalara önem vermeye başlamış olsa da finansal beklentiler, kâr odaklı kurgulanmış ve değişimi çok da sevmeyen yapılar döngüsel ekonomiye geçiş sürecindeki ivme kaybının en temel nedeni olarak görülüyor.

Peki pazarın beklentileri ile döngüsel ekonomi hangi noktalarda zıtlaşıyor?

🧰 Özel mülkiyet

Günümüzde özel mülkiyet artık yalnızca bir toprak, arazi veya ev gibi metalarla (commodity) sınırlı değil. Seri üretim ve teknolojinin gelişmesiyle gündelik hayatımızda kullandığımız tüm ürün ve hizmetler tüketicilerin veya satıcıların/üreticilerin sahipliğinde kurgulanmış bir sistem içinde ele alınıyor.

Gündelik hayatta satın alınan tüm ürün ve hizmetler (kiralama hizmetleri dışında) tamamen alıcıların sahipliğine geçiyor. Döngüsel ekonomi içerisinde de kritik bir yere sahip olan özel mülkiyet mevcut kurgusuna göre daha farklı ele alınıyor. Döngüsel ekonomi kaynakların verimli kullanılması amacıyla ürün sahipliğinin tüketicilerden alınarak üreticilere/satıcılara verilmesi gerektiğini savunuyor.

Düşünce yapımız içinde kodlanmış olan bir arabaya, bir eve, bir akıllı telefona sahip olma içgüdüsü bu düşünceye ister istemez karşı çıkıyor. Fakat düşüncenin temelinde yatan temel motivasyon şu: Birçok kaynak kullanılarak üretilen herhangi bir ürünün kullanım süresini uzatmak için ürünün bakım, onarım ve tamir süreçlerine dahil edilmesi gerekiyor. Bu da ürüne sahip olan tüketicinin bu süreçleri doğru bir şekilde yürütmesi ile mümkün olabilir. Seri üretim sayesinde istenilen ürüne istenildiği zaman, herkesin kendi bütçesine uygun alternatiflere erişebiliyor olması ürünlerin değerini koruma süreçlerinin önüne geçiyor. Bir ürünün aynısına dilediği zaman erişebilecek bir tüketicinin elbette bu tarz bakım, onarım süreçlerini verimli bir şekilde yürütmesini beklemek gerçekçi değil.

Tam da bu noktada döngüsel ekonomi ürün ve hizmetlerin sahipliğinin üreticilere bırakılması gerektiğini savunarak tüm bakım, onarım ve tamir süreçlerinin yine üreticiler tarafından yürütülmesi gerektiğini savunur. Bu, üretilen bir ürünün yaşam döngüsünü uzatırken kullanılan tüm kaynakların değerinin mümkün olan en uzun süre boyunca korumasını da mümkün kılabilir. Bunun yanında tüketicilerin ürün ve hizmetlere yalnızca ihtiyaç duydukları anda erişebiliyor olması hem maliyet hem de kullanım verimliliği olarak pozitif etkiye sahip. Burada pazarın beklentisi olan daha çok ürün satışı ile kârlılığın artırılmasına alternatif olarak da döngüsel ekonomi ürün ve hizmetlerin kiralanmasını önererek aslında yenilikçi iş modellerini devreye sokar. Kiralama, bakım, onarım vb. yenilikçi iş modelleri sayesinde tüketiciler diledikleri ürüne yalnızca ihtiyaç duydukları anda sahip olur. Satın alma maliyetleri azalırken üreticiler de yenilikçi iş modelleri sayesinde gelir modellerini çeşitlendirebilir.

🗑️ Planlı eskitme

Planlı eskitme (planned obsolescence), 20.yy’ın başlarında ortaya çıkan ve ürünlerin bilerek ve isteyerek işlevini kaybetmesine neden olacak şekilde tasarlanması anlamına geliyor.

Planlı eskitme ile ilgili detaylı bilgi almak isteyen okurlarımız için daha önce yayımladığımız “Planlı eskitmeyi nasıl durdururuz?” başlıklı yazımızın bağlantısını buraya bırakıyoruz.

Planlı eskitme pazarın döngüsel ekonomi ile zıtlaştığı bir diğer kritik uygulama. Ürün ve hizmetlerin üreticilerin belirlemiş olduğu kısıtlı bir süre boyunca kullanılması, ardından da işlevini tamamen kaybederek “atık” olarak değerlendirilmesi planlı eskitmenin temel uygulama yöntemi.

Kaynakların değerini korumak bir yana, olması gerekenden daha kısa sürede atık olarak adlandırılmasına neden olan planlı eskitme günümüzde birçok üründe kullanılıyor. Ürünlerin dayanıklılığını azaltarak kullanım ömrünü belirli bir zaman dilimine sıkıştırmayı amaçlayan bu tasarım şekli, tüketicilerin aynı veya benzer ürünleri sürekli olarak satın almasını amaçlıyor.

Döngüsel ekonomi ise bunun tam aksine ürün ve hizmetlerin daha ilk tasarım aşamasında en dayanıklı teknik ve donanımsal özelliklerle tasarlanmasını, uzun süre kullanılarak kaynakların değerinin en üst seviyede tutulmasını amaçlar. Bu da elbette pazar dinamiklerinin döngüsel ekonomiyi neden olduğu gibi kabul etmediklerinin en büyük göstergesi. Mevcut pazar dinamikleri uzun süre kullanım ve dayanıklılık sunan ürün ve hizmetleri doğal olarak kabullenemez. Daha çok satış yapılmasının önüne engel çıkaran bu uzun yaşam döngüsüne sahip ürünler, kârlılık odaklı bir sistem içinde hak ettiği yeri de bulamıyor. Fakat ürün yaşam döngüsünü uzatmak, dayanıklı ürünler tasarlamak yine yukarıda belirttiğimiz gibi üreticiler için farklı iş modellerini ortaya çıkartabilir.

Ürünler her ne kadar dayanıklı olsa da yeni teknolojiler, kullanım hatası vb. sebeplerle her an yenilenme ihtiyacı çıkabilir. Bakım, onarım ve tamir süreçlerine ek olarak güncellenen teknolojilere paralel olarak iyileştirilebilecek, yalnızca birkaç ufak parça değişimi ile güncellenebilecek modüler ürünler tasarlamak üreticilerin farklı hizmet alanları üzerinden de gelir elde etmesine ve ana motivasyon olarak işin merkezine yerleşen kârlılığın artışına katkı sunabilecek alternatiflerdir.

Özetlemek gerekirse, pazar dinamikleri döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde farkında olmadan çok daha büyük engeller çıkarıyor. Yazımızda yer verdiğimiz örnekler bu engellerden yalnızca birkaç tanesi. İşçi hakları, ürün değerlemesi ve fiyatlandırması, teknik verimlilik ve pazar verimliliği gibi birçok etken döngüsel ekonominin önerdiği sistemsel değişimin önünde kalıplaşmış yapılara sahip oldukları için birer engel olarak duruyorlar.

Pazar dinamiklerinin dönüşümü ortada net bir muhatap olmadığı için oldukça zorlu bir süreç olarak değerlendiriliyor. Fakat unutulmaması gereken bir nokta var; pazarın dinamiklerini belirleyenler de yine toplumsal ve ekonomik yapılarımızı oluşturan temel paydaşlar. Bu nedenle tüm paydaşların kendi görev ve sorumluluklarını bildiği, döngüsel ekonomiyi her alanda refah sağlayacak bir düşünce yapısı olarak benimsediği bir gelecekte pazar da bugün “asla değişmez” diyeceğimiz kalıplaşmış yargıları değiştirebilir.