Sahipsiz hayvanlar: Sayıları kaç, sorunun kaynağı ve çözümü ne?

İktidarın sokak hayvanlarının uyutulmasının yolunu açan yasa teklifine tepkiler sürüyor. AK Parti’nin sokak hayvanları sorununa “çözüm” olarak sunduğu yasa tasarısı ise başta hayvan hakları savunucuları olmak üzere toplumun büyük çoğunluğundan tepki topluyor. 

Tarım, Orman ve Köyişleri Komisyonu, sokak hayvanlarının katledilmesinin önünü açacağı gerekçesiyle tepki çeken 38 maddelik “Hayvanları Koruma Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi”nin görüşmeleri için toplandı. 

• Muhalefet, dernekler ve hayvanseverler sorunun çözümünün kısırlaştırma olduğunu savunuyor. Öte yandan yasada sorumsuz hayvan yetiştiriciliğine yönelik önlemler ya da hayvanları sokağa salanlara ilişkin caydırıcı cezalar yer almıyor.

Bir adım geriden: Sahipsiz köpeklerin toplanarak uyutulabilmesini –iktidarın deyimiyle "ötanazi" uygulanabilmesini– öngören yasa tasarısı geçen hafta TBMM Başkanlığı’na sunulmuştu. Tartışmalı yasa tasarısının 17 Temmuz Çarşamba günü komisyonda görüşüldükten sonra genel kurula gitmesi bekleniyor.

Türkiye’de sokak köpeği sayısı

Veteriner Hekimler Derneği’nin verilerine göre, Türkiye’de 6,5 milyon civarı sokak köpeği bulunuyor. Dünyanın önde gelen istatistik derleyicileri olan Statista ve WorldAtlas ile Evcil Hayvan Maması Üreticileri Federasyonu (FEDIAF) tarafından yayımlanan verilere göreyse, Avrupa'da 1.000 kişiye düşen köpek sayısı bakımından Romanya 216 ile birinci sırada, Türkiye ise 14 ile son sırada yer alıyor. İngiltere'de 1.000 kişiye 128 köpek, Almanya'da 129 köpek, İspanya'da 142, İtalya'da 140 köpek düşüyor. 

• FEDIAF'ın 2023 verilerine göre Türkiye'de 1,3 milyon köpek yaşıyor. Ancak FEDIAF’ın verileriyle haberlerde ve kamuyounda geçen veriler birbiriyle uyuşmuyor çünkü FEDIAF'ın 1,3 milyon köpeğe dayanarak ürettiği "1.000 kişiye düşen köpek sayısı" sadece sahipleri tarafından bakılan köpeklerin verisine dayanıyor.
• Dünya Sağlık Örgütü’nün verilerine göreyse Türkiye’de sokakta yaşayan köpeklerin sayısı yaklaşık olarak 3,5 milyon. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın 2022 verilerine göre Ankara'da 90 bin, İstanbul'da 129 bin, İzmir'de 450 bin sokak köpeği yaşıyor. Yani Bakanlığın verileri 2024 itibariyla, 81 ilin toplamında 4 milyona yakın sokak köpeğinin olduğunu söylüyor.

İddialar: Kamuoyunda geçen “Türkiye’de 10 milyon sokak köpeği var” iddilarının ise doğruluğu ve kaynağı belli değil. Dünya Sağlık Örgütü'nün verilerine göre dünya genelinde 700 milyon köpek bulunuyor. Ancak köpeklerin sadece %75’inin serbest gezmesine izin veriliyor. Türkiye'de İstanbul, İzmir ve Ankara illerindeki köpek popülasyonlarının toplamı yarım milyona bile ulaşamazken 81 ildeki toplam köpek sayısının 10 milyona ulaşabileceğini söylemek güç.

• Adana Veteriner Hekimler Odası Başkanı Nihat Köse 2019’daki tahmininde toplam köpek sayısının 8 milyon olacağını söylemiş, AK Parti Grup Başkanvekili Özlem Zengin ise 2021'de yaptığı konuşmada, "Kısırlaştırılma yapılmazsa 10 yıl içinde köpeklerin 60 milyona ulaşması bekleniyor" demişti.
• Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı’nın 27 Mayıs’ta sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada ise sokak köpeklerinin sayısının 4 milyona yakın olduğu tahmin edildiği belirtiliyor.

Türkiye'deki sokak köpekleri sayısının tam olarak bilinememesi ise yerel yönetimlerin doğru kayıt tutmamasından kaynaklanıyor. Ayrıca Avrupa genelinde olduğu gibi Türkiye'de de köpek sayısı artış gösterdiği için veriler birkaç yıl içinde güncelliğini yitiriyor. 

Asıl sorun ne?

Türkiye’deki asıl sorunlardan biri, köpeklerin sahiplenilme oranlarının aşırı düşük olması ve köpeklerin sokaklarda yaşamak zorunda kalması. Peki bunu nereden biliyoruz? Çünkü Türkiye, köpek sahibi insan oranı bakımından Avrupa'da son sırada yer alıyor. 

• Sayılar: Türkiye'deki hanelerin sadece %5'inde köpek bulunuyor. Romanya ve ABD’de ise köpek sahipliği oranı %45, İspanya'da %27 İngiltere'de ise %33.

TBMM Meclis Araştırma Komisyonu tarafından yayımlanan raporda, yerel yönetimler tarafından 2004-2019 arası sahiplendirilen hayvan sayısının 363 bin 358 olduğu kaydediliyor. Türkiye’de tüm yerel yönetimler tarafından kurulmuş toplam 91 bin 955 hayvan kapasiteli 254 adet hayvan bakımevi bulunuyor. HAKİM’in paylaştığı verilere göre ise, 1.389 belediyenin bulunduğu Türkiye’de ortalama 105 hayvan kapasiteli 322 bakımevi bulunuyor.

