#13: eğitim hakkı hâli
nedir (ve ne değildir)?
neden?
nasıl?
son

#13: eğitim hakkı hâli

eğitimde on üçüncü hâlimiz: eğitim hakları hâli.
#13: eğitim hakkı hâli

eğitim hâli’nin on üçüncü bülteninden herkese merhaba. Bugün 10 Aralık Dünya İnsan Hakları Günü. İnsanların en temel haklarından biri olan eğitim hakkı, herkesin ihtiyacına yönelik olmalı ve herkesi kapsamalı. Bugün, herkes için nitelikli eğitim diyoruz. 

10 Aralık Dünya İnsan Hakları Günü kutlu olsun! 

#13: eğitim hakkı hâli

Herkes için nitelikli eğitim, dediğimiz bu bültende;

  • Eğitim hakkı nedir (ve ne değildir)?
  • Eğitim ortamlarında hak temelliliği ve eğitim hakkını neden konuşmalıyız?
  • Hak temelli eğitim ortamlarını nasıl oluşturabiliriz?

Sorularını soracak ve paydaşlarımızın verdiği cevapları takip edeceğiz. Eğitim hakkını birlikte gündeme getirip konuştuğumuz paydaşlarımıza teşekkür ederiz. Çalma listemizdeki şarkıların sesini açtıysanız, başlıyoruz.

Zeynep & Muhammed

nedir (ve ne değildir)?

Eğitim hakkı nedir (ve ne değildir)?

Milyonlarca insanı kapsayan -kapsaması gereken- eğitim hakkı, herkesin eğitime erişiminin olması, farklı ihtiyaçlara eşit şekilde yaklaşması, bireylerin kendi varoluşlarını yaşaması için alan sağlaması gereken bir hak.

Eğitim hakkı nedir (ve ne değildir)?

Görsel betimleme: Rooze Boss’un çizdiği görselde, sarı, turkuaz, pembe, kırmızı, kahverengi tonlarının yoğunlukta olduğu yan yana evlerin bulunduğu rengarenk bir mahalle yer alıyor. Mahallenin tam ortasında bahçesinde kaydırak, salıncak bulunan kırmızı duvarlı tek katlı bir okul yer alıyor.


Temel bir insan hakkı olan eğitim hakkı, ulusal ve uluslararası birçok sözleşmeyle koruma altında olan bir hak. Eğitim hakkı, kimsenin yoksun bırakılamayacağı ve yalnızca bakım verenlerin görevi değil, aynı zamanda devletlerin de bir ödevi. Milyonlarca insanı kapsayan -kapsaması gereken- eğitim hakkı, herkesin eğitime erişiminin olması, farklı ihtiyaçlara eşit şekilde yaklaşması, bireylerin kendi varoluşlarını yaşaması için alan sağlaması gereken bir hak.

“Temel bir hak olarak eğitim, milyonlarca çocuğu ve yetişkini kapsıyor. Eğitim hakkı aynı zamanda farklı sosyal, kültürel ve ekonomik faktörlerden bağımsız, eğitime eşit erişim fırsatı anlamına da geliyor. Başlı başına güçlendirici ve destekleyici bir hak olarak eğitim kalkınmanın ana araçlarından biri.” - Elif Güney Menderes, Proje Koordinatörü

“Eğitim hakkı deyince belki de pek çok bireyden farklı olarak aklıma; okula gitmek, kitap okumak, kırtasiye malzemeleri satın alabilmekten ziyade evden okula bağımsız bir biçimde erişim sağlayabiliyor olmak, okulda ve sınıfta evrensel tasarım ilkesi ve kapsayıcı eğitim anlayışına uygun olarak bireysel farklılıkların dikkate alınarak, düzenlemelerin yapıldığı, eğitim materyallerinin erişilebilir olduğu eğitim ortam ve süreçlerine katılım sağlamak geliyor.” - İsmail Çevikbaş, Öğrenen Öğretmen - Hey Akademi Genel Başkanı

Eğitime erişim, bu bağlamda temel bir bileşen olsa da eğitim hakkı yalnızca bu anlama gelmiyor. Eğitime erişimin yanı sıra eğitimin niteliği, çocukların eğitim ortamlarında saygı görmesi de bir o kadar eğitim hakkı kapsamında yer alıyor. Aynı zamanda çocukların sözleşmelerle koruma altına alınmış ayrımcılığa uğramama, gelişme, dinlenme, boş zaman, oyun ve kültürel yaşama katılım, sağlık, görüşlerinin dikkate alınması, düşünce ve ifade özgürlüğü, örgütlenme, bilgi ve belgeye erişim, özel yaşama saygı ve her türlü şiddetten korunma gibi tüm hakları eğitim ortamlarında ve süreçlerinde de geçerli. Eğitim hakkı, diğer tüm haklar gibi tek başına düşünülebilecek bir hak değil. Aksine tüm haklarla yakından ilişki içinde olan bir hak. Tüm bireyleri kapsamalı, farklılıkları gözetmeli ve bireyin ihtiyaçlarına yönelik ortam hazırlamalı.

