🗣️ Basında nefret söylemi, çevrimiçi istismar

IPS İletişim Vakfı/bianet, Türkiye Avrupa Vakfı’nın “Sahte Haberler ve Nefret Söylemiyle Mücadelede Erken Uyarı Sistemi” (SAHNE) projesi kapsamında, “Türkiye Yazılı Basınında Nefret Söylemi” başlıklı bir rapor hazırladı. 

Yasemin Korkmaz imzasını taşıyan rapor, Kasım 2023 - Mart 2024 tarihleri arasında Türkiye'deki ulusal ve yerel gazetelerde yer alan nefret söylemini analiz etti. 

Dört aylık dönemde, beş yerel (Mersin Gazetesi - Mersin, Olay Gazetesi - Bursa, Günebakış - Trabzon, Yeni Asır - İzmir, Gazete Ekspres - Antep) ve beş ulusal (Yeni Şafak, Sabah, Sözcü, Karar, Yeni Yaşam) gazetenin toplam 80 nüshası tarandı.

Gazete taramasında ulusal, etnik, dinî kimliklere, göçmen ve mültecilere, LGBTİ+’lara yönelik nefret söylemini tespit edebilmek adına anahtar kelimeler kullanıldı. Anahtar kelime listesinde Türkiye’de en fazla hedef gösterilen kimlik isimlerine, bu kimlik isimleriyle ilişkilendirilen küfür ve hakaret ifadelerine de yer verildi:

• Afgan, Alevi, Arap, Ateist, Başörtüsü, Batılı, Çingene, Ermeni, Ezidi, Gayrimüslim, Gavur, Gerici, Göçmen, Haçlı, Hain, Hıristiyan, İslam, Kafir, Kürt, Kurtulma, Mülteci, Musevi, Müslüman, Pakistanlı, Rum, Roman, Soykırım, Suriyeli, Şii, Türk, Türk düşmanı, Yahudi, Yezid, Yobaz, Gay, Gey, Lezbiyen, Travesti, Transeksüel, Eşcinsel, LGBT, LGBTİ, LGBTİ+, Sapkın, Pedofili, Sapık, İbne, Kadın, kız, bayan, hanım, anne, büyükanne, taciz, tecavüz, darp, kadına şiddet, istismar, cinnet, kadın cinayeti, koca, karı.

LGBTİ+’lar ve mülteciler beşer kez nefret söyleminin öznesi oldu

Raporda, seçilen anahtar kelimeleri içeren 66 haber bianet araştırmasının konusu oldu. 66 haberden 21’inin nefret söylemi ürettiği tespit edildi.

Bu 21 haberde LGBTİ+’lar ve mülteciler beşer, Yahudiler dört, Kıbrıslı Rumlar üç, Yunanlar, Araplar ve Ruslar iki, Ermeniler bir kez nefret söyleminin öznesi oldu.

Ayrıca nefret söylemi kullanımı ile siyasi gündem arasındaki etkileşim dikkat çekti. Örneğin, İsrail-Hamas Savaşı bağlamında Yahudiler, 1974 Kıbrıs Harekatı yıldönümünde Kıbrıslı Rumlar ve Yunanlar nefret söyleminin öznesi oldu. 

Türkiye’nin gündeminde sıkça hedef gösterilen LGBTİ+’lar ve mülteciler de birbirini tekrar eden anlatılar üzerinden hedef gösterildi.

Yerel basının etkisi daha belirgin

Nefret söylemi tespit edilen haberlerin yarısı ulusal basında, diğer yarısı ise yerel basında yer aldı. 

Rapora göre, ulusal ve yerel basını okuyuculara erişim ve ürettikleri söylemin etkisi açısından değerlendirdiğimizde yerel basında üretilen haberlerin okuyuculara doğrudan temas etme olanağı bulunurken, ulusal basında üretilen haberler daha geniş bir okuyucu kitlesine ulaşabiliyor.

Raporda, yerel basının okuyucuyla daha yakın ilişki kurduğu için ürettiği söylemin okuyuculardaki etkisi daha belirgin olabildiği belirtilirken, ulusal basının da üretilen söylemleri çok daha fazla sayıda kişiye ulaştırdığı için nefret söyleminin etkisinin yaygınlaşmasında rol aldığı vurgulandı. 

