Mayıs Meydanı'ndan Galatasaray'a tutulamayan yasların mücadelesi

Kayıp yakınlarının mücadelesi, Şili'de başlamıştı. Pinochet diktatörlüğüne karşı gözaltında kaybedilenlerin anneleri tepkilerini "arpilleras" denen çuval bezi parçalarını dokuyarak göstermiş; ardından "gözaltı kayıpları" gerçeğini dünyaya duyuran Plaza de Mayo (Mayıs Meydanı) Anneleri onları takip etmişti. 

Arjantin'de 1976'da darbeyle yönetimi ele geçiren General Videla'nın 1983'e kadar süren dikta rejiminin faturası korkunçtu: Cezaevine girenler haricinde en az 30 bin insan "kaybedilmişti." Sokakta iki insanın yanyana yürümesinin bile suç olduğu bu dönemde 13 Nisan 1977'de ikişer ikişer Mayıs Meydanı'na girip hükümet binasının önünde turlamaya başlayan 14 beyaz başörtülü kadın, tüm dünyaya yayılacak bir direnişin fitilini yakmıştı. 

Her perşembe meydanda buluşan annelerin sayısı aynı yılın sonunda 300'ü bulmuş; kayıplar için 24 bin imza toplanmıştı. Ekim 1977'de imzaları Başkanlık Sarayı'na teslim etmeye giderken polisin ilk müdahalesi de gelmişti. Bunu kaçırılan, "deli", "hain" ve "terörist" ilan edilen, soruşturmalara ve şiddete maruz kalan yüzlerce kadın izlemişti. 

Arjantin'den Türkiye'ye

1983'te Arjantin'de cunta devrildi, ama Mayıs Meydanı Anneleri'nin mücadelesi Türkiye gibi pek çok ülkede yakınlarını arayanlara ilham verdi. Türkiye'de cumartesi eylemleri, Emine Ocak'ın oğlu Hasan Ocak'ın 21 Mart 1995'te gözaltına alınması ve 55 gün sonra işkenceyle öldürülmüş bedeninin Kimsesizler Mezarlığı'nda bulunmasıyla başladı. 

27 Mayıs 1995'te Galatasaray Lisesi'nin kapısındaki ilk buluşmada 30 kişi yakınlarının akıbetini sordu; sorumluların cezalandırılmasını istedi. 1999'da polis müdahalelerinin iyice şiddetlenmesi nedeniyle eylemlere ara verene dek de her cumartesi, aynı saatte, aynı taleplerle, aynı yerde oturdular. 

^{1995 Kasım ayındaki bir Cumartesi eyleminden | #tarih}

Eylemler 10 yıl aranın ardından, Ergenekon davasıyla birlikte, kayıplardan sorumlu kişilerin yargılanacağına dair beklentilerin artmasıyla 31 Ocak 2009'da tekrar başladı.

Hatta 2011'de dönemin başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, Cumartesi Anneleri'nin temsilcileriyle görüştü ve TBMM İnsan Hakları İnceleme Komisyonu'nda gözaltında kaybedilen kişilerin akıbetinin araştırılması için bir alt komisyon kuruldu. Bu komisyon, 12 Eylül Darbesi'nden sonra Ardahan'da gözaltına alındıktan sonra bir daha haber alınamayan Cemil Kırbayır'la ilgili bir rapor da hazırladı. Bu raporda geçen şu ifadeler, devletin ilk kez gözaltında kaybedilen bir kişiyle ilgili iddiaları kabul etmesi olarak değerlendirildi:

"Komisyonumuz; Cemil Kırbayır'ın gözaltında iken işkence gördüğüne, bu işkence sonucunda hayatını kaybettiğine ve cesedinin ölümüne sebebiyet veren sorgulamaları yapan kamu görevlilerince ortadan kaldırıldığına inanmaktadır."

^{25 Ağustos 2018'deki eylemde gözaltına alınan Emine Ocak | Getty Images}

Göstericiler hakkında Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'na muhalefet suçlamasıyla açılan dava ise hâlâ devam ederken eylemcilerin 2018'deki müdahalenin barışçıl toplantı ve gösteri özgürlüğünü ihlal ettiği gerekçesiyle AYM'ye götürdüğü davada ise Mahkeme, Cumartesi Anneleri/İnsanları'nı haklı buldu. Buna rağmen, bu tarihten sonra da eylemler kısıtlanmaya devam etti.

"Hem İçişleri Bakanımız ile hem de sayın Valimiz ile görüşmelerimiz oldu. Ayın 29'unda toplantılarının binincisini yapacaklar. Biraz evvel sayın Valimizle de teyit ettim kendileri bu toplantıyı gerçekleştirecekler. Zaten her hafta yapmaya devam ediyorlar. Daha geniş bir katılımla bu hafta toplantılarını yapacaklar. Burada tabii ince bir çizgi var. Bizim için Cumartesi Anneleri'nin hassasiyetleri, acıları önemli ama bu acılardan yola çıkarak farklı bir yöne yönelinmesine de bunun suistimal edilmesine de müsaade etmemek gerekiyor."

1995'ten beri süren adalet arayışlarıyla Türkiye'nin en uzun soluklu sivil itaatsizlik eylemini devam ettiren Cumartesi Anneleri, 1000'inci haftalarında yeniden Galatasaray Meydanı'ndaydı. 

• Editörün notu: Politika editörümüz Alp Akiş, Spektrum Podcast için İstiklal Caddesi'nden inerken Galatasaray Lisesi önünde gördüğümüz polis demirlerinin ve TOMA'ların hikayesini gazeteci Gökçer Tahincioğlu'na sordu. Olmaz Media podcast'i için Cumartesi eylemlerinin dönüm noktalarını Cemil Kırbayır’ın abisi Mikail Kırbayır, Hasan Ocak’ın kardeşi Maside Ocak, Hayrettin Eren’in kardeşi İkbal Eren ve hak savunucusu Sebla Arcan ile konuşan Tahincioğlu; talepleri, geçmişleri ve kazanımlarıyla onların hikayesini Spektrum dinleyicileriyle de paylaştı.