Eski Köye Yeni Adet / Av. Cem Şanap & Stj. Av. Öykü Subaşı
Herkese selamlar!
“Eski Köye Yeni Adet” bülteninin 16. sayısına hoş geldiniz! Önceki sayımızda biyometrik kimlik doğrulama yöntemlerinden yüz tanıma teknolojisine değindik. Bu sayımızda ise sağlık sektöründe teknoloji ve fikrî mülkiyeti ele alarak bugüne özel bir hukuk teknolojisi girişiminin üstünde duracağız.
Para = Bağışıklık
Milyarder ilaç şirketleri

2020 yılından beri tüm dünyayı etkisi altına alan Covid-19 pandemisi, artık bizim için gündelik hayatın normal bir parçası hâline geldi. Pandemiye o kadar alıştık ki, filmlerde maskesiz insanları dip dibe görünce içimizi bir panik duygusu kaplıyor, bu durumu garipsiyoruz. Evden çıkarken anahtarımız ve cüzdanımızla birlikte yanımıza aldığımız maskemiz ve kolonya şişemizle artık iki yıl öncesindeki gibi okula, işe ve tatile gitmeye devam ediyoruz.
Bizler maskeler, aşılar, PCR testleri, Hayat Eve Sığar ve e-Nabız gibi sağlık teknolojileri sayesinde “normal”e oldukça hızlı bir şekilde geri dönüş yapıyor olsak da Covid-19’dan önceki pandemilerde insanlar bu kadar da şanslı değildi. Mesela, tarihe adını en ölümcül pandemi olarak yazdırmış kara ölüme bir bakalım.
İsmini, deri altı kanamaların neden olduğu doku kararmalarından ve hastalığa yakalanan çoğu insanın ölmesinden alan “kara ölüm”ün, 1347'de Karadeniz'den gelen gemiler üzerinden Sicilya'ya, oradan da bütün Avrupa’ya yayılan bir hıyarcıklı (bubonik) veba salgını olduğu kabul ediliyor. Bu hastalıktan ölen kişi sayısı net olarak bilinmese de 14. yüzyılda 25 milyonu aşkın insanın ölümüne sebep olduğu ve ölüm oranının Avrupa’nın o dönemki nüfusunun yüzde 30 ila 60’ına tekabül ettiği düşünülüyor. Covid-19 pandemisinden şu ana dek yaklaşık 6 milyon kişinin yaşamını yitirdiğini de göz önünde bulundurursak kara vebanın o dönem Avrupa üzerinde ne kadar yıkıcı bir etkiye sahip olduğunu tahmin edebiliriz.
Bugün, sağlık sektöründeki teknolojik gelişmeler sayesinde Covid-19’un etkisini çok daha hızlı bir şekilde azaltabildik. Bu gelişmeler arasında en öne çıkanı ise aşılar. Ne var ki, aşılara erişim söz konusu olduğunda bazı kesimlerin diğerlerine göre daha dezavantajlı bir konumda olduğu aşikâr. Düşük gelirli ülkelerde, insanların yüzde 10'undan azı en az bir doz aşılanmışken yüksek gelirli ülkelerde bu oran yüzde 80’i bulmakta. Peki, aradaki bu uçurum nasıl kapatılabilir?
Özellikle sağlık sektöründe geliştirilen teknoloji ve ürünlerin fikrî mülkiyet hakları ile korunması uzun zamandır tartışma konusu olan bir durum. İlaç sektörünün gelişmesinde patentler önemli bir rol oynuyor fakat aşı gibi teknoloji ve ürünler için patent hakları verilmesi ne kadar etik? Aşıların bulunması ile dünya liderleri, üretim kapasitesini artırmak için fikrî mülkiyet haklarından geçici olarak feragat edilmesini gündeme getirdi. Feragate ilişkin anlaşmaya varılırsa, cüzi fiyatlarla daha büyük ölçekte aşı üretilebilir. Bazı ülkeler ve özellikle de ilaç üreticileri ise Covid-19 aşıları üzerindeki fikrî mülkiyet haklarından feragat etmenin pandemiyi durdurmanın etkili bir yolu olduğunu düşünmüyor. Bu esnada Moderna, Pfizer, BioNTech gibi aşı üreten şirketler ise milyarlarca dolar kâr elde ediyor.
Peki sizce Covid-19 aşıları, fikrî mülkiyet haklarından muaf tutulmalı mı?
Farklı Pandemiler, Aynı Önlemler
Karantinanın icadı