Belediyelerin sorumluluğu

Sokak köpeklerinin popülasyonunu kontrol altına almanın en etkili yöntemlerinden biri ise kısırlaştırma. Kısırlaştırma, köpeklerin üremesini engelleyerek popülasyonun kontrolsüz biçimde artmasını önlüyor. 

• Sokakta yaşayan köpeklerin sayısının bu kadar artmış olmasının nedeni ise, 20 yıl önce kısırlaştırma ve bakımevi kurma sorumluluğunun belediyelerde olduğu hükmüyle çıkan 5199 Sayılı Hayvanları Koruma Kanunu’nun uygulanmamış olması. Toplam 1.389 belediyden şimdiye dek “barınak” ismi ile bilinen bakımevlerini kurmayan ve kısırlaştırma yapmayanların sayısının 1.200'e yakın olduğu ifade ediliyor.

2021'de yapılan değişiklikle nüfusu 75 bini aşan belediyeler 2022 sonuna kadar, nüfusu 25 binin üstünde olan belediyeler ise 2024 sonuna kadar bakımevi kurmakla yükümlüydü. Ancak bu yükümlülük yerine getirilmedi.

Kısırlaştırmanın maliyeti

Erkek köpeklerin kastrasyonu genellikle dişi hayvanların ovaryektomisinden (yumurtalıkların alınması) veya ovaryohisterektomiden (yumurtalıkların ve rahmin alınması) daha düşük maliyetlidir. Erkekler için kısırlaştırma maliyeti 4 bin ila 7 bin 500 lira civarındayken, dişiler içinse 5 bin ila 9 bin 500 lira bandında bulunuyor.

Dişi köpeklerde kısırlaştırma da erkek köpeklerde olduğu gibi genel anestezi altında karın bölgesinden yapılan bir kesiden gerçekleştiriliyor. Operasyon sırasında ya yalnızca yumurtalıklar ya da hem yumurtalıklar hem de rahim vücut dışarısına çıkılarak dişilerin üreme yetilerine son veriliyor. İşlem sadece 45 dakika sürüyor.

‘Ötanazi’nin bedeli

Köpekleri uyutmanın maliyeti değişkenlik gösteriyor. Burada nihai fiyatı belirleyen unsurların başında kullanılacak ilaç geliyor. Köpekler için ötanazi fiyatları 3 bin ila 4 bin lira arasında değişiyor. 

• İzmir Veteriner Hekimleri Odası ve Ankara Bölgesi Veteriner Hekimleri Odası verilerine göre, köpeklerde muayene ve ilaç fiyatları dışında ötanazinin maliyeti 3 bin lira iken, Trabzon Bölgesi Veteriner Hekimleri Odası Başkanlığı’nın verilerine göre bu rakam 4 bin lira.

Tepkiler: İstanbul Baro Hayvan Hakları Merkezi eski Başkanı Deniz Tavşancıl Kalafatoğlu, hayvanları 'uyutma'nın kısırlaştırmadan daha çok maliyetli olduğunu söylemiş, "30 kiloluk hayvanın uyutulması için 3-4 bin liralık bir ilaçtan bahsediyoruz. Bir hayvanı kısırlaştırma maliyeti ise 500 lira. 500 liralık işlemi maliyetli diye yapmayanlar 3 veya 4 bin lira verip hayvanları mı öldürecek" ifadelerini kullanmıştı.

Öte yandan: AK Parti'nin yasa teklifinde sahipsiz hayvan sayısının kontrol altına alınabilmesi için tüm sokak hayvanlarının %70’inin kısırlaştırılmasının gerektiği, Türkiye’de bu oranın %8,5’te kaldığı belirtiliyor. Yerel yönetimlerin varolan kapasitesiyle sadece erkek hayvanların kısırlaştırılması bile yıllar sürebilir. 

Çözüm nedir?

Sorunun çözümü ise devasa toplama alanları inşa ederek hayvanları doğalarına uygun olmayan şekilde hapsetmek yerine, bu bütçelerle tam donanımlı hayvan hastaneleri kurarak kısırlaştırmaya öncelik verilip kamu kaynaklarının doğru kullanılmasında yatıyor. 

• Bu kapsamda 1.400'e yakın belediyenin il ve ilçelerine, küçük çaplı, uygun bütçeli kısırlaştırma ve ilkyardım ünitelerinin kurulması, hayvanların kısırlaştırıldıktan sonra alındıkları yere bırakılmalarının sağlandığı bir kısırlaştırma seferberliğinin başlatılması gerekiyor.

Terk etmeyi caydırıcı hüküm yok: Sokakta yaşayan hayvanların sorunları ele alınırken “Avrupa’da sokakta hayvan olmadığı” düşüncesi sıklıkla dile getiriliyor. Ancak bütün Avrupa Birliği ülkelerinde hayvanlar “hassas canlılar” olarak kabul edilmekteyken, terk etmenin cezası 10-30 bin avro arasında değişiyor. Terk edilen hayvanın ölümü halinde ise 2 yıl infazsız hapis cezası uygulanıyor ve devletin desteklediği azami 100 hayvan kapasiteli STK bakımevleri kuruluyor. Avrupa'da ayrıca “kısırlaştır-aşılat-yaşat” ilkeleri benimseniyor.