Paraguay’da Peña gözaltında: Ueno Bank krizi başkanlığa nasıl uzandı?

Paraguay’da yaklaşık üç milyon müşterisi bulunan Ueno Bank’ın çöküşünün ardından banka müşterilerinin paralarını geri almak için başlattığı protestolar sürerken ülkenin yönetimi de değişti. Senato, 6 Kasım Cuma günü devlet başkanı Santiago Peña’yı görevini gerektiği gibi yerine getirmediği gerekçesiyle başkanlıktan aldı.

• Oylamaya katılan 44 senatörün tamamı görevden alma yönünde oy kullandı; 45 üyeli Senato’da bir kişi oturuma katılmadı. Başkan Yardımcısı Pedro Alliana, aynı akşam yemin ederek görevi devraldı.

Ardından evindeki gözaltı işleminin ardından Peña, güvenlik gerekçesiyle Başkanlık Muhafız Alayı’nın tesisine götürüldü. Paraguay Başsavcılığı'nın 6 Kasım tarihli kararında, eski başkanın savcılığa çıkarılıncaya kadar evinde tutulması öngörülüyordu. Ancak gece saatlerinde konutunun önünde toplanan protestocularla polis arasında olaylar çıktı.

Paraguay gazeteleri Última Hora ve ABC Color, Peña’nın gece yarısına doğru araç konvoyuyla askerî tesise nakledildiğini bildirdi. Última Hora’nın resmî kaynaklara dayandırdığı haberine göre güvenlik ekipleri, protestolar sırasında konutun ve içindekilerin güvenliğini sağlayamayacakları değerlendirmesini yaptı.

Eski başkanın 7 Kasım Cumartesi günü yerel saatle 11.00’de, Türkiye saatiyle 17.00’de savcılıkta ifade vermesi bekleniyor.

Kamu kuruluşlarının da bankada tuttuğu paralar, finansal denetimin nasıl yapıldığına ve siyasi ilişkilerin bu denetimi etkileyip etkilemediğine ilişkin soruşturmaların konusu olacak.

Ueno Bank’ta kriz nasıl başladı?

Paraguay Merkez Bankası, Ueno’nun sermaye yeterliliğinin zorunlu asgari düzeyin yarısının da altına indiğini tespit ederek bankaya müdahale etti. Kurumun 3 Kasım’da yayımladığı açıklamaya göre bu durum, bankanın mali tablolarında yapılan düzeltmelerin ardından ortaya çıktı.

• Merkez Bankası, 2 Kasım tarihli kararla bankanın mali durumunun incelenmesi, varlıklarının korunması ve mevduat sahiplerine yönelik işlemlerin yürütülmesi için yasal çözümleme sürecini başlattı. Atanacak yöneticilerin öncelikleri arasında bankanın mevcut varlıklarını korumak ve süreci düzenli biçimde yürütmek bulunuyor.

Müdahalenin günlük hayattaki karşılığı ise hesaplara erişimin kesilmesi oldu. CNN’in aktardığına göre yaklaşık 2,9 milyon müşterisi bulunan bankada birikimler donduruldu. Banka önlerinde kuyruklar oluştu; başkent Asunción ve başka kentlerde müşteriler paralarını geri almak için sokağa çıktı.

Ueno, futbol kulüpleri ve Paraguay millî takımına verdiği sponsorluklarla da geniş bir görünürlüğe sahipti. Bu nedenle kriz, ülke çapında tanınan ve gündelik ödemelerde kullanılan bir kurumun faaliyetlerinin kesintiye uğramasıyla büyüdü.

Bankayla Peña arasındaki bağlantı ne?

Peña’nın geçmişte bankayı kontrol eden şirket grubunda hissedar olması ve başkanlığı döneminde kamu kaynaklarının Ueno’ya aktarılması, siyasi sorumluluk tartışmasının merkezinde. AFP’ye göre Peña, geçen yıla kadar Ueno’yu kontrol eden Grupo Vázquez’de pay sahibiydi.

