Toksik Liderler

Toksik lider, başında olduğu kurum ve çalışanlar üzerinde zehirli etkisi olan kişi olarak tanımlanıyor. Yıkıcı davranışları ve işlevsiz karakter özellikleri ile kişi, grup ve kurumlar üzerinde ciddi olumsuz etkiler yaratıyor. Peki toksik lideri dikkatsiz, kayıtsız ya da başarısız liderden ayıran şey nedir? Niyet ya da kasıt. Dikkatsiz, kayıtsız ya da başarısız lider kuruma ve çalışanlara aslında öyle bir niyeti olmadan zarar verir. Toksik lider ise kendi çıkarları için, kasten yaptıklarıyla zarar vermekten kaçınmaz. Bir kararı verirken ya da uygularken bunu, insanların zarar görmesi pahasına yapar.

Toksik liderlerin diğer özellikleri ise dürüst ve güvenilir olmamaları, alaycılık, ikiyüzlülük, açgözlülük, kibir ve çürüme olarak sıralanıyor. Doyumsuz bir hırsa sahipler. Kişisel iyiliklerini, güç ve zaferi kendilerine tabi olan kişilerin ve kurumun iyiliğinin üstünde tutuyorlar. Kibirleri kendi hatalarını anlamalarına ve fark etmelerine, dolayısıyla da düzeltmelerine engel oluyor. Toksik liderlerin kendilerine dair farkındalıklarının oldukça düşük olduğunu da söyleyebiliriz. Kendi kusurlarına, hatalarına körler. Kendilerini doğru ve olduğu gibi görebilme kapasiteleri neredeyse yok.

Bir başka büyük problem de ahlak anlayışları, ya da ahlak anlayışlarının olmaması. Pek çok toksik lider iyiyle kötüyü ayırt etmekten aciz. Bu da kişilere, kurumlara ve topluma büyük zararlar vermelerine sebep oluyor. En çok önem ve değer verdikleri şeylerin başında ise para ve güç geliyor. Çünkü paranın büyük güç sağladığının farkındalar ve pozisyonlarını korumak için güce ihtiyaçları var.

Kararlarının ve hareketlerinin diğer insanlar için yarattığı sonuçlar ve bedeller onları ilgilendirmiyor, bu konuda son derece umursamazlar. Kendi amaçları her şeyden önemli. Aslına bakarsanız, bu umursamazlık kendilerine verdikleri zararları da görmelerini engelliyor. Çünkü kişi, kurum ya da toplumlara verdikleri zararların uzun vadede onları da etkileyen sonuçları oluyor. Bu sonuçların onlar için her zaman “mutlu son” getirdiğini söylemek mümkün değil. Sizin anlayacağınız, sıklıkla kendi hırs ve doyumsuzluklarıyla kendi sonlarını hazırlıyorlar.

Akademiye göre toksik liderler

Akademik yazın toksik liderlerin aslında “korkak” olduğunu da söylüyor. Korkuları, olaylarla ve gerçeklerle yüzleşmelerine ve gerekeni yapmalarına engel oluyor. Bunun yanı sıra eleştiriyi ve eleştirenleri bastırmak, problemleri yanlış tanımlamak ve yanlış teşhis etmek, çıkarı doğrultusunda yalan söylemek de diğer ortak özellikleri.

Gerçeği ortaya koymak ve adaleti sağlamak için kurulmuş yapıları, bu amaçla koyulmuş kuralları ve süreçleri yıkmaları da sıkça rastlanan bir durum. Kendilerine hizmet etmeyen kişi, sistem ya da yapıları devre dışı bırakıyorlar. Kurum içinde günah keçileri belirliyor ve herkesi bu günah keçilerini suçlamak ve cezalandırmak yönünde kışkırtıp teşvik ediyorlar. Toksik liderlerin ahlak dışı, yasa dışı ve suç oluşturan işler yapmaları da kimse için sürpriz olmuyor.

Toksik liderlerin en temel isteği itaat. İtaat etmeyen, sorgulayan ve eleştiren kişileri istemiyor ve üst kadrolara ya da kilit pozisyonlara çıkmalarını engelliyorlar. Takipçilerini ve kurumdaki diğer kişileri sıkı kontrol mekanizmalarına tabi tutuyor ve bu yolla çevreye korku yayıyorlar. Bu korku insanları sindirmelerine sebep oluyor.

