İran, Batı ile normalleşmek istiyor: İranlılar ne istiyor?

İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, Avrupa ülkeleriyle ilişkileri yeniden inşa etmeye çalışacağını, ancak bu ülkelerin düşmanca yaklaşımlarını bırakıp 2015 nükleer anlaşmasını canlandırmak için çaba göstermeleri gerektiğini söyledi. Erakçi, İran'a uygulanan ekonomik yaptırımların kaldırılması ve uluslararası alanda ticaret zeminine dönmeyi hedeflediğini dile getirerek ABD'yle gerilimi yönetmeyi planladığını da belirtti.

Arka plan

İran ile BM Güvenlik Konseyinin daimi üyeleri ABD, Rusya, Çin, İngiltere ve Fransa ile Almanya (5+1) arasında 2015'te yaptırımların kaldırılması karşılığında Tahran'ın nükleer faaliyetlerinin düzenlendiği ve denetim altına alındığı bir anlaşma imzalanmıştı. 

Washington yönetimi, eski Başkan Donald Trump döneminde, 2018'de anlaşmadan tek taraflı çekilerek İran'a yeniden yaptırım uygulamaya başlayınca Tahran da anlaşmadaki taahhütlerini kademeli olarak durdurmuş ve yeniden yüksek düzeyde uranyum zenginleştirme dahil bir dizi adım atmıştı.

İranlılar bu süreçte neler yaşıyor?

Rejimi destekleyen bazı İranlılar, ülkedeki tüm sorunların kaynağı olarak Batı’yı ve ambargoları gördüğünü belirtiyor. Ancak ülkede bunların dışında ekonomik kriz, ifade özgürlüğü ve artan siyasi baskılar gibi başka sorunlar da mevcut. 

Ülke, 2022’de Mahsa Amini’nin işkenceyle öldürülmesinin ardından başlayan protestolar ve idamlara ek olarak uluslararası ambargoların etkisiyle gelen bir ekonomik krizle de boğuşuyor.

Diğer yandan İsrail-Hamas savaşının bölgede yarattığı gerilim, İran'ın kendi desteklediği gruplar vasıtasıyla savaşa dâhil olduğuna yönelik iddialar ve son olarak da Hamas’ın siyasi lideri İsmail Haniye’nin Tahran’da öldürülmesiyle İran’ın İsrail’le doğrudan savaşa ve çatışmaya girme ihtimalini de gündeme taşıdı. Mayıs ayında eski İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’nin hayatını kaybetmesi ve değişime gidilmesi de İran'ı zor bir sürece sürükledi. Bütün bunlarla mücadele eden İran halkının geleceğe "umutsuz" baktığı yorumları yapılıyor. 

• Bilgi notu: 7 Ekim'deki Hamas’ın İsrail’e saldırısından sonra İran riyali, ABD doları karşısında %20 değer kaybetti.

İranlı kaynaklara göre, rejime dönük tepkiler artsa da ülkede ciddi bir kamuoyu yoklaması yapılmadığı için tabloyu anlamak zor. Son seçimlere %40’larda kalan katılımın ülkedeki siyaseten umutsuzluğu gösterdiği belirtiliyor. Seçimlerin ardından gelen dış krizler, rejim taraftarlarını daha radikal konuşmalar yapmaya sevk etse de, bazı kaynaklar son suikastlarla birlikte herkesin birbirinden şüphe ettiği ve birbirlerini "İsrail ajanı" olmakla itham ettiği bir sürecin kapılarının açıldığını anlatıyor.

Uluslararası Af Örgütü İran Kıdemli Kampanyacısı Nassim Papayianni, ülkede insan haklarının durumunu “halka karşı düşmanlık” olarak belgelediklerini anlattı. Papayianni, temel haklarını kullanan ya da muhalif olarak algılanan kişilere yönelik yerleşik bir kurumsal önyargı ve düşmanlık olduğunu Af Örgütü raporlarının belgelediğini aktardı.

• Papayianni'ye göre süreçten en çok etkilenenler başörtüsü olmadan kamusal alana çıkan kadınlar. Papayianni, 2022'deki “Kadın-Yaşam-Özgürlük” protestolarının ardından İranlı yetkililerin ifade, örgütlenme ve barışçı toplanma özgürlüğü haklarını daha da baskı altına aldığını, zorunlu örtünme yasalarına karşı çıkan ve bedensel özerklik ile ifade özgürlüğü haklarını kullananlara yönelik baskıların yoğunlaştığını söyledi.