İslam, Bizans ve Osmanlı Dünyasında Astroloji ve Müneccimler

Yazı: A. Tunç Şen

18. yüzyıl öncesine kadar dünyanın muhtelif zemin ve zamanlarında gerek ilmi çevreler gerekse daha geniş halk kesimleri için büyük önem arz eden astroloji pratiği hakkında özellikle Avrupa bağlamında çok sayıda çalışma yapılmışken benzeri nicelik ve nitelikte araştırmanın Avrupa dışı dünya özelinde yapıldığını söylemek hayli zor. Astrolojik bilgi üretimine ve farklı türlerde üretilen bilginin pratiğe dökülmesine dair muazzam zenginlikte kaynaklar barındıran Bizans dünyası ve Osmanlıların da içinde bulunduğu İslam coğrafyası açısından bu talihsiz bir durum. Kaynak neşri olarak bu döneme kadar değerli çalışmalar yapılmadı değil tabii ki. Söz gelimi Orta Çağ’ın en meşhur astroloji uzmanı kabul edilen Ebû Ma’şer’in birçok eseri yayımlandı ya da özellikle 8-10. yüzyıllar arasında kaleme alınan telif veya tercüme eserlerin envanterleri hazırlandı. Öte yandan bu tür kaynak neşirlerinin ötesine geçip astroloji ilmi ve amelinin, yani teorisi ve pratiğinin, sosyo-kültürel düzlemine, iktidarla ilişkisine, entelektüel kanallarına dair derinlikli tahliller pek yapılmadı. Bu eksikliğin ardında astrolojinin teknik hususiyetlerine nüfuz edebilme zorluğundan araştırma dillerine hakim olamamaya varan çeşitli nedenler öne sürülebilir. Ama bu ilgisizliğe sebep olan başlıca etmenin astroloji ve müneccimlerin kötü şöhreti olduğunu; böyle bir meselenin geçmişiyle, hele de Osmanlı/İslam dünyası gibi bu tür pratiklerin kolayca günah sayılabildiği toplumlar nezdinde ilgilenmenin yanlış ve bilim tarihçiliği açısından gayriciddi bir uğraş olacağı şeklindeki varsayım olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.