Yapay zeka, insan terapistlerin yerini alabilir mi?

Prof. Dr. Marc Augustin

Geçen ay OpenAI'ın sohbet robotu ChatGPT'nin piyasaya sürülmesinin birinci yıl dönümüydü. Şirketler, çığır açan bu teknolojiyi operasyonlarına dahil etmek için acele ederken birçok çalışan da büyük dil modellerine (LLM'ler) dayanan üretken yapay zekanın kendilerinin yerini alacağı endişesini taşıyor. İronik bir şekilde psikoterapistler de bununla başa çıkmak için eğitilmiş profesyoneller de aynı kaygıyla yaşıyor.

Elbette ChatGPT, Google'ın Bard'ı ve Meta'nın LLaMA'sının yalnızca buzdağının görünen kısmını oluşturduğu üretken yapay zeka hizmetleri, modern çalışma pratiklerini de kökten bir değişime uğratacak. Accenture, dil ve iletişime ilişkin görevlerin ABD'deki toplam çalışma süresinin %62'sini oluşturduğunu ve LLM'lerin bu görevlerin %65'ini otomatikleştireceğini veya zenginleştireceğini tahmin ediyor:

• ABD Ulusal Ekonomik Araştırma Bürosu'nun bu yılın başlarında yayımladığı çalışma, üretken yapay zeka tabanlı bir konuşma asistanına erişimin müşteri destek temsilcilerinin üretkenliğini ortalama %14 artırdığını göstermişti.

Ek olarak: Küresel sağlık sistemleri de üretkenlik kazanımlarından faydalanabilir. Birçoğu yeterince iyi finanse edilmeyen koruma programları, aşırı çalışan personel ve kronik hastalıkların artan maliyetleriyle mücadele ediyor. Bu durum, özellikle de pandeminin ardından artan talebi karşılamakta zorlanan akıl sağlığı alanında kendisini hissettiriyor. 

• OECD tarafından 2021 yılında yayımlanan bir rapora göre, insanların %67'si ihtiyaç duydukları ruh sağlığı desteğine ulaşmakta zorlanıyor. Ayrıca, ABD Hastalık Kontrol ve Koruma Merkezleri (CDC), 2022'de ABD'de her 8 vatandaşın düzenli olarak endişe, gerginlik veya kaygı hislerine sahip olduğunu ve sağlık çalışanlarının neredeyse yarısının sık sık tükenmiş hissettiğini bildirdi.

Üretken yapay zeka devrimiyle terapistlerin iş yükü azalacak mı?

Üretken yapay zeka terapistlerin iş yükünü azaltarak akıl sağlığı hizmetlerinde devrim yaratacak mı? Hatta insan terapistlerin yerini tamamen alacak mı? ChatGPT veya Bard gibi LLM'ler bizi aynı şekilde "tedavi" edebilir mi?

Dil ve iletişimin psikoterapinin başlıca araçları olduğu düşünüldüğünde üretici yapay zekanın tedaviyi kolayca otomatikleştirebileceği varsayılabilir. Bu modeller binlerce sayfalık terapi kılavuzlarını, araştırma makalelerini ve klinik vaka çalışmalarını doktora derecesine sahip herhangi bir insandan daha hızlı sindirebildikleri için, bu veri tabanını hastalara psikoterapi uygulamak için kullanabilirler. Ancak bu istek ya da korku, psikoterapinin nasıl işlediğini ve onu neyin etkili kıldığını göz ardı ediyor. Araştırmalar, başarılı tedavinin temel olarak iki unsura bağlı olduğunu gösteriyor: "Özel" ve "genel" faktörler. 