Sıklıkla aynı yöntem kullanılıyor

Rapora göre, nefret söyleminin üretiminde medyanın oynadığı rol kritik önemde. Analiz edilen haberlerde, nefret söyleminin üretiminde sıklıkla aynı yöntemlerin kullanıldığı belirtildi. 

Raporda, özellikle tarihsel anlatıları konu alan haberlerde, yaşanan olayların taraflarının net bir şekilde belirtilmemesi ve bir grubun eylemlerinin kimliğe genellenmesi, nefret söyleminin hedefi olan kimliklere yönelik önyargıları pekiştirdiği ifade edildi. 

Raporda nefret söylemi üretiminden kaçınmak için olayların sorumlularını doğrudan işaret etmek ve bir olayı ya da eylemi kimliğe genellemekten kaçınmak gerektiğine ilişkin şunlar söylendi: 

''Bu çalışmada tespit ettiğimiz örnek ve yöntemlerle alandaki diğer örneklerde olduğu gibi medyanın ayrımcı dilin yaygınlaşmasında oynadığı rolün altını çiziyoruz. Medyada kullanılan dilin toplumsal yaşamdan bağımsız olmadığını, medyadaki ayrımcı dilin toplumdaki kutuplaşmayı daha da artırdığını ve tam da bu nedenle büyük bir sorumluluk taşıdığını yineliyoruz. Bu çalışmanın ayrımcı söylemin üretiminde medyanın rolüne dair farkındalık yaratmasını, hak temelli haber dilinin yaygınlaşmasına katkı sunmasını umuyoruz.''

Avrupa Birliği'nin yasama organı olan 720 üyeli Avrupa Parlamentosu'ndaki genel kurul toplantısında, 10. yasama dönemindeki 20 parlamento komitesi ile 4 alt komitenin üyeleri geçen hafta belirlendi. Atamalar çerçevesinde Avrupa Parlamentosu'nun 79 üyeli Dış İlişkiler Komitesi'nde eski Belçika Başbakanı Elio di Rupo ve eski Litvanya Başbakanı Andrius Kubilius'un yer alması dikkat çekti.

^{Siyasi partilere göre kadın milletvekillerinin oranı.}

Geniş açı: Von der Leyen'in yeniden atanmasını destekleyen merkez sağ koalisyon grupları, AP içindeki Avrupa Halk Partisi (EPP), Sosyalistler ve Demokratlar (S&D) ve Renew Europe, aşırı sağcı grupların parlamentodaki etkilerinin azalmasını sağladı. Bu da Orban'ın grubunun Ulaştırma ve Turizm (TRAN) ve Kültür ve Eğitim (CULT) komitelerinde ayırdığı iki başkanlığı kaybetmesine neden oldu.

• Avrupa'nın Vatanseverleri ve aşırı sağcı Egemen Uluslar Avrupası'nın (ESN) yarım çembere girmesi bazı komitelerdeki siyasi dengeleri değiştirdi. Tarım ve kırsal kalkınma (AGRI) komitesi ağırlıklı olarak sağ eğilimli bir yapıya sahip olurken, Avrupa Muhafazakârları ve Reformistleri, Avrupa için Vatanseverler ve ESN 48 sandalyenin 25'ine sahip.

AP'de kadınlar yeterince temsil ediliyor mu?

Haziran’daki Avrupa seçimlerinin ardından yeni Parlamento, 1979'daki seçimlerden bu yana kadın temsilindeki en büyük düşüşü yaşadı. Kadınlar, AP üyelerinin sadece %38.5'ini oluşturuyor. Bu sayı 720 milletvekilinden 277'sine tekabül ediyor. Fransa, İsveç ve Finlandiya'da kadınlar AP üyelerinin %50'sinden fazlasını temsil ederken, Kıbrıs'ta bu oran %15'in altında.