Toksik lider sürekli onay istiyor. Yaptığı her şeyin onaylanması ve eleştiri yokluğu da kurum için ciddi zararlar doğuruyor. Flynn, toksik liderlerin sıklıkla kaba ve zorba olduklarını söylüyor. Güçlerini kişisel amaçlı kullanıyorlar, ideolojik düşmanlık güdüyor ve yaratıyorlar. Astlarını ve kurumdaki kişileri asla düşünmüyor ve kurumda olumsuz bir iklim yaratıyorlar. Whicker da bu liderlerin huzursuz ve kötü niyetli oldukları düşüncesinde.

Toksik liderleri tanımakta zorluk çekiyorsanız size bir ipucu daha verelim: kendilerini bulundukları pozisyondan indirmenin, görevden almanın tüm kurumu çökerteceği inancını yaratıyor ve böyle de olması için ellerinden geleni yapıyorlar. Yarattıkları bu algı sayesinde kimse onları görevden almaya cesaret edemiyor.

Krasikova diyor ki, toksik liderler (ister kurumların, ister devletlerin, ister devletler üstü kurumların başında olsunlar) insanlığın iyilik hali için yıkıcılar. Ama toksik liderler varlar. Onlara her gün rastlıyoruz. Peki insanların toksik liderleri takip etmelerinin, onların peşinden gitmelerinin nedeni ne?

Şimdi bu sorunun yanıtına beraber bakalım.

Şeytan Marka Giyer (2006), IMDB

Toksik liderleri neden takip ediyoruz?

Kaynaklar insanların toksik liderlerin peşinden gitmesinin beş nedeni olduğunu ileri sürüyor. İlki ebeveynlerin yerine koyulacak bir otorite figürüne duyulan psikolojik ihtiyaç. Kültürel özelikler nedeniyle birey olamamış, birey olmasına, kendi seçimlerini yapıp, kararlarını almasına izin verilmemiş insanlar hangi yaşta olursa olsun ergen kalıyorlar. Bu ebedi ergenlik de bir otorite figürüne ihtiyaç duymalarına neden oluyor. Toksik liderler de sadece kendilerini ve kendi amaçlarını önemsediklerinden otorite kurmakta zorlanmıyorlar. Ergen kalmış toplumların toksik liderlerin peşinden gitmesinde şaşılacak bir durum yok anlayacağınız.

Gelelim ikinci nedene: insanların kendilerini özel hissetme, “elit” bir gruba ait olma ihtiyaçları var. Toksik lider, peşinden gelenlere bu “özel hissetme” ayrıcalığını ve “elit bir gruba ait olma” duygusunu sağlıyor. Kendisini takip edenlere çeşitli ayrıcalıklar ve avantajlar sağladığı için o elit grup kendiliğinden oluşuyor. Üçüncü neden de bununla bağlantılı. İlk çağlardan beri insanın hayatta kalması bir gruba ait olmasına bağlı olduğundan, dışlanma ve sosyal izolasyon evrimsel olarak kaçındığımız durumlar. Toksik lider dışlanma ve sosyal izolasyondan da korunma sağlıyor. Avantajlı grubun bir parçası olarak hayatta kalma ve iyi bir yaşam sürme ihtimalinizi arttırıyorsunuz.

Dördüncü neden ise insanın ölüm korkusuna dayanıyor. İnsan ölümden korkuyor ama ölümden kaçış yok. O halde tek çare ölümsüzlük. İnsan ölümsüzlüğü unutulmamakta, yani kahramanlıkta buluyor. İçinde yaşadığımız modern dünya sıradan insanı müthiş önemsizleştiriyor. Düzen insana sürekli ne kadar da önemsiz olduğunu, aslında bir hiç olduğunu söylüyor. İnsan çevresinde olan biten karşısında çaresiz, küçük ve zayıf hissediyor. Bu güçsüzlük ve zayıflık hissi kolay baş edilir bir şey değil. İşte toksik lider yarattığı ya da ortaya koyduğu düşmanlar ya da tehlikeli durumlarla takipçilerine kahraman olma fırsatı sunuyor. Kahramanlık da ölüm korkusuyla baş etmemizi sağlıyor. Son nedenimiz ise aslında basit ve net olanı, kişi tek başına toksik liderle başa çıkamayacağını, durumu değiştirmek için hiçbir şey yapamayacağını düşünüyor.

Tüm bu nedenler toksik liderlerin takipçilerini anlamamızı sağlayabilir. Anlam veremediğimiz davranışların altında yatan sebepleri bilmek bize iyi gelebilir. Bilgi her zaman iyidir, sadece anlamamıza neden olduğunda bile.