Özel faktörler, psikoterapistlerin kasıtlı olarak kullandığı gevşeme egzersizleri ve maruz bırakma gibi tekniklerdir. Örneğin bir kişi örümcek fobisi hakkında saatlerce konuşabilirken korkusunu yenmek için örümceklere kademeli olarak maruz kalması gerekir. Ancak etkili psikoterapinin anahtarı, genel faktörlerde yatar. Bunlar empati ve umut gibi gerçekten insani olan özellikleri içerir. Aynı zamanda insani bağın temelini oluşturan ve hastayla terapist arasında bir güven bağı kurmak için çok önemli olan eylemleri de—dinleme, duygu ve düşünceleri paylaşma—kapsar ki bunlar olmadan psikoterapi başarısız olmaya mahkumdur. Dahası, ancak böyle bir ilişkinin sınırları içinde iki taraf beklentiler ve hedefler üzerinde anlaşabilir: Bu da bir başka önemli genel faktördür.

Nihayetinde, her iki kategori de psikoterapinin neden bir vakada işe yararken diğerinde yaramadığını açıklamaya yardımcı olabilir. Örneğin, doğru tekniği seçen mesafeli ve soğuk bir uzman başarılı olamayacağı gibi, hastayla ilgisi olmayan konuları ele alan nazik ve motive bir terapist de başarılı olamayacaktır.

Meslek, otomatikleşecek mi?

Üretken yapay zekanın mesleği otomatikleştireceğine inanmıyorum. Psikoterapi, içlerinden birinin kişisel sıkıntısını gidermek için biraraya gelen iki insanın son derece insani etkileşimidir. LLM'ler, doğal dil kullanarak metin oluşturabilme hızı ve kolaylığına rağmen insanlarla bizim birbirimizle kurduğumuz gibi bir bağ kuramayacaklar.

Dahası psikoterapi, başka bir kişiyle tartışmaktan utanabileceğimiz ya da çekineceğimiz duygular, hassasiyetler ve düşünceler hakkında konuşmak için—profesyonel gizlilikle korunan—güvenli bir alan sunar. Terapi odasında konuşulanlar orada kalır. İstemsizce aklımıza gelen uygunsuz düşünceleri, takıntılarımızı ve hassas bilgilerimizi, kendisini geliştirmek için girdi olarak kullanabilecek bir sistemle paylaşmak konusunda ne kadar rahat hissedeceğimiz tartışılır. Veriler anonimleştirilse bile, hastalar hassas sağlık bilgilerini büyük ölçekli özel bir şirketle paylaşıyor olacaktır—bu da tek bir terapistle yapılan yüz yüze seanstan oldukça farklı bir duruma işaret eder.

Bununla birlikte: Üretken yapay zeka, her hasta için en uygun teknikleri belirlemeyi kolaylaştırarak terapistlerin çalışmalarını geliştirebilir. Örneğin karmaşık bir vakada terapiste yol göstererek danışanla ilişkisinde en doğru müdahale için kişiselleştirilmiş çözümler önerebilir. Ayrıca, özellikle resmî dile daha az hâkim olan azınlık grupları ve göçmenler için ruh sağlığı hizmetlerine erişimi yaygınlaştırabilecek yapay zeka destekli bir yardım aracı da hayal edilebilir. Tüm bu gelişmeler, terapinin yerini almak yerine ona yardımcı olacaktır.

Terapistlerin bu nedenle üretken yapay zekadan korkmalarına da gerek yok. Dünya Ekonomik Forumu'na (WEF) göre, evlilik ve aile terapistleri ile ruh sağlığı danışmanları, LLM’ler tarafından işleri ellerinden alınma olasılığı en düşük işler arasında. Bunun yerine, teknolojinin yerlerini alacağı endişesiyle çalışan terapistlerin kendi tavsiyelerine uymaları gerekiyor: Korkuyla doğrudan yüzleşmek. Böylece yapay zekanın psikoterapinin üzerine inşa edildiği temel olan ortak insanlığımızı kopyalamakta başarısız olduğunu da görecekler.

_{Alman kurul sertifikalı bir psikiyatrist/psikoterapist olan Marc Augustin, Almanya'nın Bochum kentindeki Protestan Uygulamalı Bilimler Üniversitesi'nde profesör ve SCIANA bursiyeridir.}

_{© Project Syndicate 1995-2024}