İran'dan İsrail'e misilleme: İki ülke nasıl düşman oldu?

İran, Nisan başında Suriye'nin başkenti Şam'daki İran Büyükelçiliği'ne düzenlenen saldırıya misilleme olarak 13 Nisan gecesi İsrail'e hava saldırısı başlattı. İsrail ordusu, İran’ın 170 dron, 30’dan fazla seyir füzesi ve 120 balistik füze fırlattığını, bunların "yüzde 99’unun havada imha edildiğini" açıkladı. Hava saldırısının durdurulmasında ABD ve Birleşik Krallık'a ait jetlerin de rol oynadığı bildirildi. İsrail Savunma Kuvvetleri sözcüsü Daniel Hagari, dünkü açıklamasında, saldırının 1 kız çocuğunun yaralanmasına, İsrail'in güneyindeki Nevatim askerî üssünün de hafif hasar görmesine yol açtığını belirtti. 

Perspektif: İran ile İsrail onlarca yıldır gölge savaşları yürütüyordu ancak İran, ilk kez kendi topraklarından doğrudan İsrail'i hedef almış oldu.

📌 Okuma önerisi: İran'ın askerî kapasitesi ne durumda?

• Bir adım geriden: İsrail'in Şam'daki İran konsolosluğu ve büyükelçilik konutuna saldırı düzenlemesinin ardından üst düzey İranlı yetkililer, İran Devrim Muhafızları Ordusu'ndan 2'si general rütbesinde toplam 7 kişinin öldürüldüğü duyurmuştu. Yetkililer misilleme uyarısında bulunmuş; ABD ve İsrail, tehditlerin ardından ordularını yüksek alarm durumuna geçirmiş; ABD Merkez Kuvvetler Komutanı, İran'ın olası saldırısına dair görüşmek üzere İsrail'e gitmişti.

Saldırının ardından neler yaşandı? 

• İran Genelkurmay Başkanı General Muhammed Bagheri, ABD'nin İsrail'in olası misillemesine destek vermemesini, aksi takdirde ABD'nin bölgedeki üslerinin hedef alınacağını söyledi.
• İran'ın BM Daimi Temsilciliği, saldırının 1 Nisan'daki İsrail saldırısına karşı "meşru müdafaa" olarak düzenlendiğini söylerken, Tel Aviv'in karşılık vermemesi durumunda başka saldırı düzenlemeyeceklerinin sinyalini verdi.
• İran, saldırıyı kınayan Almanya, Birleşik Krallık ve Fransa'nın Tahran büyükelçilerini Dışişleri Bakanlığı'na çağırdı. İran Dışişleri Bakanlığı Batı Avrupa Direktörü, üç ülkenin İran'ın verdiği cevabı kınamasını "ikiyüzlülük" olarak değerlendirdi.
• İran Cumhurbaşkanı Reisi, BMGK'ya seslenerek "İşgalci rejimin destekçilerine, İslam Cumhuriyeti tarafından gerçekleştirilen bu sorumlu ve yerinde eylemi takdir etmelerini ve bu saldırgan rejime körü körüne destek vermeyi bırakmalarını tavsiye ediyoruz" dedi.
• Hamas, İran'ı destekleyerek "İran İslam Cumhuriyeti tarafından yürütülen askerî operasyonu, Şam'daki İran konsolosluğunun hedef alınması ve Devrim Muhafızları'nın bazı liderlerinin öldürülmesi suçuna karşı doğal bir hak ve hak edilmiş bir yanıt olarak görüyoruz" açıklamasında bulundu.
• Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, hem İranlı mevkidaşı hem de Birleşik Krallık'taki mevkidaşı ile görüştü. Diplomatik kaynaklara göre Fidan, mevkidaşlarına bölgedeki gerilimin daha fazla artmaması gerektiğini aktardı.
• İsrail Savaş Kabinesi saldırı sonrası ikinci kez toplandı. Toplantı sonrası açıklama yapan İsrail savaş kabinesi üyesi Benny Gantz, "İran'a bizim belirlediğimiz zaman diliminde karşılık vereceğiz" dedi.
• CIA Başkanı William Burns, MİT başkanı İbrahim Kalın'dan İran ile İsrail arasındaki gerginlik konusunda arabulucu olmasını istedi.

Soğuk barıştan açık düşmanlığa

İran-İsrail ilişkileri her zaman şimdi olduğu kadar gerilimli değildi. İran, Türkiye'nin ardından 1947'de kurulan İsrail'in egemenliğini tanıyan ikinci Müslüman ülke olmuştu. 1947-1953 arasındaki kararsız dönem, Batı yanlısı Muhammed Rıza Pehlevi'nin İran Şahı olmasının ardından dostane bir sürece girmişti. 1979'a kadar süren bu dönem, İslam Devrimi sonrası İran'ın İsrail'le tüm diplomatik ve ticari bağlarını koparmasıyla sona ermişti. 4 Kasım 1979’da Amerikan Büyükelçiliği’nin işgal edilmesi ve içeridekilerin rehin alınması İran-ABD ilişkilerinin de sonu olmuş; ilişkilerin kesilmesinin ardından ABD, İran'a yaptırımlara başlamıştı. 1979’da Mısır ile imzalanan Camp David Anlaşması ile bölgedeki izolasyonunu büyük ölçüde kıran İsrail ise Arap ülkeleriyle yakınlaşıp şahlık döneminde iyi ilişkiler içinde bulunduğu İran’a ihtiyacını büyük oranda azaltmıştı.

Soğuk barıştan açık düşmanlığa geçiş ise 1990'ların başında Sovyetler Birliği'nin çöküşünden ve Irak'ın Körfez Savaşı yenilgisinden kısa bir süre sonra başlamıştı. İki ülke arasındaki gerilimin tırmanmasında, özellikle Yitzhak Rabin ve Mahmud Ahmedinejad hükümetlerinin kışkırtıcı açıklamalarının yanı sıra İran'ın nükleer programı ve Gazze'de Hamas, Lübnan'da Hizbullah, Yemen'de Husiler ile Irak, Suriye ve Bahreyn'deki diğer gruplara desteği de rol oynuyordu. Ayrıca 1992'de Buenos Aires'taki İsrail Büyükelçiliği saldırısı, 1994 AMIA bombalaması gibi olaylar da tansiyonun yükseldiği anlar olmuştu.

Bugün ise iki ülke arasındaki güç mücadelesi üç başlıkta yoğunlaşıyor: İran'ın nükleer programı, deniz yolları ve Suriye-Lübnan krizleri ile Filistin. Kızıldeniz, Umman ve Basra körfezleri iki ülke arasında gerilimi özellikle tırmandıran yerler olurken bu deniz yollarının bölgede devam eden vekalet savaşlarına lojistik destek sağlamak için kullanıldığı iddiaları, iki ülke tarafından da sıklıkla dile getiriliyor.