CNN’in haberinde, Peña yönetimi sırasında kamu kuruluşlarının bankaya milyonlarca dolarlık kaynak yatırdığı belirtiliyor. Bunlar arasında çalışanların emeklilik kaynaklarını yöneten Sosyal Güvenlik Kurumu da (IPS) bulunuyor. Dolayısıyla bankanın çöküşü, bireysel müşterilerin birikimleriyle birlikte kamu parasının nasıl değerlendirildiği meselesini de gündeme taşıdı.

Denetleyici kurumun başındaki isim de tartışmanın parçası. Reuters’a göre kriz sırasında istifa eden Merkez Bankası Başkanı Carlos Carvallo, 2023’e kadar Ueno’nun yöneticiliğini yapmıştı. Merkez Bankası, çıkar çatışması iddialarına karşı Carvallo’nun Ueno’yla ilgili kararlara katılmadığını savundu. Peña da usulsüzlük iddialarını reddetti.

Peña istifa etmişken neden görevden alındı?

Peña istifasını sundu, ancak Kongre istifayı kabul ederek süreci kapatmak yerine görevden alma işlemini tamamladı. Eski başkan, 5 Kasım Perşembe günü yayımladığı mesajda ülkenin istikrarını, toplumsal huzuru ve kurumların korunmasını gerekçe göstererek görevinden ayrılacağını duyurmuştu.

Bu açıklama yapılırken milletvekilleri, muhalefet ve iktidar partisinden toplam 35 milletvekilinin girişimiyle hazırlanan suçlamaları görüşüyordu. Temsilciler Meclisi, istifa açıklamasının ardından görevden alma sürecini başlatma kararı aldı. Dosya daha sonra Senato’ya geçti.

CNN’in aktardığına göre Peña’nın avukatları savunmayı hazırlamak için 72 saat ek süre istedi, ancak talep kabul edilmedi. Peña oturuma katılmadı; kendisini avukatları temsil etti.

Senato’nun resmî açıklaması, kararın başkanın görevlerini yerine getirme biçimine ilişkin olduğunu vurguluyor. Bu karar ceza mahkemesinin verdiği bir mahkûmiyet hükmü değil. Bununla birlikte görevden alma, Peña’nın dokunulmazlığını kaybetmesine ve hakkındaki ceza soruşturmasında gözaltı işlemi uygulanmasına yol açtı.

İktidar partisi neden Peña’yı korumadı?

Peña, kendi partisinin desteğini de kaybettiği için Kongre’deki çoğunluk onu görevde tutmaya yetmedi. Sağcı Colorado Partisi, parlamentonun iki kanadında da çoğunluğa sahip. Buna rağmen oylamaya katılan iktidar senatörleri de görevden alma kararını destekledi.

• El País, Peña’nın siyasi yükselişinde belirleyici rol oynayan eski devlet başkanı ve Colorado Partisi lideri Horacio Cartes’in de görevden alma sürecine destek verdiğini yazdı. Böylece Peña’nın karşısındaki blok, muhalefetin ötesine geçerek kendi siyasi çevresini de kapsadı.

Peña, 2015-2017 arasında Cartes’in başkanlığı döneminde maliye bakanlığı yapmıştı. Ağustos 2023’te başladığı beş yıllık başkanlık görevinin üçüncü yılında, hem bankanın çöküşünün yarattığı toplumsal tepkiyle hem de parlamentodaki desteğinin dağılmasıyla karşı karşıya kaldı. İstifa açıklaması bu iki baskıyı da durdurmadı.

Savcılık hangi iddiaları araştırıyor?

Başsavcılık, bankanın denetimini, kamu kaynaklarının Ueno’ya yatırılmasını ve kamu görevlilerinin bu süreçteki işlemlerini araştırmak üzere üç ayrı ceza soruşturması açtı. Kurumun 5 Kasım tarihli açıklamasına göre dosyalar, milletvekillerinin başvuruları ve Ekonomi ve Maliye Bakanı Óscar Lovera Chávez’in şikâyeti üzerine oluşturuldu.