Bir adım geriden: 23 Temmuz’da, Parlamento'daki siyasi grupların liderlerinin komite başkanlıklarını görüşmek üzere bir araya geldiği ilk Başkanlar Konferansı'nda EPP Başkanı Manfred Weber, komite başkanlıklarının dağılımında cinsiyet eşitliği ilkesinden vazgeçilmesi çağrısında bulunmuştu. Ancak toplantının ardından tarım  ve ekonomi komiteleri, üç başkan yardımcılığının erkeklere geçmesinin ardından cinsiyet dengesini sağlamak amacıyla büronun dördüncü üyesine ilişkin oylamayı erteleme kararı aldı. Toplamda, Parlamento'nun 20 komite ve alt komitesinden sadece yedisinin başkanlığı kadın adaylara gitti.

Bir adım sonrası: Komiteler ilk toplantılarını Eylül’ün ilk haftasında yapacaklar. Önümüzdeki beş yıl boyunca Parlamento'da görev yapacak 720 kişi arasında eski Avrupa Komisyonu üyeleri ve eski başbakanların yanı sıra profesyonel futbolcular ve şarkıcılar da bulunuyor. Eski bir profesyonel futbolcu olan Carolina Morace, 2024 yılında İtalyan Beş Yıldız Hareketi partisine katıldı ve AP üyeliğine seçildi.

AP'de ortalama yaş 50

Kadınlarla birlikte gençler de mecliste yeterince temsil edilemiyor. Parlamento’nun ortalama yaşı şu anda 50. Hem en genç hem de en yaşlı milletvekilleri Sol Parti'den. Avusturyalı 23 yaşındaki Lena Schilling ENVI komitelerinde bulunurken, 76 yaşındaki İtalyan Leoluca Orlando da Dış İlişkiler Komitesinde yer alacak. En yaşlı milletvekillerine sahip ülke 60 yaş ortalamasıyla Lüksemburg. En genç siyasetçi grubuna sahip olan ülke ise 41 yaş ortalamasıyla Malta.

Yuvam Dünya Derneği Türkiye, KONDA Araştırma ve Danışmanlık işbirliği ve Innovance desteğiyle hazırlanan İklim Krizi Algı Araştırması’nın 2024 yılı sonuçları açıklandı. Araştırma kapsamında iklim değişikliğiyle mücadele konusunda toplumun halihazırdaki durumu, iklim değişikliği algısı, kırılganlık, sağlık, kadınlar, gençler, eko-anksiyete, gelecek algısı, doğayla ilişki ve pratikler konu başlıkları altında değerlendirildi.

Araştırmaya göre, 2023'te %65'lik bir kesim iklim değişikliği konusunda endişeli olduğunu belirtirken 2024'te ise bu oran %84'e kadar yükseldi. 

İklim krizi hava kirliliği olarak algılanıyor

Raporun sonuçlarına göre, iklim kriziyle en çok ilişkilendirilen ilk 3 konu %74 ile hava kirliliği, %60 ile orman yangınları, kuraklık ve sel gibi doğal afetler, %56 ile olağandışı mevsim olayları olarak sıralanıyor. 

^{Kaynak: Yuvam Dünya}

Toplumun, iklim krizi sebebiyle yakın zamanda başına gelme ihtimalini en fazla gördüğü olay "Sağlık problemleri yaşamak" iken ikinci sırada ise "Orman yangını, sel, kuraklık gibi afetlerden maddi manevi zarar görmek" yer aldı. Bu kaygılara sahip olanların oranı geçen yıla göre yükselirken yaş arttıkça sağlık problemi yaşama ihtimalini dile getirenlerin oranı artıyor.

Kendini sorumlu hissedenler endişeli ve algısı yüksek

Araştırma, iklim değişikliği konusunda kendisini sorumlu hissedenlerin hem daha endişeli hem de gelecekteki tehditleri daha ciddi algıladığını ortaya koyuyor. Bu grup, geri dönüşüm yapma, plastik kullanımını azaltma ve sürdürülebilir markaları tercih etme gibi çevreci uygulamalara daha fazla yöneliyor. Araştırma sonuçları, iklim değişikliğiyle ilgili endişeler ve pratik eylemlerin güçlü bir bağlantısı olduğunu ortaya koyuyor.

