Kayıt dışı istihdamın işçilere yönelik olası etkileri

Kayıt dışı istihdam geçmişten bu yana ülkemizin temel sorunları arasında yer almıştır. Çalışma hayatına ilişkin kanuni düzenlemelerin gerekçelerinde hep vurgulanmıştır. İdari para cezaları nedeniyle kayıt dışı işçi çalıştırmanın maliyeti sigortalı işçi çalıştırmaktan çok daha yüksek olmasına rağmen bu böyledir.

Sosyal Güvenlik Kurumu kayıt dışılığı önleme ve farkındalık oluşturma adına her yıl belirli aylarda rehberlik ve bilgilendirme faaliyetlerinde bulunur. Bu faaliyetler sırasında işçi ve işveren yönüyle kayıt dışılığın etkileri üzerinde durulur. Yazımızda kayıt dışılığın türleri ve işçi açısından etkilerine değindim. Kayıt dışı istihdamı 3 başlık altında ele alabiliriz. Kişinin işe giriş bildirgesinin verilmeksizin sigortasız çalıştırılması, kişinin işe giriş bildirgesinin verilmesi ancak çalıştığı gün sayılarının eksik bildirilmesi ve işçinin işe giriş bildirgesinin verilmesine, çalıştığı gün sayısının doğru bildirilmesine rağmen kazancının gerçekte almış olduğundan daha az tutarda bildirmesi 3 farklı kayıt dışılık türünü oluşturur.

1- İşçinin tamamıyla sigortasız çalışması 

İşverenler genellikle kıdem, ihbar, yıllık izin, sigorta primi ve vergi yükümlülüklerden kaçınmak, özellikle yabancı işçileri istihdam ederek ucuz iş gücünden yararlanarak işçilik maliyetlerini azaltmak ve daha çok kâr elde edebilmek için kayıt dışı işçi istihdam etmeyi tercih ederler.

İşçinin tamamıyla kayıt dışı çalışması haklar ve riskler yönüyle güvencesiz olması anlamına gelir. Kişinin sigortalı olması sosyal güvenlik hukuku ve iş hukuku yönüyle haklar sağlar. Sosyal güvenlik yönüyle, sigortasız çalışan bir kişi analık, hastalık, iş kazası, meslek hastalığı, malullük, yaşlılık, ölüm ve işsizlik gibi durumlarda kendisi veya birinci derece yakınlarının yararlanacağı rapor parası, sürekli iş göremezlik geliri, malullük aylığı, yaşlılık aylığı ve ölüm aylığından yararlanamaz. İşsizlik ödeneği alamaz. İş hukuku yönüyle ise başta kıdem ve ihbar tazminatları, fazla çalışma, yıllık izin, ücret gibi birçok hakkın tam anlamıyla kullanılamamasına neden olur. Geçmiş yıllarda özellikle inşaat işlerinde çalışan kişiler sigortasız çalıştıklarından emeklilik için gereken gün sayılarında eksiklikler vardır.

2- İşçinin işe giriş bildirgesinin verilmesi ancak çalıştığı gün sayılarının eksik bildirilmesi

Bu durumdaki kişiler sigortalıdırlar. Bu durum kayıt içindeki kayıt dışılık olarak nitelendirilir. Bu durumdaki kişinin emeklilik için gereken şartları sağlaması zorlaşır. İşçilerin bilgisi olmadan işveren tek taraflı olarak çalışanların toplam gün sayısı ve gün sayısı üzerinden hesaplanan kazançlarını eksik bildirir. Örneğin 30 gün çalışan bir kişi adına 15 gün sigorta gün sayısı ve 15 günlük kazanç olarak bildirilir. İşveren bu durumda daha az SGK primi ve vergi ödemiş olur. Ancak, işçiler başta emeklilik hakkı olmak üzere diğer haklardan yararlanamaz ya da geç veya eksik yararlanır.

3- İşçinin işe giriş bildirgesinin verilmesine, çalıştığı gün sayısının doğru bildirilmesine rağmen kazancının gerçekte almış olduğundan daha az tutarda bildirilmesi

Bu durumla çok yaygın olarak karşılaşılır. Kayıt içindeki kayıt dışılığın bir diğer türüdür. Genellikle ücretlerin bir kısmı elden ödenir. İşveren burada da daha az sigorta ve vergi ödeyerek işçilik maliyetlerini düşük seviyede tutmaya çalışır. Bunun sonucu işçilerin aylık ve ödeneklerinin, rapor parasının, işsizlik parasının, fazla çalışma ücretinin, kıdem ihbar yıllık izin gibi feshe bağlı alacaklarının düşük tutarda ve eksik hesaplanmasıdır.

Sonuç

İşçiler ücretlerinin gerçekte daha yüksek olduğunu Sosyal Güvenlik Kurumu'na ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bildirerek gerçek ücretleri üzerinden işlem yapılmasını sağlayabilir. Ayrıca İş Mahkemeleri'nde dava açarak haklarını arayabilirler.

2023 yılı Cumhurbaşkanlığı Programı'nda özel sektörde çalışan sigortalıların bildirilen ücretinin bir önceki aya göre yüzde 20 ve üzerinde azalması durumunda sigortalıya bilgilendirme amaçlı kısa mesaj gönderileceği belirtildi.

Kayıt dışı işçi istihdamı işçi açısından iş göremezlik ödeneği, malullük, yaşlılık, ölüm aylığı, işsizlik ödeneği, kıdem, ihbar, yıllık izin haklarından yararlanamama, geç yararlanma veya eksik yararlanma sonucunu doğurur. Kamu açısından ise prim ve vergi kaybı anlamına gelir. Kayıt dışı istihdam, aktif pasif dengesi olarak bilinen sigortalı olanların çalışma hayatından çekilip gelir/aylık alan kişi sayısına bölünmesiyle ulaşılan aktüeryal oran bozar. Bu, sosyal güvenlik sisteminizin sürdürülemez hâle gelmesine neden olur.