• İncelemeler Merkez Bankası, Sosyal Güvenlik Kurumu ve kara para aklamayla mücadeleden sorumlu kurumun yetkilileri ile eski yöneticilerinin işlemlerini de kapsıyor. Savcılığın açıklamasında amaç, bildirilen olayların suç oluşturup oluşturmadığını ve kişilerin sorumluluğunu belirlemek olarak ifade ediliyor.

Peña ve eski Merkez Bankası Başkanı Carvallo hakkındaki gözaltı kararı, güveni kötüye kullanma şüphesi ve bağlantılı iddiaları içeren dosya kapsamında verildi. Kararda Peña’nın evinde, Carvallo’nun ise polisin belirleyeceği bir birimde tutulması öngörüldü.

Peña’nın avukatı Ricardo Preda, müvekkilinin soruşturmaya katılacağını söyledi. Infobae’nin aktardığı açıklamasında Preda, tutuklama için gerekli koşulların oluşmadığını savundu; savcılığın somut isnatlarını öğrendikten sonra savunmalarını hazırlayacaklarını belirtti.

Müşteriler paralarını geri alabilecek mi?

Bazı müşterilere ödemeler başladı, ancak geri ödeme süreci henüz bütün müşterileri kapsamıyor. Merkez Bankası'nın 5 Kasım tarihli duyurusu, ilk aşamada toplam mevduatı 10 milyon guaraniyi aşmayan, Ueno’ya borcu bulunmayan ve başka bir banka ya da finans kuruluşunda hesabı olan müşterilere ödeme yapılacağını bildiriyor. Bu koşulları karşılayanların mevduatlarının tamamını alacağı belirtiliyor.

Mevduat güvencesinin genel üst sınırı ise daha yüksek. Merkez Bankası'nın ödeme bilgilendirme sayfasına göre güvence, kişi veya kurum başına, her bankada 228 milyon 300 bin guarani. Bu sınır, müşterinin aynı bankadaki her hesabına ayrı ayrı uygulanmıyor; o bankadaki toplam mevduatı esas alınıyor.

• Kongre ayrıca 4 Kasım’da ödemeleri hızlandırmayı amaçlayan bir düzenleme kabul etti. Düzenleme, mevduat güvencesinden 40 aylık asgari ücrete kadar avans ödenmesini ve vadesi geçmiş borçların hesaplamada mahsup edilmesini öngörüyor. Bu yasal çerçeveyle Merkez Bankası'nın ilk ödeme grubuna ilişkin duyurusu, sürecin farklı aşamalarını tarif ediyor.

Yeni Başkan Alliana, zarar görenlerin tamamen tazmin edileceğini söyledi. Ancak müşteriler açısından bu taahhüdün karşılığı, açıklanacak ödeme takvimleri ve hesaplarına fiilen ulaşan tutarlar olacak.

Yeni başkanın önünde ne var?

Pedro Alliana’nın ilk sorumluluğu, mevduat ödemelerini sürdürürken devlet kurumlarına ve finans sistemine duyulan güveni yeniden kurmak. Senato’nun açıklamasına göre Alliana, 2023-2028 dönemi için kalan başkanlık süresini tamamlamak üzere yemin etti. Böylece yeni bir seçim yapılmadan anayasal görev devri gerçekleşti.

• Alliana da krizin siyasi tartışmalarının dışında değil. Muhalefet onun için de görevden alma talebinde bulundu, ancak bu girişim Kongre’nin desteğini alamadı.

Önümüzdeki süreçte savcılığın kamu görevlileri ve banka yöneticileri hakkındaki işlemleriyle mevduat ödemeleri birlikte ilerleyecek. Bankanın varlıklarından ne kadar kaynak geri kazanılabileceği ve güvence sınırını aşan mevduatların nasıl karşılanacağı, krizin mali boyutunu belirleyecek. Merkez Bankası, sınırın üzerindeki tutarları da mümkün olduğunca korumak için yasal mekanizmaları kullanacağını duyurdu.