^{Kaynak: Yuvam Dünya}

Bu yıl 3'üncüsü paylaşılan araştırmada, iklim değişikliğine karşı duyguları ele alarak doğayla bağ kurma ve eko-anksiyete konuları ilk kez ele alındı. Bulgulara göre her 3 kişiden 2’si kendisini doğayla iç içe ve doğanın bir parçası olarak görüyor.

^{Kaynak: Yuvam Dünya}

Yaş ilerledikçe ve kırsala gidildikçe doğayla iç içe hissetme hali paralellik gösteriyor. Tüm yaş kümeleri arasında kendisini doğaya en fazla yakın gören grup 51 yaş ve üzeri insanlardan oluşuyor. İklim krizi konusunda en fazla öne çıkan duygu endişe olurken, endişe ve sorumluluk seviyesi artıkça başkalarına kıyasla daha zor uyum sağlayacağını söyleme eğilimi de artıyor. Karşılaşılan afetlere uyum sağlamakta zorlanacağını söyleyenlerin endişe seviyeleri, kolay uyum sağlarım diyenlere kıyasla daha yüksek.

Edinburgh Üniversitesi Childlight Küresel Çocuk Güvenliği Enstitüsü ve Sidney New South Wales Üniversitesi (UNSW), “Into The Light” adıyla Çevrimiçi Çocuk İstismarı raporunu yayımladı.

157 ülkenin resmî kurumlarından alınan 36 milyon veri, anket ve 125 akademik çalışmanın sonucunda ortaya çıkan rapora göre 2023 yılında 157 ülkede en az 300 milyondan fazla çocuk çevrimiçi cinsel istismara maruz bırakıldı. Yani her 8 çocuktan biri çevrimiçi cinsel istismara maruz kaldı.  

Raporda, her ülkede çocuklara yönelik çevrimiçi cinsel istismar oranının yüksek çıktığı belirtildi.

Çocukların istismara uğrama oranları bölgelere göre ise şu şekilde yer aldı:

• Kuzey Amerika yüzde 9,1, 
• Latin Amerika ve Karayipler yüzde 11,6, 
• Doğu ve Güney Afrika yüzde 20,4, 
• Batı ve Orta Afrika yüzde 18
• Doğu Avrupa ve Orta Asya yüzde 9,4, 
• Batı Avrupa yüzde 11, 8 
• Doğu Asya ve Pasifik de yüzde 13

Ülkelere göre ise ABD’de yüzde 11, İngiltere yüzde 7 ve Avustralya’da yüzde 7,5 oranında erkeğin, çocuklara karşı çevrimiçi istismar suçuna karıştığı kaydedildi. Raporda Afrika ve Ortadoğu ülkelerine ait verilere ulaşılamadığı ifade edildi.

'Her dokuz erkekten biri çocuklara karşı çevrimiçi cinsel suç işliyor'

Çevrimiçi istismardan her sınıftan, her ülkeden çocukların zarar gördüğünü vurgulayan Childlight Küresel Çocuk Güvenliği Enstitüsü'nün kurucularından ve Başkanı Paul Stanfield, şunları söyledi:

"Veriler bunun şaşırtıcı bir boyutta gerçekleştiğini gösteriyor. 300 milyondan fazla çocuk bu durumdan etkileniyor, yani dünya genelinde her sınıftaki çocukları etkiliyor. Her dokuz erkekten biri çocuklara karşı çevrimiçi cinsel suç işliyor. Bu hızla büyüyen küresel bir sağlık salgınıdır ve küresel bir müdahale gerektirmektedir. Acilen bir halk sağlığı sorunu olarak ele alınması gerekiyor çünkü çocuklar bekleyemez.” 

Stanfield, Ulusal Kayıp ve İstismara Uğramış Çocuklar Merkezi'nin (NCMEC) istatistiklerine de değindi. Stanfield, NCMEC’in 2023 yılında Türkiye'de çocukların cinsel görüntülerini içeren 817 bin 503 dosyanın yüklendiğine dair uyarıldığını söyledi. 

Bu sayının her gün ortalama 2 binden fazla vakaya tekabül ettiğini söyleyen Stanfield, “Geçen yıl dünya genelinde yapılan yaklaşık 36 milyon uyarının içinde yer alıyor” dedi.

'Her yıl 300 milyondan fazla çocuk çevrimiçi olarak istismar ediliyor'

Uzun yıllardır organize suçlar ve çocuklara yönelik suçlarla mücadele ettiğini belirten Stanfield, "Önceki yıllarda çocuklara yönelik cinsel suçlar genellikle tek başına hareket eden failler tarafından işleniyordu. Ancak artık çevrimiçi ortamın doğası gereği, çocukların cinsel görüntüleri dünyanın dört bir yanındaki benzer düşünen failler arasında endüstriyel ölçekte hızla paylaşılıyor" diye konuştu. 

Her yıl 300 milyondan fazla çocuğun çevrimiçi olarak istismar edildiğini belirten Stanfield, “Her gün her saniye internette istismar ve sömürü görüntü ve videolarının yayınlandığı düşünüldüğünde, bu polisin tek başına üstesinden gelemeyeceği kadar büyük bir sorundur” dedi.

^{* Bu içerik Avrupa Birliğinin maddi desteği ile hazırlanmıştır. İçerik tamamıyla Aposto’nun sorumluluğu altındadır ve Avrupa Birliğinin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir.}

Moda endüstrisi, fosil yakıtların süper kullanıcısı olarak akla ilk gelen sektör olmayabilir. Ancak modern tekstil ürünleri büyük ölçüde, sera gazı emisyonlarına neden olan petrol ve gaz şirketlerinden gelen petrokimyasal ürünlere dayanıyor. Birleşmiş Milletler Çevre Programı'na göre bugün moda, küresel karbondioksit üretiminin yüzde 10'unu oluşturuyor ki bu oran uluslararası uçuşlar ve deniz taşımacılığının toplamından daha fazla.

Ayrıca her yıl küresel olarak üretilen 300 milyon ton plastiğin beşte birini oluşturuyor. Petrolden elde edilen ve her yerde bulunan bir plastik türü olan polyester, tekstil üretiminin belkemiği olarak pamuğu geride bıraktı. 

Danışmanlık firması McKinsey ve Dünya Ekonomik Forumu'nun tahminlerine göre her yıl üretilen giysi sayısı 2000 yılından bu yana en az iki katına çıktı. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) plastiklerin önümüzdeki 20 yıl içinde petrol talebindeki net büyümenin en büyük itici gücü olacağını tahmin ediyor. Tekstil, ambalajdan sonra petrokimyasal plastiklerden üretilen en büyük ikinci ürün grubu olup, tüm petrokimyasal ürünlerin yüzde 15'ini oluşturuyor. 

Yüzlerce yıllık pamuk hakimiyetine son vererek 21. yüzyılın ana tekstil elyafı olarak pamuğu geride bıraktı. Polyester iplik için küresel pazarın 2022'de 106 milyar dolardan 2032'ye kadar 174,7 milyar dolara çıkması bekleniyor. Yıllık polyester elyaf üretiminin önümüzdeki 10 yıl içinde yüzde 47'lik bir artışla 92 milyon tonu aşacağı öngörülüyor.

^{Kaynak: Bloomberg}

Kıyafetlerin neredeyse tamamında polyester kullanılıyor

Bloomberg News, Çin merkezli e-perakendeci Shein'in online mağazasına 1 Kasım - 15 Kasım 2021 tarihleri arasında eklenen 15 binden fazla giysi parçasının üretiminde hangi malzemelerin kullanıldığını belirlemek için veri topladı. Asos, Missguided, Boohoo ve PrettyLittleThing'den 10 bin kadın giyim stiline ilişkin benzer veriler de İngiltere merkezli The Royal Society of Arts tarafından toplandı ve Bloomberg'e sunuldu. 

Habere göre veriler, satın alınan neredeyse her giysi parçasının bir miktar polyesterden yapıldığını gösteriyor.

Shein örneğine göre, günde ortalama 1.000 adet yeni kadın giyim stili çıkarıyor ve bunların yüzde 85'i polyesterden üretiliyor. Shein'den örnek olarak alınan kıyafetlerin yaklaşık yüzde 95'i polyester, naylon, akrilik veya elastan gibi en azından bir miktar plastik bazlı malzemeden yapılıyor. Bu giysilerin büyük çoğunluğu polyester ve pamuk ya da polyester ve naylon gibi farklı elyafların karışımlarından üretiliyor. 

^{Kaynak: Bloomberg}

Ellen MacArthur Vakfı'nın bir raporuna göre dünya genelinde geri dönüşüm için toplanan giysilerin yüzde 1'inden daha azı yeni giysiler üretmek için kullanılıyor.

Polyesterin üretilmesi için büyük miktarda enerji gerekmektedir. 2015 yılında giysiler için polyester üretimi 282 milyar ton karbondioksit salınımına neden olmuştur ki bu rakam pamuğun üç katıdır.

Üretilen giysilerin sadece yüzde 13'ü geri dönüşümde kullanıldı

ABD Çevre Koruma Ajansı'nın verilerine göre, Amerikalılar tarafından her yıl üretilen giysi ve ayakkabı atığı miktarı 1960 yılında yaklaşık 1,4 milyon ton iken 2018 yılında 13 milyon tonun üzerine çıktı. Bu giysilerin yaklaşık yüzde 70'i çöplüklerde son bulurken, yalnızca yüzde 13'ü yeni giysilere ya da başka bir kullanıma dönüştürüldü. Bağışlanan giysiler genellikle ABD'de ya da Gana ve Şili gibi ülkelerde çöp sahalarına gittiği için bu veriler düşük bir tahmin olabilir.

^{Kaynak: Bloomberg}

Hazır giyim üretiminin hızı çoğu zaman talebi aşıyor ve bu da hiç satılmayan giysilere ne olduğu sorusunu gündeme getiriyor. H&M, 2018 yılında yıllık raporunda 4,3 milyar dolarlık satılmamış envanter biriktirdiğini açıkladığı için eleştirilere maruz kalmıştı. O tarihten bu yana stok miktarı aşağı yukarı aynı seviyede kaldı. 2017 yılında İsveç'teki bir enerji santrali yakıt kaynağı olarak kömürü terk etti ve bunun yerine H&M'den gelen atılmış giysi yığınlarını yaktı.

Zara'nın ana şirketi Inditex'in bir yetkilisi, Inditex'in envanter fazlalarının önemli olmadığını söyledi. Sekiz markasındaki kümülatif envanter 2019'da yüzde 16, 2020'de ise yüzde 9 oranında azaldı. Yetkili, her sezon sonunda satılamayanların yetkili üçüncü taraflar aracılığıyla satıldığını, bağışlandığını veya geri dönüştürüldüğünü söyledi.

• İsviçreli küresel yatırım grubu Credit Suisse'in dünya genelinde 10 bin Z kuşağı ve Y kuşağı tüketiciyle yaptığı son anket, en az yüzde 65'inin çevre konusunda endişeli olduğunu ve neredeyse yüzde 80'inin yalnızca sürdürülebilir ürünleri ya da en azından mümkün olduğunca çok sayıda ürünü satın alma niyetinde olduğunu ortaya koydu. Katılımcıların yüzde 40'ından fazlası moda endüstrisinin sürdürülemez olduğuna inandıklarını belirtti. 

Geri dönüştürülmüş malzeme kullanımı oldukça az

Bloomberg'in veri setindeki plastikten yapılmış Shein kıyafetlerinin yaklaşık yüzde 0,2'si (yaklaşık 12.000 stilden 26'sı) geri dönüştürülmüş malzeme kullanıyor. Asos kıyafetlerinin yüzde 5,8'i, Missguided'ın yüzde 4,4'ü, Boohoo'nun yüzde 1,9'u ve PrettyLittleThing'in yüzde 0,8'i, çoğunlukla plastik şişelerden olmak üzere geri dönüştürülmüş plastiklerle yapılıyor. Nike, geri dönüştürülmüş polyester kullanarak yılda ortalama 1 milyar plastik şişeyi çöplüklerden ve su yollarından uzaklaştırdığını iddia ediyor.

^{* Bu içerik Avrupa Birliğinin maddi desteği ile hazırlanmıştır. İçerik tamamıyla Aposto’nun sorumluluğu altındadır ve Avrupa Birliğinin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir.}