Ultra Ortodoks Yahudiler: Haredilere askerlik kararı Netanyahu’nun koalisyonunu nasıl etkileyecek?

İsrail ile Hamas arasındaki çatışmalar 7 Ekim 2023'ten bu yana devam ederken, İsrail Yüksek Mahkemesi 25 Haziran'da ülkedeki Ultra Ortodoks Yahudi (Haredi) ilahiyat öğrencisi erkeklerin zorunlu askerlikten muaf tutulamayacağı yönünde karar verdi. Kararda, askere alınmayanların kamu tarafından finanse edilen sosyal yardım ve eğitim yardımlarından da yararlanamayacaklarına yer verildi. 

Geniş açı: Haredi erkeklerin askerlik hizmetini yerine getirmesi gerektiği yönündeki kararın, siyasi ve toplumsal sonuçlarının olması bekleniyor. Tarihî öneme sahip bu karar, İsrail'de yeni bir iç kargaşaya neden olma ve kültürel bir çatışmayı körükleme potansiyeline sahip. Ultra Ortodoks partiler ve destekçileri, erkekleri orduya hizmet etmeye zorlamanın nesillerin eski yaşam tarzlarını yok edeceğini söylüyor. Kararın, zorunlu askerliğe uygun olduğu tahmin edilen 67 bin Haredi erkeğe toplu mu yoksa kademeli biçimde mi tevdi edileceği ise henüz kesinleşmedi.

Bilgi notu: İsrail'de kadın ve erkekler için üç yıl zorunlu askerlik hizmeti bulunuyor. Ancak meclisteki güçlü Ultra-Ortodoks partiler, askerlik hizmeti yerine dinî okullarında eğitim alma imkanı sunuyordu. Askerlik yapmayı reddedenler artık devlet desteği alamayacak. 

• İsrail Demokrasi Enstitüsü tarafından yapılan bir anket, İsrailli Yahudilerin %70'inin bu değişikliği desteklediğini gösteriyor. Şimdiye kadar yeşiva öğrencisi olarak kayıtlı 60 binden fazla Haredi erkeği askerlik hizmetinden muaf tutuldu. Buna yanıt olarak orduya, topluluktan 1500 askere ek olarak 3000 kişiyi daha askere alması talimatı verildi. Gelecekte bu sayının artması planlanıyor.

Öngörü: Ultra-Ortodoks partiler, Netanyahu'nun iktidardaki koalisyonunun kilit üyeleri. Protesto amaçlı hükümetten ayrılmaya karar vermeleri hâlinde ülke yeniden bir erken seçime gidebilir. Yani Netanyahu'nun bu kararı iktidar koalisyonunda büyük çatlaklara neden olabilir. 

Arka Plan: Ultra Ortodokslar, Başbakan Binyamin Netanyahu liderliğindeki 16 yıldır süregelen hükümetleri destekleme karşılığında, kendilerini Tevrat çalışmalarına adadıklarını söylediler ve zorunlu askerlik hizmetinden muafiyet sağladılar. Bu düzenleme, orduda görev yapan ve asıl vergi yükünü taşıyan laik İsrailli Yahudiler ile aralarında uzun süredir devam eden bir gerilime yol açtı.

Protestolar: İsrail'de Ultra Ortodoks Yahudi erkeklerin de askerlik yapması yönündeki mahkeme kararına karşı çıkan binlerce kişi, kararın ardından Kudüs'te biraraya geldi. Gün boyu devam eden protestolarda, eylemciler İsrail polisiyle karşı karşıya geldi. Protestocular, "Tek bir erkek bile askere alınmamalı" dövizleri taşırken "Düşman ordusunda askerlik yapmayız" , "Ölürüz de askerlik yapmayız" şeklinde sloganlar attı. Protestocular, çevredeki çöp konteynırlarını da ateşe verirken, polis de protestoculara tazyikli su ile karşılık verdi. 

Bir adım geriden: Ultra Ortodoks Yahudileri askerlik hizmetinden kurtaran yasal muafiyet Mart 2024'te sona ermişti. Yüksek Mahkeme, Mart ayında Netanyahu hükümetinin yeni askerlik yasası hazırlanana kadar Haredilerin askerlik muafiyetinin uzatılması için ek süre talebini reddetmişti. Mahkeme, Tevrat okullarında eğitim gören ve şu ana kadar askerlik şubesine yazılmamış Haredi öğrenciler için hükümetin sağladığı fonun da kesilmesi talimatını vermişti.

İsrail Meclisinde, Haredilerin zorunlu askerlikten muaf tutulmasına ilişkin yasa tasarısı, 11 Haziran'da yapılan oylamada oy çokluğuyla kabul edilmişti. Tasarının yürürlüğe girmesi için ikinci ve üçüncü okumada onaylanmak üzere Meclisin Dışişleri ve Güvenlik Komitesinde tartışılması bekleniyordu. 

• Muhalefet partileri, Haredilerin askerlikten muaf tutulmasını eleştirirken, Netanyahu hükümetinde yer alan Ultra Ortodoks Yahudileri temsil eden partiler ise Haredilere askerliği zorunlu hâle getirecek yasa tasarısına karşı çıkıyor.
• İsrail'de koalisyon ortağı Haredi partiler, "Tevrat eğitiminin temel hak olduğu" yönünde bir kanun geçirerek, temsil ettikleri kesimin askerlikten muaf tutulmasını yasal güvence altına almayı planlıyordu.

Harediler kimdir?

Harediler, eski İsrail Cumhurbaşkanı Reuven Rivlin'in tanımladığı "modern İsrail'in dört kabilesinden" biri. Tarihsel olarak apolitik olan Haredilerin çoğu siyasete girmiyor.

Harediler; televizyon, internet ve sosyal medya kullanmayan kapalı topluluklar hâlinde yaşıyorlar. Erkekler zamanlarının çoğunu dinî çalışmalara ayırırken, kadınlar ev işlerini yönetiyor ve ailelerine destek oluyor.

Çoğu dinî gerekçelerle askere gitmeyi reddeden Harediler, ülkedeki nüfusun yaklaşık %13'ünü oluşturuyor. Ülkedeki Haredi Yahudilerinin büyük çoğunluğu Batı Kudüs'teki Meaşerim Mahallesi'nde ve başkent Tel Aviv yakınlarındaki Bney Brak kentinde yaşıyor. 

Laik Yahudilerle aralarında birçok konuda görüş ayrılığı olan ve toplumun geri kalanına entegre olmayı reddeden Haredi Yahudilerin çoğu, orduda dinlerinin gerektirdiği şekilde yaşayamayacakları gerekçesiyle askerlik yapmayı reddediyor.