“Sadece öğrenciler ve daha çok da çocuklar için bir hakmış gibi zannedilebiliyor. Ama hangi yaşta olursak olalım, eğitim hakkı hepimizin hakkı. Özellikle içinde bulunduğumuz krizler çağından çıkabilmek, sorunları çözebilmek için hepimizin eğitim hakkına ve yeni eğitim fırsatlarına her zamankinden daha çok ihtiyacı var.” - Özgenur Korlu, Araştırmacı

“Her bireyi bir diğeri ile aynı olarak değerlendirerek, çizilen çerçeveye uygun standart bir tasarım anlayışı ile farklılıkları gözetmeden planlanan bir eğitim ortam, içerik ve süreç sunumu değildir.” - İsmail Çevikbaş, Öğrenen Öğretmen - Hey Akademi Genel Başkanı

“Eğitim hakkı, hakkın yalnızca kâğıt üzerinde kalması, yeterli eğitim verilmesi ya da okul kurmak anlamına gelmemelidir.” - Elif Güney Menderes, Proje Koordinatörü

Hikâyeyi paylaşmak için:
neden?

Eğitim ortamlarında hak temelliliği ve eğitim hakkını neden konuşmalıyız?

İnsan haklarının temelinde eşitlik yatıyor; tüm insanlar yalnızca insan olduğu için eşit bir şekilde bu haklara sahip. Fakat, tüm haklar gibi eğitim hakkı da sosyo ekonomik seviye, cinsiyet, etnik ve kültürel özellikler gibi eşitsizliğe sebep olan bileşenlerden etkileniyor.

Eğitim ortamlarında hak temelliliği ve eğitim hakkını neden konuşmalıyız?

Görsel betimleme: Rooze Boss’un çizdiği görselde, oyuncak tren yolu etrafında üç çocuk ve bir kedi yer alıyor. Çocuklar ve kedi trenlerle oynuyor.


İnsan haklarının temelinde eşitlik yatıyor; tüm insanlar yalnızca insan olduğu için eşit bir şekilde bu haklara sahip. Fakat, tüm haklar gibi eğitim hakkı da sosyo ekonomik seviye, cinsiyet, etnik ve kültürel özellikler gibi eşitsizliğe sebep olan bileşenlerden etkileniyor.

Anayasanın 42. maddesi, “Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.” hükmünü içeriyor. Bu madde, hiçbir ayrıma tabi tutulmaksızın herkes için geçerli olmakla birlikte engelli öğrenciler, mülteci öğrenciler, LGBTİ+ öğrenciler, kız öğrenciler, anadili Türkçe olmayan öğrenciler, mahpus öğrenciler gibi dezavantajlı gruplara yönelik iyileştirmeler yapılarak adil düzenlemelerin olmasını gerektiriyor.  

“Her birey birer hak öznesidir. Hak öznesi olan bireylerin sahip oldukları hakları korumak, geliştirmek ve kullanılmasını sağlamak da devletin mükellefiyetindedir. Bu nedenle her bireyin farklılıklarını dikkate alarak, eğitim hakkını kullanabileceği eğitim ortam, içerik ve süreçlerini oluşturabilmek için eğitimde hak temelliliği konuşmalıyız.” İsmail Çevikbaş, Öğrenen Öğretmen - Hey Akademi Genel Başkanı

Birçok rapor, Türkiye’de de çocukların eğitim hakkına eşit bir biçimde sahip olmadığını gösteriyor. Eğitimde eşitsizlik, beraberinde eğitimde ayrımcılığı ve diğer hak ihlallerini de getiriyor; hayatın bambaşka alanlarına yansıyabiliyor. Temel bir insan hakkı olan eğitim hakkına sahip olduğumuzda, diğer insan haklarının da bilincinde olabilir, yararlanabilir ve savunuculuğunu yapabilir hale gelebiliyoruz.