Aşı olsun ya da olmasın, pandemilerde öncelikle insanların kendilerini tecrit etmesiyle bulaşı oranı düşürülerek bir tedavi bulunana kadar hastalığın yayılması önlenmeye çalışılıyor.
Peki, insanların tecrit altına alınmasını gerektiren, pandemilerde alınan başlıca önlemlerden olan "karantina"nın kökeninin kara veba dönemine dayandığını biliyor muydunuz?
“Karantina” kelimesi, İtalyanca karşılığı “kırk gün” olan “quaranta giorni” söz öbeğinden geliyor. Buradaki “quaranta” kelimesinin Türkçe karşılığı ise tahmin edeceğiniz üzere “kırk”. Kırk sayısının karantina süreciyle ne alakası olduğunu soracak olursanız, işte bu noktada tekrar 14. yüzyıla gitmemiz gerekiyor. İlk olarak 1377’de uygulanmaya başlanan Venedik politikasından ismini alan “karantina” kelimesi, denizcilerin 40 gün boyunca gemilerde tutularak kara vebanın yayılmasının önlenmeye çalışılmasını ifade ediyor.
O dönemde kara veba, ticaret yolları üzerinden bütün Avrupa’ya yayılıyordu. Bu nedenle, vebalı ülkelerden gelen gemiler, gemicilerin hastalığı şehre bulaştırmalarını engellemek için 40 gün boyunca limanda bekletiliyordu. Günümüzde Covid-19’dan pozitif çıkanların yedi gün karantina süresini tamamlamakta bile ne kadar zorlandığını göz önünde bulundurursak kara veba döneminde karantinada kalmak hiç de iç açıcı olmazmış.
Şimdilerde 40 gün sürmese de “karantina” önlemleri hâlen uygulanıyor ve bu terim Türkçede “bulaşıcı bir hastalığın yayılmasını önlemek için belli bir bölgenin veya yerin kontrol altında tutulup giriş çıkışların engellenmesi biçiminde uygulanan sağlık önlemi” anlamında yaygın olarak kullanılıyor.
Eşit İşe Eşit Ücret
Adil teknolojiler

Önceki sayımızda; teknolojilerde ırkçılık ve cinsiyetçilikten, azınlıkların bu teknolojileri kullanırken karşılaştığı sorunlardan bahsetmiştik. Aşılara adil erişim konusu da açılmışken Dünya Kadınlar Günü’ne özel, teknolojinin “adil erişim”e önayak olabileceğini kanıtlayan bir platformdan bahsedelim.
“Bu ülkede dört şey olmayacaksın: Kadın, çocuk, ağaç, sokak hayvanı.” demiş Yaşar Kemal. Hâlbuki, özellikle kadınlar ve diğer azınlık kesimler için yaşamak yalnızca Türkiye’de değil, maalesef ki her yerde zor. Bu kişiler, sosyal hayatta birçok zorlukla karşılaştığı gibi aynı zamanda iş hayatlarında da akranlarına kıyasla çok fazla eşitsizliğe maruz kalıyor. İşte, mesleki hayatta bu tür eşitsizliklerin tespit edilmesi ve düzeltilmesine vesile olan bir şirket var: Syndio.
Veri bilimcisi ve hukuk profesörü Zev Eigen tarafından kurulan Syndio, azınlıkların daha az ücret karşılığı çalıştırıldığı durumları tespit ederek iş yerinde karşılaşılan eşitsizlikleri gidermek üzere yola çıkmış bir hukuk teknolojisi girişimi. Bu platform, çalışanlarının arasındaki cinsiyet ve ırk gibi unsurlardan kaynaklanan ücret eşitliği sorunlarını gidermek isteyen Salesforce ve Nordstrom’un da içinde bulunduğu 200 civarı şirket tarafından kullanılıyor.
Bu şirketler Syndio ile maaş açıklarını hızlı bir şekilde tespit ederek iş yerinde eşitliği sağlıyor, yasal riskleri azaltıyor ve marka itibarlarını koruyor.
Dünyadaki bütün olumsuz gelişmeler yanında Syndio gibi eşitlik ve adaleti sağlamayı hedefleyen girişimler bir parça da olsa yüzümüzü güldürüyor.
Bu sayımızda tarihteki pandemilere, sağlığa erişim hakkına ve ücret eşitsizliğine değindik. Bir sonraki sayımızda ise yapay zekâ ve patentten bahsediyor olacağız.
Yeni sayımızdan anında haberdar olmak için abone olmayı unutmayın!

