Dünyada yoksulluk artıyor: Türkiye’de her üç öğrenciden biri okula aç gidiyor

16 Ekim'i Dünya Gıda Günü, 17 Ekim’i de Dünya Yoksullukla Mücadele Günü ilan eden Birleşmiş Milletler’in (BM) raporuna göre, yoksulluk oranı 2020 ile 2023 arasında arttı. BM Kalkınma Programı (UNDP) 2023 Küresel Çok Boyutlu Yoksulluk Endeksi’ne göre, 110 ülkede yaşayan 6,1 milyar kişiden 1,1 milyarı yoksullukla mücadele ediyor. 

Türkiye’de ise milyonlarca yurttaş ekonomik sorunlar ve yoksullukla mücadele etmek zorunda kalıyor. Vatandaşlar 17.002 lira olan asgari ücretle geçinmeye çalışırken, Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu’na (TÜRK-İŞ) göre ise dört kişilik bir ailenin aylık gıda harcaması olan açlık sınırı 19 bin 271 lira. Yoksulluk sınırı ise 62 bin 772 lira seviyesinde bulunuyor.

Perspektif: Dünya Bankası'nın yayımladığı Yoksulluk, Refah ve Gezegen Raporu'nda, küresel yoksulluğun azaltılmasında kaydedilen ilerlemenin neredeyse durma noktasına geldiği ve dünyanın neredeyse yarısı için yoksulluğu sona erdirmenin bir asırdan fazla sürebileceğini açıklandı.

• Dünyanın %8,5'inin yani 692 milyon kişinin aşırı yoksulluk içinde yaşadığı ve kişi başına günlük gelirinin 2,15 dolardan az olduğu belirtilen raporda, dünya nüfusunun %44'ünün ise günde 6,85 dolardan daha düşük bir gelirle yaşadığı ve bunun orta üst gelirli ülkeler için yoksulluk sınırı olduğu kaydedildi. Raporda, söz konusu standardın altında bir gelirle yaşayan insanların sayısının, nüfus artışı nedeniyle 1990'lardan bu yana neredeyse hiç değişmediği belirtildi.
• Yoksulluğun azaltılmasında kaydedilen ilerlemenin durduğuna bir kez daha dikkat çekilen raporda, bugün en yoksul ülkelerdeki aşırı yoksulluğun hâlâ Covid-19 öncesi oranların üzerinde olduğu aktarıldı. Raporda, yoksulluğun, tarihsel olarak düşük ekonomik büyüme ve kırılganlığa sahip ülkelerde yoğunlaşmaya devam ettiği ve bunların çoğunun Sahra Altı Afrika'da bulunduğu kaydedildi.

BM Genel Sekreteri António Guterres ise Dünya Gıda Günü mesajında, “Dünya eşi benzeri görülmemiş boyutlarda bir gıda kriziyle karşı karşıya” dedi. Guterres, açlığın sıfır olduğu bir dünyanın mümkün olduğunu ve gıda sistemindeki eşitsizliklerin üstesinden gelmek için önlem alınacağını söyledi:

"Gıda sistemlerimizi daha sürdürülebilir, adil ve dirençli hâle getirmek üzere dönüştürmek için şimdi harekete geçmeliyiz. Hükümetler, sağlıklı, besleyici gıdaların uygun fiyatlarla üretimini ve satışını teşvik etmek için tüm ortaklarla birlikte çalışmalı.”

Türkiye'de her üç öğrenciden biri okula aç gidiyor

İstanbul Planlama Ajansı (İPA) Başkanı Buğra Gökçe’nin paylaştığı verilere göre, Türkiye’de her üç öğrenciden biri okula aç gidiyor:

"Türkiye'de her 3 öğrenciden 1'i okula gitmeden önce hiç kahvaltı yapmıyor, öğrencilerin %60'ı haftada en az 1 gün kahvaltı yapmıyor ve %19,2'si parasızlık nedeniyle haftada en az bir gün aç kalıyor. Ayrıca, çocukların %2'si okuldan sonra hiç akşam yemeği yiyemiyor ve %1,9'u ekonomik sebeplerle her gün aç kalıyor."

Çözümler: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, bu sorunu hafifletmek için ilk ve orta okul öğrencilerine yönelik 2 milyon okul beslenme paketi dağıtma kararı aldı.

• Bu girişimlerin yerel yönetimlerin tek başına üstlenebileceği bir sorumluluk olmadığını ve daha geniş çaplı ve kalıcı çözümlerin şart olduğunu söyleyen Gökçe, "Bu konu yalnızca yerel yönetimlerin inisiyatifine bırakılmayacak kadar önemli. Okullarda 1 öğün ücretsiz sağlıklı yemek sunulması gerekiyor" dedi.

UNICEF verileri ise, Türkiye’de çocuk yoksulluğunda 2022 yılı verilerinin, Kolombiya’nın hemen ardından gelerek %33,8 oranında olduğunu söylüyor. Özellikle 2023 sonrasında artan fiyatlar ve enflasyonla birlikte önceki yıllarda da konuşulan okula aç giden çocuklar ve okullarda 1 öğün ücretsiz yemek dağıtılması yeniden gündeme geldi.

Bir adım geriden: Bir önceki Milli Eğitim Bakanı Mahmut Özer, 2022-2023 Eğitim Öğretim Yılı'nın ikinci döneminin başladığı 6 Şubat 2023'ten itibaren Türkiye'deki tüm okullarda, okul öncesi eğitimdeki çocuklara ücretsiz yemek verileceğini söylemişti.

Ücretsiz yemek uygulamasının maliyeti ne kadar?

Türkiye’de Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) verilerine göre, 2022-2023 eğitim öğretim döneminde özel okullar da dâhil olmak üzere öğrenci sayısı, okul öncesinde 2 milyon, ilkokulda 5,5 milyon, açık öğretim hariç ortaokulda 5,2 milyon ve yine açık öğretim hariç lisede yaklaşık 4,8 milyon.

2024-2025 eğitim öğretim döneminden tatiller çıkarıldığında 185 günlük eğitim süresi bulunuyor. Yaş gruplarına göre gençlere her gün sadece 1 öğün yemek verildiğinde, tüm yıl için yemek tutarı okul öncesinde 13,7 milyar lira, ilkokulda 50,1 milyar lira, ortaokulda 47 milyar lira ve lisede de 54,6 milyar lira olarak hesaplanıyor.

MEB’in bütçesi ne kadar? Toplam yemek tutarı 165,3 milyar lira oluyor. Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin 2024 Yılı Bütçe Sunuş Konuşmasında MEB bütçesi için, “2023'te 16,2 milyar dolara, 2024 yılında ise 38,3 milyar dolara çıkarılmıştır” demişti. 2024 yılı bütçesine göre okullarda verilecek ücretsiz yemekler, kurum bütçesinin yaklaşık %13’üne denk geliyor.

Türkiye Okul Yemeği Koalisyonundan çağrı: ‘Bütçenin temel gündemi okul yemeği olmalı’

Veli dernekleri ve eğitim sendikalarının yanı sıra çok sayıda meslek örgütünün içinde yer aldığı Türkiye Okul Yemeği Koalisyonu, düzenlediği çalıştay raporunu kamuoyuyla paylaşarak iktidara çağrı yaptı. Açıklamada, “Okullarda çocuklara ücretsiz yemek ve su verilmesi için yeterli bütçeyi ayırın” denildi.

Ücretsiz 1 öğün yemek uygulamasına ilişkin yapılan basın açıklamasında, okul yemeğinin sosyal bir hak olduğu ve bir an önce hayata geçirilmesi gerektiği ifade edildi. Dünya genelinde 418 milyon çocuğun bu hizmete erişemediğinin ve bu yemek programlarının sadece ihtiyaç temelli bir gıda desteği olmadığının vurgulandığı açıklamada, bu programların sosyal politikaların bir parçası olduğu ifade edildi.

‘Yetersiz beslenme kalıcı hasara neden oluyor’

Öğrenci Veli Derneği Yönetim Kurulu Üyesi Seval Keleş, okul yemeğinin, çocukların sadece fiziksel gelişimini değil, ruh sağlığını da büyük ölçüde etkilediğini söyledi. “Yetersiz beslenme, çocuklarda akademik başarıda kalıcı hasarlara yol açabiliyor” diyen Keleş, Türkiye’de bunun çok yetersiz olduğuna dikkat çekti.

TÜİK’in 2022 verilerine göre Türkiye’deki 0-17 yaş arası çocuk nüfusunun ülke nüfusunun %27’sini oluşturduğunu ve bu çocukların büyük bir kısmının sağlıksız beslendiğini dile getiren Keleş; et ve balık gibi protein açısından zengin yiyecekleri her gün tüketen çocukların oranının yalnızca %10,2 olduğunu söyledi.

Keleş, deprem bölgelerinde uygulanan okul yemeği programlarının durdurulmasına da değinerek, bu durumun politik bir tercih olduğunu vurguladı. Hükümetin özel okullara sağladığı teşviklerin ve diğer harcamaların altını çizen Keleş, bu kaynakların aslında kamusal hizmetlere yönlendirilmesi gerektiğini söyledi.