Eğitim hakkını yalnızca bir hak olduğu için konuşmamızın yanı sıra konuşmaya devam etmemizin önemli olduğu başka sebepleri de var. Her şeyin tek yanıtı olmasa da hayatta karşılaştığımız pek çok sorunun kök sebebi eğitime; çözümleri ise yine eğitime çıkıyor.  Yoksulluğun, gelir farkının azaltılması, toplumsal adaletin sağlanması, ekonomik kalkınmanın hızlanması, işsizliğin azaltılması, sağlığın geliştirilmesi, çoğulcu demokrasinin gelişmesi, insanların farklılıkları kabul ederek birlikte yaşayabilmeleri, eğitime erişim hakkı bütün çocuklara eşit olarak sağlanmadan ve eğitim düzeyi yükseltilmeden mümkün gözükmüyor. Bütün bunların yolu ise eğitimi insan hakkı olarak konuşmaya devam etmekten geçiyor.

“Eğitim sistemimiz içerisinde insan hakları odaklı eğitim maalesef eksik; temel bilgilere erişmek için bile kişisel bir çaba gerekiyor. Bu da sistemin ne kadar kapsayıcı, ulaşılabilir ve çeşitli olduğu konusunda birçok soru işaretine sebep oluyor. Hak temelliliği ve eğitim hakkını ne kadar çok yerde dile getirirsek bunun sistemin en acil ihtiyaçlarından biri olduğu algısı o kadar çabuk yayılıp kanıksanacaktır.” - Elif Güney Menderes, Proje Koordinatörü

Hikâyeyi paylaşmak için:
nasıl?

Hak temelli eğitim ortamlarını nasıl oluşturabiliriz?

İnsan Hakları Sözleşmesine ek olarak Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi’nde yer alan eğitimin amaçlarını ve hedeflerini dikkate almak, bize hak temelli eğitim ortamlarını oluşturmak için bir çerçeve sunuyor.

Hak temelli eğitim ortamlarını nasıl oluşturabiliriz?

Görsel betimleme: Rooze Boss’un çizdiği görselde okul bahçesinde resim yapan, oyun oynayan, müzik çalan birçok çocuk yer alıyor.


Hak temelli çalışmalar yapmak eğitimin tüm paydaşlarıyla bir araya gelerek mümkün. Sınıf ortamında öğrencilerin ihtiyaç ve isteklerini dikkate almak, sorunları yalnızca yetişkinlerin önerileriyle değil, sınıf ortamındaki tüm bireylerle birlikte çözmek, karar alma süreçlerine sınıf ortamındaki herkesin katılımını sağlamak, farklı kurum ve kişilerle işbirliği yapmak, sınıfın ihtiyacına yönelik kaynakları kullanmak, sınıftaki her bireyi haklarla tanıştırmak, neler yapabileceklerini anlatmak ve bakım veren-okul ilişkisini güçlendirmek hak temelli eğitim ortamları oluşturmak için başlıca yapılabilecek şeyler.

İnsan Hakları Sözleşmesine ek olarak Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi’nde yer alan eğitimin amaçlarını ve hedeflerini dikkate almak, bize hak temelli eğitim ortamlarını oluşturmak için bir çerçeve sunuyor. Bu çerçevede, eğitimin amaçları arasına eğitimin insan kişiliğinin ve onurunun gelişmesine katkı sunacak şekilde olması, insan hakları ve temel özgürlükleri güçlendirmesi, özgür bir topluma etkin bir şekilde katılmayı sağlaması, anlayış, hoşgörü ve dostluğu geliştirmesi, barışın korunmasını sağlayacak faaliyetlerin yapılmasını öncelikli olarak sayabiliriz.

Özgürlük için Friedrich Naumann Vakfı (FNF), ihtiyacı olan kesimlere insan hakları eğitimi veren ve sadece insan hakları bilgisinin yaygınlaştırılmasına yönelik değil, insan hakları sorunlarına hassasiyet geliştirilmesine yönelik farklı türden programlar da planladığı İnsan Hakları Akademisi’yle iyi örneklerden biri. 

Eğitim Reformu Girişimi kolaylaştırıcılığında 14 sivil toplum kuruluşu tarafından imzalanan Eğitimde Haklar çalışmaları sonucunda ortaya çıkan “Çiftdillilik ve Eğitim”, “İlköğretimde Haklarımız Var!: İlköğretimde Haklar ve Hak Arama Yolları” ve “İlköğretimde Haklarımız Var!: İlköğretimde Haklar ve Hak Arama Yolları” gibi kaynaklar eğitim ortamlarında kullanılabilecek başlıca kaynaklardan.

