Bizi yeni Instagram hesabımız @kelime_kosesi'nden de takip edebilirsiniz!
Eskişehirliler bilir, Odunpazarı’nda bir Kırım Tatar lokantasına giderseniz menüsünde çiğ börek değil çi börek yazar. Bu kızarmış börek çeşidi bir Tatar lezzetidir, Kırım Tatarlarının da milli yemeğidir.
Zaten yağda kızartılan bir yemeğin “çiğ” olarak anılması kendi içinde bir çelişki olurdu. Genelde bu halk etimolojisini insanlar böreğin içinin yumuşaklığına ya da içindeki kıymaya yormaya çalışırlar, sanki kıymanın kendisi çiğ kalıyormuş gibi.
Ancak çi böreğin doğru yazımını anlamak için Eylül’e, sonbahar mevsimine bakmak gerekir. Sonbaharla beraber gelmesini beklediğimiz bir başka şey: yağmur.
Yağmur Türkçede bazen sağanak yağar, bazen bardaktan boşanırcasına, bazen şırıl şırıl, bazen siyem siyem. Bazen de çiseler yağmur, hafif hafif ıslatır.
Çiselemek eyleminin kökünde gizlidir böreğin sırrı. Masdar ekini ve –le ekini kökten ayırabiliriz: ağırlamak, başlamak, uğurlamak ve benzeri bir çok isim ve sıfattan fiil üretme ekleridir.
Burada çise(mek) fiili ile karşılaşıyoruz. Orta Türkçede çisemek, çiselemek ile aynı anlamda kullanılırmış: hafif yağmur yağışı. Kökü ise daha eski, Eski Türkçe çi “nem, rutubet” demek.
Sabah uyandığımızda kırlarımızın, çiçeklerimizin, çimenlerimizin üstünde bir nem görürüz, çiy deriz ona hani, o da aynı kökten gelmektedir.
Bu açıdan bakınca çi börek isminin aslında “yaş börek” anlamını taşıdığını görüyoruz.
Şimdi, akademik dürüstlük açısından bir olayı da açıklığa getirmek gerek. Bir ihtimale göre çiğ sözcüğü de Eski Türkçe çi kökünden geliyor olabilir, ancak bu kesin değildir.
Eğer öyleyse o zaman çiğ börek yazmak en azından köken bilim açısından yanlış olmazdı. Bir başka ihtimal ise çiğ kelimesinin Eski Türkçe aynı anlamdaki yiğ kökünden geliyor olmasıdır. Eski Türkçedeki /y/ sesinin /ç/ sesine evrilip evrilmediği ise Türkçe köken biliminde tartışması ünlü bir konudur.
Başka bir açıklama da Tatarcada çi kelimesinin "lezziz" demek olduğunu öne sürer, fakat çağdaş Tatarcada "lezzetli" için temle тәмле sözcüğü kullanılır.
Uzun lafın kısası, çi börek o kadar lezzetlidir ki Çinliler yaşam enerjilerine çi adını vermiş. Demek ki işi biliyorlar...
Kelime Köşesi’nden Kırım Tatarlarına selam olsun.
Kelime Köşesi'nden Ata Leblebici
Twitter'da @KelimeKosesi
Instagram'da @kelime_kosesi
