Kömür geri dönüyor, iklim mücadelesi tehlikede

Sanayi Devrimi’nden bu yana insanlı­ğın enerji ihtiyacına yön veren, gelişmenin ve kalkınmanın simgesi makinelerin yakıtı olan kömür, sürdürülebilirlik hedefleri ile birlikte tahtından indirilmişti. 20. yüzyılın ikinci yarısında doğalgaz ile yarışan kömür talebi, yenilenebilir enerji kaynakları gibi güçlü bir trende rağmen geri dönüş sinyalleri veriyor. Kömür talebindeki artışta özellikle gelişmekte olan ülkelerin artan enerji ihtiyaçları önemli rol oynuyor.

Kömürden nasıl vazgeçildi?

Kömür başta olmak üzere fosil yakıtlara ilginin azaldığı günleri hatırlayarak başlayalım. Pandemiden hemen önce, küresel ve ulusal sürdürülebilirlik politikaları, yüksek karbon yoğunluğuna sahip fosil yakıtların başında gelen kömür talebini azaltarak bitirme noktasına kadar getirmişti. 

• 2015 yılında imzalanan Paris İklim Anlaşması sonrasında 44 ülke yeni kömür santrallerinin yapımını sonlandırırken 33 ülke de kömür santrallerini kapama taahhüdünde bulundu. 

Bankacılık ve finans sektörünün kömürle ilişkili projelere finansman sağlamaktan vazgeçmesi de kömür tercihinin azalmasında etkili oldu. Yenilenebilir enerji kaynaklarının çeşitlendirilmesi, kömürden uzaklaşılmasında önemli bir role sahip. Paris İklim Anlaşması'nın sonuçlarından biri olarak 2015'ten 2024 Ocak dönemine kadar, kömür madenine sahip olan ülkelerin yarısından fazlası, işletmelerin kapasitelerini azalttı veya sabit tuttu. Ayrıca ön izinli, izinli kömür santral inşaatlarının sayısı %68 oranında düşüş kaydetti.

Kömür tüketiminin iklim hedefleri üzerindeki etkilerine ilişkin yapılan araştırmalar, dünyanın kömürden vazgeçmesinde oldukça etkili oldu. Uluslararası Enerji Ajansı'nın 2021 tarihli raporuna göre, Paris Anlaşması'nın hedeflerine ulaşmak için gelişmiş ekonomilerde 2030'a, dünyanın geri kalanında ise 2040'a kadar kömürün aşamalı olarak kullanımdan kaldırılması gerektiği vurgulanıyordu. Hedefler arasında 2050 yılına kadar dünyanın mevcut kömür rezervlerinin %20'sinden fazlasının kullanılmaması gerektiğinin de altı çiziliyordu.

Kömür talebi yeniden yükselişte

Öte yandan iklim değişikliği mücadelesinde azaltılan kömür talebi, özellikle 2023 ve 2024 yıllarında gelişen ekonomilerden gelen talep ve işletme kapasitesindeki artışlarla yeniden yükseliyor. Kömür kullanımı ve kömürle çalışan tesislerin kapasitesi 2022'de toparlandı ve 2023'te tüm zamanların en yüksek seviyesine ulaştı. 

Global Energy Monitor'un 2023 yılı araştırmasına göre, küresel kömür kapasitesi 2023'te %2 büyüdü. Tüm dünyada devreye alınan kömürle çalışan işletmelerin üçte ikisi Çin'de açılırken ve dünyanın geri kalanında 2019'dan bu yana ilk kez artış görüldü. 2023 yılında 69,5 GW kömür santrali kapasitesinin devreye alınırken ve 21,1 GW'nin kapatıldı ve bu da 2023 için 48,4 GW'lık net yıllık artış anlamına geliyor. Bu seviyeler, 2016'dan bu yana kömürle çalışan işletme kapasitesinde görülen en yüksek net artış olarak kayıtlara geçti.

Ukrayna'daki savaş, kömür talebini tetikledi

Hükümetlerin yenilenebilir enerjiye hızla geçiş yapmaması da kömürün geri dönüşünde önemli bir etken. Ukrayna'daki savaşın neden olduğu enerji krizi, kömür ve gaz için bir satın alma çılgınlığını tetikleyerek fiyatları rekor seviyelere çıkardı. Asya ülkeleri enerji arzını güvence altına almak için kömür üretimini artırdı. Bazı Avrupa ülkeleri, kapatılan kömür yakıtlı elektrik santrallerini tekrar devreye aldı veya kömürle çalışan santrallerdeki üretim sınırlamalarını kaldırdı.

• Öte yandan Energy Institute verilerine göre, güneş ve rüzgarla desteklenen 266 gigavatlık devasa bir yenilenebilir enerji büyümesine rağmen kömür, elektrik üretimi sektöründeki %35'lik payını hâlâ elinde tutuyor.

Asya hem kömür hem de doğalgazdaki büyümenin merkezi konumunda. Çin, Hindistan ve Endonezya mevcut küresel kömür üretiminin %70'inden fazlasını oluşturuyor. Her ikisi de agresif yenilenebilir enerji hedefleri benimsemiş olan Hindistan ve Çin, önemli ölçüde kömür kullanıyor ve önümüzdeki yıllarda kömür kullanımını artırmaya hazırlanıyor.

Fosil yakıtlar hâlâ finanse ediliyor

Dünyanın en büyük ticari bankaları da Asya'da yeniden canlanan kömür talebine küresel fon akışında önemli bir rol üstleniyor. Bu bankaların merkezleri, yıllardır ülkelerinde yeni bir kömür santrali inşa etmemiş olan ABD, Kanada ve İngiltere gibi gelişmiş ülkelerde bulunuyor. Aynı zamanda, büyük Asya bankaları da bölgedeki artan kömür talebini desteliyor. Kömür konusunda herhangi bir politika gütmeyen bu bankalar, yasal mevzuatlar ve uygulamalardaki boşluklardan faydalanarak Asya'da büyük bir kömür finansman pazarı yaratıyor.

Kömürden çıkış doğalgaza geçiş

Benzer bir durum, doğalgaz projelerinin finansmanı için de geçerli. Dünyanın en büyük ticari bankaları, büyük Asya bankaları ve kamu finans kuruluşları doğalgaz projelerini finanse etmeye devam ediyor. Japonya'nın megabankaları ile devlet bankası olan Japan Bank for International Cooperation (JBIC), Güneydoğu Asya'nın doğalgaz büyümesindeki en büyük finansörleri arasında yer alıyor. 

Doğalgazla elektrik üretiminde kapasite artışlarının %60'ı Asya'da bulunuyor. Kömürden uzaklaştığını açıklayan hükümetlerin büyük bir kısmı, artan enerji talebini karşılayabilmek adına doğalgaz projelerinin sayısını artırıyor. Bu projelerin devreye alınmasıyla birlikte doğalgazla üretilen elektrik kapasitesi iki katına çıkarken LNG ithalatında da %80 artış olabilir. 

• Böylece Asya'da doğalgazla elektrik üretimi ve kömür talebindeki artış, iklim değişikliği ile mücadeleyi daha da zorlaştıracak ve hedeflere ulaşılmasını neredeyse imkansız hâle getirecek.