Sosyoloji ve Eğitim Çalışmaları Merkezi (SEÇBİR) ve Sosyal Politikalar, Cinsiyet Kimliği ve Cinsel Yönelim Çalışmaları Derneği (SPoD) ortaklığında gerçekleşen “Eğitime Eşit Katılım: LGBTİ Hakları İçin Eğitim Stratejileri” projesiyle LGBTİ+ bireylerin eğitime eşit katılımı için hazırlanan poster, video ve sosyal medya kartları da eğitim ortamlarında kullanılabilecek örneklerden. 

Tohum Otizm Vakfı ve SEÇBİR ortaklığı Sabancı Vakfı desteğiyle, okul öncesi ve ilkokul seviyesinde engelliliğe yönelik olumsuz algı ve tutumların dönüştürülmesi, eğitim ortamında engelliliğe dayalı ayrımcılığın azaltılmasına katkı sunulması amacıyla hayata geçen Eğitimde Engelli Hakları projesinin aileler ve tüm eğitimcilere yönelik hazırlanan kaynaklarına buradan ulaşabilirsiniz. 

Tohum Otizm Vakfı tarafından yayınlanan “Eğitim Hakkı El Kitabı”, otizm spektrum bozukluğu tanısı olan çocukların eğitim hakkına yönelik hazırlanan önemli bir kaynak. 

Hayata Destek Vakfı tarafından üretilen “Çocuk Aklı / Çocuk Haklı” oyunu, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 15 hak maddesine odaklanıyor. 

Avrupa Liberal Forumu (ELF) tarafından FNF desteğiyle yayınlanan “Türkiye’de Mülteci Çocukların Eğitim Hakkını ve Karşılıklı Uyumu Destekleyen Yaklaşımlar, Politikalar ve Uygulamalar Raporu” mülteci çocukların eğitim hakkını odağa alan uygulama önerileriyle eğitimcilere iyi örnekler sunuyor.

Sulukule Gönüllüleri Derneği, Tohum Otizm Vakfı, Eğitimde Görme Engelliler Derneği, Hey Akademi, AÇEV gibi kuruluşlar farklı alanlarda eğitim hakkı için çalışan kurumlar.

Tüm bu örneklerin yanında paydaşlarımıza sorduğumuz “nasıl” sorumuza verilen cevapların da herkese iyi örnek olacağını düşünüyoruz:

“Konu hak temelli eğitimken, eğitim sistemimiz içerisinde eksik olan insan hakları eğitimini yaygınlaştırma amacıyla kurulmuş ‘İnsan Hakları Akademisi’ iyi örneklerden biri olabilir. Türkiye’deki insan hakları temel bilgisinin geliştirilmesini ve yaygınlaştırılmasını sağlamayı amaçlayan Akademi, çeşitli alanlarda çalışan ve insan hakları eğitime ihtiyaç duyan bireylere, insan hakları eğitimi sunmaktadır. Akademi ile ilgili detaylı bilgiye insanhaklariakademisi.org üzerinden ulaşabilirsiniz.” - Elif Güney Menderes, Proje Koordinatörü

“Bu sefer ne hep söylediğim engelleri söylemek ne de sistemik problemlere dikkat çekmek istemiyorum. Bunun yerine bu bülteni okuyanlara ilham vereceğine de inanarak, öğrenmeyeceğine inan(dırıl)manın da eğitim hakkının hayata geçmesine engel olduğuna işaret etmek istiyorum. Jo Boaler’ın Sınırsız Zihin ve Angela Duckworth’ün Azim kitapları, bu meseleyi çocukların eğitimiyle de ilişkilendirerek hem güncel araştırmaları anlatıyorlar, hem de ilham verici hikâyeler paylaşıyorlar. Kendileri yazarken bu kitapları eğitim hakkı bağlamında düşünmüşler midir, bilemiyorum. Ama ben zihinimizdeki eğitim hakkı engellerini kaldırmadan toplumdaki eğitim hakkı engelleriyle savaşabileceğimize inanmıyorum. Zaten bir alanda savunuculuk yapmanın, aktivist olmanın ilk koşulu da değişime kendinden başlamak değilse nedir?” - Özgenur Korlu, Araştırmacı

Hikâyeyi paylaşmak için:
son

Tüm bu konuştuklarımızın bizleri hak temelli, umutlu ve güzel bir geleceğe çıkarması ümidiyle.

Görüşmek üzere.

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir